Οι εργατικοί αγώνες και το κίνημα του Βενιζέλου (1935)

Του Γιάννη Φιλιππαίου

Σημαντικά πολιτικά γεγονότα καλύπτουν τη δεκαετία του 1930 στην Ελλάδα. Η πολιτική και οικονομική χρεοκοπία της χώρας, εξαιτίας της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης (1929-1932), το τέλος της αβασίλευτης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (1924 -1936), η παλινόρθωση της μοναρχίας και η εγκαθίδρυση της δικτατορίας.

Τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα της περιόδου (1930 -1936) είναι : ο διαρκής σκληρός ανταγωνισμός για την κατάκτηση της εξουσίας, ανάμεσα στα δυο αντίπαλα αστικά κόμματα (βενιζελικοί – λαϊκοί) που θα φτάσει έως στην ένοπλη αιματηρή σύγκρουση, η συμφωνία τους στην κατάλυση του κοινοβουλευτισμού και στην επιβολή αυταρχικών λύσεων (δικτατορία) και τέλος το κοινό τους μέτωπο και η επίθεσή τους ενάντια στο κοινωνικό κι εργατικό κίνημα.

Η παρατεταμένη ενδοαστική εμφύλια διαμάχη στη μεσοπολεμική περίοδο (1924-1936) αποτελεί την αναθέρμανση της διαμάχης (μοναρχικών – βενιζελικών) του εθνικού διχασμού (1915- 1917), που στη δεκαετία του ‘40 λόγω της Αντίστασης μεταμορφώνεται στη σύγκρουση (δεξιών – αριστερών) στο γνωστό εμφύλιο του (1944-1949).

Τα γεγονότα που χαρακτηρίζουν την πολιτική ζωή της χώρας είναι : οι αλλεπάλληλες εκλογικές αναμετρήσεις (1932, 1933, 1935, 1936), οι συνεχείς αλλαγές κυβερνήσεων, η άνοδος των Λαϊκών στην εξουσία μετά τις εκλογικές ήττες των Φιλελευθέρων (1932 και 1933), το αποτυχημένο πραξικόπημα Πλαστήρα, η δολοφονική απόπειρα κατά της ζωής του Βενιζέλου (1933), το στρατιωτικό κίνημα του Βενιζέλου, το πραξικόπημα του Κονδύλη, το νόθο δημοψήφισμα για την παλινόρθωση της βασιλείας (1935) και τέλος η εγκαθίδρυση της μεταξικής δικτατορίας (1936).

Μετά την ήττα των βενιζελικών στις εκλογές του 1933, ο στρατηγός Πλαστήρας μη αναγνωρίζοντας τη νίκη των Λαϊκών κίνησε πραξικοπηματικά τη φρουρά των Αθηνών εναντίον τους.

Την άλλη μέρα πλήθη λαού βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας αποδοκιμάζοντας το πραξικόπημα. Δυνάμεις του στρατού και της χωροφυλακής επιτέθηκαν και διέλυσαν τους διαδηλωτές. Αποτέλεσμα ένας νεκρός και δεκάδες τραυματίες. Ο Πλαστήρας το ίδιο βράδυ, παρέδωσε την εξουσία στο στρατηγό Οθωναίο και έφυγε στη Γαλλία, ενώ την κυβέρνηση ανέλαβε το Λαϊκό κόμμα. Με την παρέμβαση των διαδηλωτών το πρώτο στρατιωτικό προνουντσιαμέντο* (κίνημα) με τη δικτατορία της μιας μέρας, έληξε προσωρινά.

Η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να δώσει λύση στο ζήτημα της εξουσίας, οδήγησε και τις δύο αντίπαλες καθεστωτικές παρατάξεις, που δεν είχαν ιδεολογικές διαφορές, να ξεκινήσουν έναν αγώνα δρόμου για την άλωση του κρατικού μηχανισμού και του στρατού. H κατάθεση ενός νέου εκλογικού συστήματος από την αντιβενιζελική κυβέρνηση (1934) που εμπόδιζε την επανεκλογή των βενιζελικών, δημιούργησε ένα νέο πολιτικό αδιέξοδο. Το γεγονός της απόπειρας κατά του Βενιζέλου οδήγησε τους Φιλελεύθερους σε ακόμα πιο δυναμικές και ακραίες επιλογές. Τελικά και στις δύο πολιτικές οικογένειες κυριάρχησαν ακραίες τάσεις που έθεσαν ως στόχο τους την τελική ένοπλη αναμέτρηση, την κατάχτηση κι ολοκληρωτική εξόντωση του αντιπάλου.

Το πραξικόπημα Πλαστήρα έδωσε την ευκαιρία στους φιλομοναρχικούς (Κονδύλης) να εκτοπίσουν τους βενιζελικούς αξιωματικούς και να αποκτήσουν τον έλεγχο του στρατεύματος. Παράλληλα κάτω από την επίδραση του ανερχόμενου φασισμού στην Ευρώπη, ο Μεταξάς κι ο Κονδύλης, ντυμένοι με το μανδύα του φιλομοναρχισμού άρχισαν να ιδρύουν και να ενισχύουν τις φασιστικές, παραστρατιωτικές οργανώσεις («ΕΕΕ», «Τρίαινα»).

Οι Φιλελεύθεροι, με ηγέτες τους Βενιζέλο – Πλαστήρα κινήθηκαν για να οργανώσουν με τη σειρά τους το Κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935. Συγκρότησαν πολιτικοστρατιωτικές οργανώσεις, Ελληνική Στρατιωτική Οργάνωσις (ΕΣΟ) και Δημοκρατική Άμυνα, με στόχο την ανατροπή της κυβέρνησης των Λαϊκών και την επάνοδό τους στην εξουσία. Πρόβαλαν ως πρόσχημα, την αποτροπή της δικτατορίας του Κονδύλη και την μοναρχική παλινόρθωση.
Η στρατιωτική αποτυχία του πραξικοπήματος άνοιξε το δρόμο για την παλινόρθωση και την κατολίσθηση στη δικτατορία. Δηλαδή το κίνημα για την αβασίλευτη δημοκρατία έφερε τελικά το βασιλιά.

Το βενιζελικό πραξικόπημα δεν ήταν απλά κατάληψη της εξουσίας με τη δύναμη των όπλων όπως το 1933, αλλά μετεξελίχθηκε σε έναν αληθινό εμφύλιο εξίσου αιματηρό, όπως ο ισπανικός (1936 -39) ή ο ελληνικός (1944 – 49). Είχε όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός εμφυλίου πολέμου. Υπήρξε σχέδιο, μαζική λαϊκή συμμετοχή, γεωγραφική και κοινωνική διαίρεση, εμφυλιοπολεμικό κλίμα και αιματηρές πολεμικές συγκρούσεις. Διαμορφώθηκε σε έναν πόλεμο μεταξύ Παλιάς Ελλάδας (κυβερνητικοί) και Νέων Χωρών (βενιζελικοί) αλλά και πόλεμο μεταξύ γηγενών και προσφύγων (κυρίως ρατσισμός κατά των προσφύγων)*.

Κατάφερε να επεκταθεί σε όλη τη χώρα, αλλά είχε σύντομη διάρκεια. Η έλλειψη ηγεσίας κι αποφασιστικότητας των κινηματιών καθώς και τα λάθη τους οδήγησαν στην ήττα του κινήματος και στην πλήρη καταστολή του μέσα σε δέκα μέρες. Ο βενιζελισμός ηττήθηκε. Τον εγκατέλειψαν τα λαϊκά στρώματα, έχασε τον έλεγχο του κράτους και του στρατού, δεν υποστηρίχθηκε από την αγγλική κυβέρνηση, αλλά και από τα ελληνικά καπιταλιστικά συμφέροντα (Μποδοσάκης).

Η κυβέρνηση Τσαλδάρη – Κονδύλη κατάστειλε τους κινηματίες στην Αθήνα (σύνταγμα Μακρυγιάννη) και τους ανάγκασε να παραδοθούν. Στη Μακεδονία όλες οι μονάδες πήραν το μέρος του Βενιζέλου, αλλά η δύναμή τους δεν ήταν μεγάλη. Ο Κονδύλης κτύπησε τους στασιαστές με όλες τις δυνάμεις που διέθετε. Μέχρι και αεροπλάνα αγόρασε από τη Γιουγκοσλαβία για να κυνηγήσει το στόλο. Οι πρώτοι αεροπορικοί βομβαρδισμοί αμάχων στην Ελλάδα δεν έγιναν το 1940 από τους Ιταλούς, αλλά από τους Έλληνες*. Τα κυβερνητικά αεροπλάνα βομβάρδισαν την πόλη της Δράμας και των Σερρών. Η Καβάλα βομβαρδίστηκε από κυβερνητικά πλοία, αλλά και τα πλοία των κινηματιών βομβάρδισαν «τας παραλίους πόλεις των μοναρχικών». Δεκάδες οι νεκροί πολίτες από τους ανελέητους αυτούς βομβαρδισμούς.

Το κίνημα του ’35 ήταν η τελευταία αιματηρή μεσοπολεμική σύγκρουση που επέφερε και το τέλος της πολιτικής ζωής του Βενιζέλου. Το δικαστήριο καταδίκασε σε θάνατο τους διαφυγόντες στο εξωτερικό, Βενιζέλο και Πλαστήρα. Οι αξιωματικοί που πήραν μέρος στα γεγονότα, «οι Απότακτοι του ‘35» θα παίξουν σημαντικό ρόλο στις μετέπειτα εξελίξεις. Στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο θα συνεργαστούν με τους Άγγλους, οι Χριστόδουλος Τσιγάντες, Ζέρβας, Κουτσογιαννόπουλος, Ψαρρός κ.ά. ενώ οι Σαράφης, Μπακιρτζής, Παπασταματιάδης κ.ά. θα ενταχθούν στον ΕΛΑΣ.

Διοίκηση και στρατός πέρασαν στα χέρια των μοναρχικών (βασιλόφρονες και βασιλικοί). Δρομολογήθηκε έτσι η εγκαθίδρυση του αντιβενιζελικού κράτους, που στη συνέχεια μετεξελίχθηκε στο μετεμφυλιακό κράτος της Δεξιάς.
Μετά την καταστολή του Κινήματος, ένα κλίμα άγριας τρομοκρατίας εξαπλώθηκε στη χώρα με στρατοδικεία, καταδίκες, εκτελέσεις, εκτοπίσεις και εκκαθαρίσεις, προετοιμάζοντας το δρόμο για το φασισμό. Υπήρξαν δημόσιες καθαιρέσεις, εξευτελισμοί και διαπομπεύσεις των καταδικασθέντων αξιωματικών. Η δίκη για την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου τέλιωσε γρήγορα και όλοι οι κατηγορούμενοι, Πολυχρονόπουλος, Δικαίος, Καραθανάσης, πανηγυρικά αθωώθηκαν.

Ακολούθησαν εκλογές χωρίς τη συμμετοχή των βενιζελικών. Πραξικόπημα Κονδύλη και διχτατορία 45 ημερών. Δημοψήφισμα παρωδία για την επάνοδο του βασιλιά. Επάνοδος του Γεωργίου Β’ , νέες εκλογές. Ισοδυναμία και οριακή νίκη των λαϊκών με 143 – 142 βουλευτές. Ρυθμιστής το Παλλαϊκό Μέτωπο (κομμουνιστές) με 15 βουλευτές. Συνεργασία Αριστεράς – Φιλελεύθερων (σύμφωνο Σοφούλη – Σκλάβαινα). Συμφιλίωση του Βενιζέλου με το βασιλιά (δίδυμο Β-Β). Θάνατος Κονδύλη, κυβέρνηση Δεμερτζή, θάνατος Βενιζέλου, θάνατος Δεμερτζή κι αιφνιδιαστικός διορισμός του Μεταξά ως πρωθυπουργού, από το Γεώργιο.

Κάτω από το βάρος των δραματικών πολιτικών γεγονότων και της οικονομικής κρίσης, την περίοδο (1930 – 1936) η ταξική πάλη σημειώνει σημαντική άνοδο με μαζικές και μαχητικές απεργίες, που ξεσπούν σε ολόκληρη τη χώρα. Ένα μεγάλο τμήμα των εργαζομένων εγκαταλείπει το βενιζελισμό, ριζοσπαστικοποιείται και προσπαθεί να ενηλικιωθεί πολιτικά.

Συγκεκριμένα από το 1930 μέχρι και την εγκαθίδρυση της μεταξικής διχτατορίας καταγράφονται εκατοντάδες απεργίες με σημαντικότερες, των τσαγκαράδων, των τροχιοδρομικών, των ανέργων, των τριατατικών (3 Τ, Ταχυδρομεία, Τηλεγραφεία, Τηλέφωνα), των οικονομικών υπαλλήλων, των καπνεργατών, των εργατών στο φωταέριο, στα ορυχεία, των σιδηροδρομικών, των σταφιδοπαραγωγών της Πάτρας, των υφαντουργών της Νάουσας κλπ. . *

Πολλοί απ’ τους αγώνες αυτούς καθοδηγούνται πολιτικά από τις κομμουνιστικές οργανώσεις (ΚΚΕ και τροτσκιστές, αρχειομαρξιστές) και συνδικαλιστικά από την Ενωτική Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας (κόκκινη ΕΓΣΕΕ), που είχε ιδρυθεί με πρωτοβουλία των αποχωρησάντων από τη ΓΣΕΕ, η οποία συνέχισε να διατηρεί σχέσεις εξάρτησης και συναλλαγής με τις δύο βασικές πολιτικές παρατάξεις (κίτρινη ΓΣΕΕ).

Παρά τη διαίρεση της εργατικής τάξης με τις δύο συνομοσπονδίες και τις ιδεολογικές αντιθέσεις, είναι τόσο μεγάλη η επίδραση της οικονομικής κρίσης, που πολλές απεργίες και κινητοποιήσεις ξεσπούν αυθόρμητα χωρίς την παρέμβαση των πολιτικών και συνδικαλιστικών οργάνων. Το 1932 έγιναν 200 απεργίες με 80.000 συνολικά απεργούς. Το 1933 καταγράφονται 350 απεργίες σε όλη τη χώρα, με συμμετοχή 60.000 εργατών. Από το Μάρτιο του 1933 μέχρι το Μάρτιο του 1934 δολοφονήθηκαν 10 εργάτες, συνελήφθησαν 3500, καταδικάστηκαν 660 σε 502 χρόνια φυλακή και 374 χρόνια εξορία.*

Οι απεργοί κι οι άνεργοι των πόλεων θα αντιμετωπίσουν την άγρια καταστολή του κράτους (ιδιώνυμο, δικτατορίες, έκτακτα στρατοδικεία, φασιστικές συμμορίες) πληρώνοντας βαρύ τίμημα. Δεκάδες νεκροί και τραυματίες, χιλιάδες φυλακισμένοι κι εκτοπισμένοι αγωνιστές.

Μέσα σε αυτό το πλήθος των εργατικών κινητοποιήσεων και του κινδύνου να μειωθούν τα κέρδη των ηγεμονικών ελίτ, άρχισαν οι σκέψεις για την επιβολή της ανοικτής δικτατορίας, με σκοπό την άμεση καταστολή των απεργιακών αγώνων. Είναι χαρακτηριστικό το συμβάν που αναφέρει στο βιβλίο του, ο στρατηγός Σαράφης από τους πρωταγωνιστές του κινήματος του 1935. Γράφει χαρακτηριστικά, «ήρθε στο γραφείο του στρατηγού Οθωναίου ο Μποδοσάκης και του πρότεινε να συνεργαστεί με τους Κονδύλη – Μεταξά για την επιβολή της δικτατορίας».*

Η γνωστοποίηση του γεγονότος από το Σαράφη οδήγησε σε μια μεγάλη κινητοποίηση των αντιφασιστικών δυνάμεων. Μετά όμως ήλθε η αποτυχία του βενιζελοπλαστηρικού στρατιωτικού πραξικοπήματος που άνοιξε κι επιτάχυνε το δρόμο για τη δικτατορία και τον πόλεμο.
Όλη αυτή την περίοδο το κομμουνιστικό κόμμα αδυνατεί να συνδεθεί με το μαχητικό απεργιακό κίνημα. Η μεγάλη μάζα των κομμουνιστών αγωνιστών δίνει καθημερινές μάχες μέσα στους εργασιακούς χώρους, ενώ η κομματική ηγεσία και τα στελέχη ακολουθούν τη λογική της «πολιτικής αυτοαπομόνωσης».*

Πιο συγκεκριμένα το 1931 η διορισμένη από την Κομμουνιστική Διεθνή, Κεντρική Επιτροπή (Ζαχαριάδης) επιβάλλει τη σταλινοποίηση του κόμματος και εγκαταλείπει σιωπηρά την τριτοπεριοδική πολιτική, («ο καπιταλισμός αρχίζει να καταρρέει») που είχε απομονώσει το κόμμα από τις μάζες. Συνεχίζει όμως τη θεωρία του σοσιαλφασισμού, (όπου οι «σοσιαλιστές είναι φασίστες, κλπ.) μέχρι το 1934.

Μετά το ΚΚΕ θα αλλάξει πολιτική και θα προβάλλει το κοινό μέτωπο εναντίον του φασισμού ( 5ο συνέδριο). Τώρα οι σοσιαλφασίστες μεταμορφώνονται σε αντιφασίστες. Κι αυτό όμως θα γίνει αρκετά αργά, όταν πλέον η επιβολή της δικτατορίας στη χώρα θα είναι πολύ κοντά. Και μπροστά στον ορατό κίνδυνο του φασισμού, το ΚΚΕ θα ακολουθήσει την πολιτική του Λαϊκού Μετώπου.

Η 6η ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής στη συνέχεια θα αλλάξει το στρατηγικό σκοπό του κόμματος : «Η επανάσταση δεν θα είναι σοσιαλιστική, αλλά αστικοδημοκρατική.» Το 1935 το ΚΚΕ θα εγκαταλείψει τον επαναστατικό ντεφετισμό (μετατροπή του πολέμου σε επανάσταση) και θα περάσει στην «υπεράσπιση της πατρίδας». Αρχίζει να γίνεται λόγος για «εθνική ανεξαρτησία και ακεραιότητα», «εθνική ελευθερία κλπ..». Έτσι ο αγώνας έχει εθνικοαπελευθερωτικά χαρακτηριστικά και όχι ταξικά.

Παρά το άγριο κλίμα καταστολής και τρομοκρατίας οι κινητοποιήσεις των εργαζομένων συνεχίστηκαν και ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο. Στο δεκάμηνο του 1935 καταγράφηκαν απεργίες με συμμετοχή 200.000 απεργών σε όλη τη χώρα. Απεργίες που συχνά καταλήγουν σε σφοδρές συγκρούσεις με την αστυνομία. Στο Ηράκλειο Κρήτης μάχες στους δρόμους με 7 νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες από σφαίρες της Αστυνομίας. Γενική απεργία στο νησί για τη σφαγή των εργατών. Εξέγερση των σταφιδοπαραγωγών στην Πάτρα. Ένοπλα συλλαλητήρια και κάθοδοι των αγροτών στις πόλεις.

Η ταξική πάλη θα οξυνθεί και θα φθάσει στο αποκορύφωμά της με τα γεγονότα του Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη. Η απεργία των 12.000 καπνεργατών της πόλης αποτέλεσε τη βάση για το σημαντικότερο εργατικό αγώνα της εποχής του Μεσοπολέμου. Η απεργία γενικεύτηκε και πυροδότησε ένα νέο κύμα απεργιών σε όλη τη χώρα.

Η συγκλονιστική αυτή μαζική κινητοποίηση των εργαζομένων θα κλείσει με τη σφαγή της 9ης Μαϊου (9 νεκροί και εκατοντάδες τραυματίες) μετά από έντεκα μέρες σφοδρών συγκρούσεων με την αστυνομία του Μεταξά. Η κυβέρνηση θα καταργήσει και τα τελευταία υπολείμματα του αστικού κοινοβουλευτισμού. Συλλήψεις, δίκες, καταδίκες, κι εξορία αγωνιστών. Άρση των άρθρων του Συντάγματος, διάλυση της Βουλής και κήρυξη δικτατορίας με το γνωστό στερεότυπο : «η σωτηρία της χώρας από τον κομμουνισμό . . .» Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Μαρξ : «τελικά, τα αποβράσματα της κοινωνίας σχηματίζουν την ιερή φάλαγγα της τάξεως κι ο Κραπουλίνσκι (Λουδοβίκος Βοναπάρτης) μπαίνει στον Κεραμεικό σαν σωτήρας της κοινωνίας.»*

Κι εδώ η ευθύνη του συνδικαλιστικού κινήματος (δύο γενικές συνομοσπονδίες, Καπνεργατική Ομοσπονδία, Εργατικό Κέντρο, Κεντρική Απεργιακή Επιτροπή) και του ΚΚΕ είναι μεγάλη. Έκαναν τα πάντα για να επαναφέρουν τις εξεγερμένες μάζες στην τάξη και τη νομιμότητα.*

Ο φόβος των κυρίαρχων τάξεων για την επικίνδυνη κι έντονη κοινωνική αμφισβήτηση, ύστερα απ’ τη σημαντική άνοδο του εργατικού κινήματος, σε συνδυασμό με την αλλαγή σκηνικού στην Ευρώπη (άνοδος φασισμού – ναζισμού) επέβαλαν αυτή τη δικτατορία.

Σημειώσεις
1 . Προνουντσιαμέντο (pronunciamento) = ισπανική λέξη, που σημαίνει διακήρυξη. Το προνουντσιαμέντο είναι το στρατιωτικό κίνημα, η αντισυνταγματική αλλαγή του καθεστώτος με τη χρήση στρατιωτικής βίας. Ο όρος χαρακτηρίζει περισσότερο τα κρατικά μορφώματα της Λατινικής Αμερικής. Βλέπε περισσότερα «Το προνουντσιαμέντο : μια παιδική ασθένεια» του Φαίδωνα Μαλιγκούδη, στα Ιστορικά της Ελευθεροτυπίας.
2. Γ. Θ. Μαυρογορδάτου, «Ο παρ’ ολίγον εμφύλιος πόλεμος» στα Ιστορικά της Ελευθεροτυπίας.
3. Ότι και το 2.
4. Παναγιώτη Κουνάδη, «Γειά σου περήφανη και αθάνατη εργατιά» εκδ. ΓΣΕΕ
5. Τα μυστικά του βούρκου, καλά κρυμμένα μυστικά του ελληνικού ιμπεριαλισμού στον 20 ο αιώνα. (β’ μέρος : 1922-1974). Εκδ. αντισχολείο.
6. Ότι και το 4
7. Τον χρησιμοποιεί ο Άγγελος Γ. Ελεφάντης, στο «Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης. ΚΚΕ και Αστισμός στον Μεσοπόλεμο. Εκδ. Θεμέλιο.
8. Καρλ Μαρξ, «Η 18 η Μπιμέρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη», εκδ. Θεμέλιο.
9. Για την απεργία της Θεσσαλονίκης το 1936 βλέπε του Α. Στίνα, «Αναμνήσεις», τόμος Α’ εκδόσεις Βέργος.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Current ye@r *