Οι φίλοι των Γραμμάτων: Προβολή της ταινίας “Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν”

Την Κυριακή, 27 Ιανουαρίου 2013, στην αίθουσα του Τ.Ε.Ε(Νεάρχου 23) στα Χανιά, στις 8.00 μ.μ. ο πολιτιστικός σύλλογος “ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ” συνεχίζει τις προβολές στο αγαπημένο από το κοινό ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΑΝΤΙΦΑΣΙΣΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ (Β’ κύκλος) με την ποιητική ταινία του Αντρέι Ταρκόφσκι: “Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν” (1962).

ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ: Αντρέι Ταρκόφσκι (Andrei Tarkovsky).
ΣΕΝΑΡΙΟ: Vladimir Bogomolov, βασισμένο στην ομώνυμη νουβέλα του.
ΧΩΡΑ: Σοβιετική Ένωση 1962. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 95΄ασπρόμαυρη.
ΜΟΥΣΙΚΗ: Vyacheslav Ovchinnikov. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: Vadim Yusov.
ΠΑΙΖΟΥΝ: Nikolay Burlyaev Kolya Burlyayev, Valentin Zubkov, Yevgeni Zharikov, Stepan Krylov, Nikolai Grinko, Dmitri Milyutenko, Valentina Malyavina, Irma Raush, Andrey Konchalovskiy, Ivan Savkin, Vladimir Marenkov, Vera Miturich κ.α.

Λίγα λόγια για την ταινία: Ο Ταρκόφσκι, νεαρός σκηνοθέτης μόλις βγαλμένος από τη σοβιετική σχολή κινηματογράφου, την VGIK, αναλαμβάνει μια ταινία βασισμένη στο μυθιστόρημα του Βλαντιμίρ Μπογκομόλοφ, ταινία που είχε εγκαταλειφθεί από έναν άλλο σκηνοθέτη και που η Mosfilm του εμπιστεύεται. Η ταινία βασίζεται σε τέσσερα όνειρα του Ιβάν, ενός ορφανού εφήβου που ρίχνεται στον πόλεμο και που οι Ρώσοι χρησιμοποιούν σαν κατάσκοπο. Τελικά το αγόρι είναι ικανό και φέρνει πολύτιμες πληροφορίες διεισδύοντας στο εσωτερικό των Γερμανών. Ωστόσο, οι προστάτες του –ο λοχαγός Σολίν, ο υπολοχαγός Γκάλτσεφ και ο δεκανέας Καταζόνοφ- θέλουν να τον στείλουν στη σχολή στελεχών, στα μετόπισθεν. Ο Ιβάν επιθυμεί να μείνει στο μέτωπο και για ν’ αποδείξει την αξία του, ζητά όλο και πιο λεπτές, δύσκολες αποστολές. Θα συλληφθεί και θα εκτελεστεί τελικά από τους Γερμανούς.

Ο Αντρέϊ Ταρκόφσκι μιλά για την ταινία: «Όταν γυρίζαμε τα Παιδικά χρόνια του Ιβάν, κάθε φορά που προσπαθούσαμε να αντικαταστήσουμε την αφηγηματική αιτιότητα με ποιητικές συνδέσεις, αντιμετωπίζαμε διαμαρτυρίες από τους κινηματογραφικούς ιθύνοντες. Ωστόσο προχωρούσαμε πολύ διακριτικά, ψάχνοντας ακόμα το δρόμο μας. Δεν είχαμε πρόθεση να αναθεωρήσουμε τις βασικές αρχές του κινηματογράφου• αλλά όποτε φαινόταν η παραμικρή καινοτομία στη δραματική κατασκευή –να χρησιμοποιείται σχετικά ελευθέρα η σχέση αιτίου και αποτελέσματος στην καθημερινή ζωή- αντιμετωπίζαμε κραυγές διαμαρτυρίας και ασυνεννοησία. Οι παρατηρήσεις τους αναφέρονταν κυρίως στο κοινό: το κοινό θέλει πλοκή που να εκτυλίσσεται χωρίς ρωγμές, δεν μπορεί να παρακολουθήσει την ταινία αν δεν έχει στιβαρή «υπόθεση». Οι «αντιθέσεις» στην ταινία μας –απότομες μεταβάσεις από τα όνειρα στην πραγματικότητα, ή, αντίστροφα, από την τελευταία σκηνή της κρύπτης στην ημέρα της νίκης στο Βερολίνο- σε πολλούς φαινόταν απαράδεκτες.

Ενθουσιάστηκα όταν έμαθα ότι οι θεατές είχαν διαφορετική γνώμη.

Ορισμένες στιγμές της ανθρώπινης ζωής μόνο με την ποίηση μπορούν να αναπαρασταθούν πιστά. Και ακριβώς σ’ αυτό το σημείο οι σκηνοθέτες πολύ συχνά, αντί να καταφύγουν στην ποιητική λογική, χρησιμοποιούν άχαρα, συμβατικά τεχνάσματα. Σκέφτομαι την τεχνική δημιουργία ψευδαισθήσεων και τα τρομερά εφέ που υπάρχουν σε όνειρα, αναμνήσεις και φαντασιώσεις. Τα κινηματογραφικά όνειρα συχνότερα αποτελούν συλλογή ξεπερασμένων κινηματογραφικών κόλπων και παύουν να συνιστούν φαινόμενο ζωής… […]

Μέγιστο μέρος της ευθύνης για την επιτυχία της ταινίας μας ανήκει στους ηθοποιούς, ιδιαίτερα στον Κόλια Μπουρλιάγεφ, τη Βάλια Μαλιάβινα, τον Ζένια Ζαρίκοφ τον Βαλεντίν Ζούμπκοφ. Πολλοί έπαιζαν πρώτη φορά στον κινηματογράφο, αλλά τα κατάφεραν περίφημα.

Τον Κόλια, τον μελλοντικό μου Ιβάν, τον είχα προσέξει όταν ήμουν φοιτητής. Δεν είναι υπερβολή αν πω ότι η γνωριμία μου μαζί του καθόρισε την στάση μου στα παιδικά χρόνια του Ιβάν. Η ανελαστική προθεσμία απέκλειε κάθε σοβαρή αναζήτηση για ηθοποιό στο ρόλο του Ιβάν, και η σχετικά μη ικανοποιητική αρχική δουλειά στην ταινία, που έγινε με διαφορετικούς συνεργάτες, είχε σαν αποτέλεσμα να με περιορίζει ένας σφιχτός προϋπολογισμός. Εντούτοις, εγγυήσεις για τη βιωσιμότητα της ταινίας παρείχαν ο Κόλια, ο οπερατέρ Βαντίμ Γιουσόφ, ο συνθέτης Βιατσεσλάβ Οφτσίνικοφ και ο σκηνογράφος Γεβγκένι Τσερνιάγεφ. Χάρη σ’ αυτούς στάθηκε δυνατό να συνεχίσω το γύρισμα».
Αντρέι Ταρκόφσκι «Σμιλεύοντας το χρόνο»» μετάφραση Σεραφείμ Βελέντζας. Εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 1987

Συνέντευξη του Αντρέϊ Ταρκόφσκι:

Πως έγινε η επιλογή του θέματος της πρώτης σας ταινίας, Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν;

-Α. Ταρκόφσκι: Η ιστορία αυτής της ταινίας είναι λίγο παράξενη. Τα στούντιο της Mosfilm άρχισαν την παραγωγή της ταινίας «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» μ’ έναν άλλο σκηνοθέτη, μα άλλους ηθοποιούς, με διαφορετικούς τεχνικούς. Είχε γυριστεί πάνω από το μισό της ταινίας απ’ αυτή την ομάδα, τα μισά λεφτά είχαν κιόλας ξοδευτεί, αλλά το αποτέλεσμα ήταν τόσο άσχημο που η Mosfilm αποφάσισε να σταματήσει την παραγωγή. Η διεύθυνση λοιπόν έψαξε για έναν άλλο σκηνοθέτη, απευθυνόμενη κατ’ αρχήν σε αναγνωρισμένους δημιουργούς, και μετά σε άλλους λιγότερο γνωστούς. Όλοι αρνήθηκαν ν’ αναλάβουν την ταινία. Όσον αφορά εμένα, τότε τελείωνα τις σπουδές μου στον κινηματογράφο, στην VGIK και ολοκλήρωνα το φιλμ για το δίπλωμά μου, «Ο οδοστρωτήρας και το βιολί». Πριν αποδεχτώ την πρόταση, έθεσα πολλούς όρους. Ήθελα να ξαναδιαβάσω τη νουβέλα του Βλαντιμίρ Μπογκομόλοφ απ’ όπου είχε πάρει το σενάριο, για να το ξαναγράψω απ’ την αρχή• αρνήθηκα να κρατήσω έστω και ένα μέτρο απ’ ό,τι είχε ήδη γυριστεί• τέλος απαίτησα την αντικατάσταση των ηθοποιών κι όλης της ομάδας των τεχνικών για να ξαναρχίσω τα πάντα απ’ το μηδέν. – «Εντάξει», μου είπαν, «αλλά θα έχετε το μισό του προϋπολογισμού στη διάθεσή σας!» – «Αν μ’ εξουσιοδοτήσετε εν λευκώ προχωρώ με το μισό του προϋπολογισμού», απάντησα. Έτσι έγινε αυτή η ταινία…

-Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν είναι λοιπόν μια ταινία δημιουργημένη ολόκληρη από τον Αντρέι Ταρκόφσκι;

-Α. Ταρκόφσκι: Ακριβώς έτσι.

-Αλλά αυτό το θέμα σας είναι πολύ οικείο. Ο νεαρός Ιβάν έχει την ίδια ηλικία με το νεαρό Ταρκόφσκι στη διάρκεια του πολέμου…

-Α. Ταρκόφσκι: Η παιδική μου ηλικία ήταν πολύ διαφορετική από του Ιβάν που έζησε τον πόλεμο σαν έφηβος και πολεμώντας. Όλα τ’ αγόρια της ηλικίας μου, στη Ρωσία είχαν ωστόσο μια ζωή πολύ δύσκολη. Το να πούμε ότι υπάρχει κάτι που συνδέει τον Αντρέι Ταρκόφσκι με τον Ιβάν, σημαίνει ότι θυμόμαστε τον κοινό πόνο που ενώνει τον Ιβάν και άλλους νέους της Ρωσίας αυτής της γενιάς.

-Η ταινία όταν παρουσιάστηκε στη Βενετία το 1962, θεωρήθηκε σαν ένας βαθύς συλλογισμός πάνω στον πόλεμο, την Ιστορία…

-Α. Ταρκόφσκι: Φυσικά αυτή η ταινία έγινε πολύ θερμά δεκτή, αλλά έμεινε και απόλυτα ακατανόητη από την κριτική. Καθένας ερμήνευσε την ιστορία, τη διήγηση, τα πρόσωπα της ταινίας, ενώ επρόκειτο περισσότερο για το πρώτο έργο ενός νέου σκηνοθέτη, δηλαδή για την κατανόηση ενός ποιητικού έργου, για την κατανόηση της άποψής μου, όχι για την κατανόησή της από ιστορική άποψη. Ο Σαρτρ, για παράδειγμα, υπεράσπισε με πάθος την ταινία ενάντια στις κριτικές της ιταλικής αριστεράς, αλλά από μια οπτική πολύ αυστηρά φιλοσοφική. Για μένα δεν ήταν μια αποδεκτή υπεράσπιση. Αναζητούσα μια καλλιτεχνική υπεράσπιση και όχι ιδεολογική. Δεν είμαι φιλόσοφος, είμαι καλλιτέχνης. Η υπεράσπισή του, κατά τη γνώμη μου, ήταν τελείως άχρηστη. Προσπαθούσε ν’ αξιολογήσει το φιλμ με τις δικές του φιλοσοφικές αξίες κι εγώ, ο καλλιτέχνης Αντρέϊ Ταρκόφσκι, είχα παραμεριστεί. Γινόταν λόγος περισσότερο για το Σαρτρ κι όχι για τον καλλιτέχνη.

-Η ερμηνεία που έδινε ο Σαρτρ για την ταινία Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν –ο πόλεμος γεννά τέρατα, ήρωες που καταβροχθίζει- δεν ήταν η δική σας ερμηνεία;

-Α. Ταρκόφσκι: Δεν αμφισβητώ την ερμηνεία. Είμαι εντελώς σύμφωνος μ’ αυτή την θεώρηση• ο πόλεμος παράγει ήρωες-θύματα. Δεν υπάρχει νικητής σ’ έναν πόλεμο. Όταν κάποιος κερδίζει τον πόλεμο, ταυτόχρονα τον χάνει. Δεν αμφισβητώ την ερμηνεία, αλλά το πλαίσιο αυτής της πολεμικής: οι ιδέες και οι αξίες μπήκαν σε πρώτο πλάνο, η τέχνη και ο καλλιτέχνης ξεχάστηκαν.
Πηγή: Antoine de Baecque «ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ μια ξενάγηση στο έργο του», μετάφραση: Δώρα Δημητρούλια, εκδόσεις Γκοβόστης. Αθήνα 1991)

Βραβεία και διακρίσεις:

• Βραβείο FIPRESCI 1969
• Χρυσό Λιοντάρι στο Φεστιβάλ της Βενετίας το 1962
• Ασημένια Δάφνη του Ντ. Σέλτσνικ
• Βραβείο της Ένωσης Γάλλων Κριτικών 1968
• Βραβείο της λέσχης των Πολωνών κριτικών
• Κρυστάλλινο Αστέρι της Γαλλικής Ακαδημίας στην Ίρμα Ράους
• Βραβείο για την καλύτερη ταινία στο φεστιβάλ της Λιουμπλιάνας
• Χρυσή Σφαίρα στο Διεθνές Φεστιβάλ Σαν Φρανσίσκο το 1962

Μερικές σκηνές από την ταινία:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Current ye@r *