Βιβλιοπαρουσίαση: Από τον Φουκώ στον Μαρξ

vallianos* Με αφορμή την πρόσφατη έκδοση στα ελληνικά του κειμένου του Πιερ Μασερέ «Το παραγωγικό υποκείμενο»

Εκατόν σαράντα έξι χρόνια από τη δημοσίευση του Κεφαλαίου, το κορυφαίο αυτό έργο του Μαρξ δεν έπαψε ποτέ να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον των πιο σημαντικών στοχαστών της εποχής μας, που μας προτρέπουν να αναζητήσουμε σ’ αυτό κρίσιμα εργαλεία για την κατανόηση του σήμερα. Το 1965 ο Λ. Αλτουσέρ μας είχε προτείνει μια ανάγνωση του Κεφαλαίου που θα απελευθέρωνε την επαναστατική σκέψη του Μαρξ από τη μεταγενέστερη οικονομιστική κωδικοποίησή της από το σοβιετικό μαρξισμό. Μερικά χρόνια αργότερα (1976, 1981), ο Μ. Φουκώ, μας πρότεινε μια νέα ανάγνωση του Κεφαλαίου, εξίσου ασύμβατη με τις προσλήψεις του Μαρξ από τις κυρίαρχες μαρξιστικές θεωρητικές παραδόσεις.

Αυτό ακριβώς το εγχείρημα στο οποίο μας κάλεσε ο Μ. Φουκώ, χωρίς να το ολοκληρώσει ο ίδιος, αναλαμβάνει ένας εκ των συνεργατών του Αλτουσέρ του συλλογικού «Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο», ο Πιέρ Μασερέ, με ένα κείμενο σεμιναρίου φιλοσοφίας, που δόθηκε το 2012, με τον τίτλο «Το παραγωγικό υποκείμενο» και το οποίο εκδόθηκε πρόσφατα στα ελληνικά, σε μετάφραση Τ. Μπέτζελου, από τις εκδόσεις Εκτός Γραμμής1.
Σε αντίθεση με τους περισσότερους μελετητές που επιχείρησαν να ανιχνεύσουν τη σχέση Μαρξ και Φουκώ, ο Μασερέ δεν ακολουθεί το μονοπάτι που οδηγεί από τον Μαρξ στον Φουκώ, αλλά το αντίστροφο και μάλλον πιο δύσβατο: αυτό που οδηγεί από τον Φουκώ στον Μαρξ. Εστιάζει, δηλαδή, σε κάποια χωρία του Κεφαλαίου που έχουν τραβήξει το ενδιαφέρον του ίδιου του Φουκώ, και επιχειρεί να αναδείξει την καινοτομία και το βάθος του μαρξικού κειμένου, υπό το φως ορισμένων θεμελιωδών εννοιών του Φουκώ, όπως οι σχέσεις εξουσίας, η δύναμη, η αυθεντία, η βιοεξουσία, η βιοπολιτική.

Η διπλή ανισότητα

Ο Φουκώ μας καλεί, λοιπόν, να εστιάσουμε στα κεφάλαια εκείνα του (πρώτου τόμου) του Κεφαλαίου όπου αναλύεται ο μηχανισμός παραγωγής αυτού που ο Μαρξ αποκαλεί σχετική υπεραξία. Πρόκειται για τα κεφάλαια του 4ου και 5ου μέρους του Α’ Τόμου. Ο Μασερέ προτάσσει μια σχολαστική παρουσίαση της θεμελιώδους θεωρητικής ανακάλυψης του Μαρξ, σύμφωνα με την οποία ο προλετάριος παραχωρεί (ενοικιάζει, κατά τον Μασερέ) στον καπιταλιστή την εργασιακή δύναμη της οποίας είναι φορέας, έναντι ενός χρηματικού ποσού που αντιπροσωπεύει την αξία των αγαθών που είναι απαραίτητα για την αναπαραγωγή αυτής της δύναμης, ενώ ο καπιταλιστής οικειοποιείται το σύνολο των αγαθών που παράγει ο προλετάριος στη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας, αγαθά των οποίων η αξία υπερβαίνει αυτή των αγαθών της αναπαραγωγής του. Ωστόσο, όπως εξηγεί ο Μασερέ, η διατύπωση αυτή αποκρύπτει την ουσία της σχέσης που αποτελεί τον πυρήνα της κεφαλαιακής σχέσης: Ο καπιταλιστής μέσω του συμβολαίου εργασίας αποκτά το δικαίωμα να διαπλάσει και στη συνέχεια να χρησιμοποιήσει την εργασιακή δύναμη του προλετάριου κατά τον τρόπο που εκείνος προκρίνει, προκειμένου να αυξήσει και στη συνέχεια να αξιοποιήσει στο μέγιστο βαθμό την παραγωγική της δύναμη. Η ανισότητα της σχέσης της μισθωτής εργασίας είναι κατ’ αυτό τον τρόπο διπλή: Όχι μόνο γιατί η παραχώρηση της χρήσης της εργασιακής δύναμης στον καπιταλιστή αποφέρει σ’ αυτόν γενικώς αγαθά αξίας μεγαλύτερης αυτών του μισθού, αλλά και γιατί αυτός έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να οργανώνει την κατανάλωσή της κατά τρόπο που να πολλαπλασιάζει στο διηνεκές την παραγωγική της δύναμη. Με τα λόγια του Μασερέ: «Επειδή ο καπιταλισμός χρησιμοποιεί την εργασιακή δύναμη ως παραγωγική δύναμη, και όχι ως παράγουσα δύναμη, δικαιούται να την αντιμετωπίζει με τη μέγιστη δυνατή ελαστικότητα, γιατί μόνο κέρδος μπορεί να προσμένει τότε: απορρίπτει σθεναρά τους κανόνες που η νομοθεσία αξιώνει να του επιβάλλει, με το πρόσχημα ότι τέτοιοι κανόνες καθιστούν άκαμπτη μια πραγματικότητα που ο ίδιος θεωρεί ζώσα, και ως εκ τούτου εύπλαστη, κατά το πρότυπο ενός άγριου ζώου που προσπαθεί να εξημερώσει ώστε να μπορεί να εκτελεί εκπληκτικά κόλπα για τα οποία φάνταζε τελείως ανίκανο εκ πρώτης όψεως, όπως να περνά μέσα από φλεγόμενα στεφάνια, να γυρίζει ολοένα και πιο γρήγορα σε έναν κινούμενο κύλινδρο, κ.λπ.»

Οι Κανόνες

Η οργάνωση και η συνεχής αναδιοργάνωση της παραγωγής κατά τέτοιο τρόπο ώστε η μεν εργασιακή δύναμη του προλετάριου να διαπλάθεται σε μαζική παραγωγική δύναμη, και ο ίδιος σε παραγωγικό υποκείμενο, δεν γίνεται με κάποιες ουρανοκατέβατες εντολές: Οι Κανόνες που στηρίζουν αυτή την οργάνωση και αναδιοργάνωση τόσο της παραγωγής όσο και της κοινωνίας που αυτή εδραιώνει, δεν μπορούν να έχουν το χαρακτήρα ενός τυπικού εξαναγκασμού: επιβάλλονται στους φορείς της εργασιακής δύναμης διαπερνώντας και κατακτώντας το ίδιο τους το είναι. Από αυτή την άποψη, μπορούμε να μιλάμε για πραγματική αναδημιουργία, που αντιστοιχεί στη μετάβαση σε μια δεύτερη φύση.
Ωστόσο, η δεύτερη αυτή φύση δεν βιώνεται από τα υποκείμενα ως κάτι το παράδοξο, κάτι το κοινωνικά κατασκευασμένο, γιατί λειτουργεί αυθόρμητα, χωρίς να εμφανίζεται στη συνείδηση: Τα υποκείμενα έχουν εξ αρχής παραιτηθεί «από κάθε ερώτημα περί των λόγων ύπαρξής της, περί των στόχων στους οποίους ανταποκρίνεται και των καθορισμένων ορίων εντός των οποίων λαμβάνουν θέση αυτοί οι στόχοι». Τη συνθήκη αυτή αποτυπώνει η έννοια της πειθαρχίας, κατά τον Φουκώ, η οποία –όπως εξηγεί ο Μασερέ– «εγκαθιδρύεται με ψηλαφητό τρόπο αποκλειστικά στο επίπεδο του σώματος και των δυνάμεων που αναγνωρίζονται σε αυτό, στηριζόμενη σε στρατηγικές σχηματισμού οι οποίες δεν υπακούουν, στο επίπεδο της λειτουργίας τους, σε καμιά προσδιορισμένη σκοπιμότητα που θα μπορούσε να εννοηθεί με όρους συνείδησης».

Πειθαρχική κοινωνία

Ωστόσο, κατά τον Μασερέ, ο λόγος για τον οποίο προσέλκυσαν το ενδιαφέρον του Φουκώ τα κεφάλαια στα οποία ο Μαρξ εξετάζει θεωρητικά και ιστορικά τους μηχανισμούς παραγωγής της σχετικής υπεραξίας, έγκειται στο γεγονός ότι εκεί ακριβώς αναδεικνύεται η νέα μορφή εξουσίας, ενσωματωμένη στην εκδίπλωση της ίδιας της εργασιακής διαδικασίας. Η εξουσία αυτή επιβάλλεται στο μεμονωμένο εργάτη με τη μορφή της αυτονόητης αναγκαιότητας συντονισμού, ελέγχου και διεύθυνσης του έργου που παράγεται από ένα μεγάλο πλέον αριθμό εργατών συγκεντρωμένων στον ίδιο χώρο, και ως αποτέλεσμα ενός υψηλού καταμερισμού εργασίας μεταξύ τους. Ορμώμενος (και) από την ιεραρχική οργάνωση της παραγωγής που συνδέεται με τη βιομηχανική επανάσταση, ο Φουκώ κάνει λόγο για μια «κοινωνία Κανόνων» και άλλοτε για μια «πειθαρχική κοινωνία». Στηρίζεται σε δύο συγκρίσεις που αναφέρει ο Μαρξ (ο καπιταλιστής ως στρατηγός που δίνει διαταγές στο πεδίο της μάχης, και ως μαέστρος μιας ορχήστρας) προκειμένου να διατυπώσει κάποιες από τις πιο εμβληματικές θεωρητικές του επεξεργασίες σχετικά με τους βρόχους της εξουσίας: Η οργάνωση της καπιταλιστικής παραγωγής περιλαμβάνει ένα σύνθετο δίκτυο, οι ενδιάμεσοι και πολυπληθείς βρόχοι του οποίου κατέχουν θέσεις ταυτόχρονα κυρίαρχες και κυριαρχούμενες, όπου η υπακοή στον προϊστάμενο και η υπακοή των υφιστάμενων είναι απολύτως αλληλένδετες. Όπως επισημαίνει ο Μασερέ, ο Φουκώ επιμένει ιδιαίτερα στις λειτουργίες της επιτήρησης που παραχωρούνται στο στελεχιακό δυναμικό της παραγωγής, το οποίο, για μια ακόμα φορά, δεν επιφορτίζεται μόνο με την επιβολή κυρώσεων σε περιπτώσεις μη εφαρμογής των οδηγιών, αλλά κυρίως με την οργάνωση της όλης διαδικασίας ώστε να καθιστά τα ενδεχόμενα αυτά κατά το δυνατόν ανέφικτα.

Εκεί όπου παράγεται η αξία

Το συμπέρασμα στο οποίο οδηγείται ο Φουκώ από αυτή την προσέγγιση των σχέσεων εξουσίας που αναπτύσσονται στο πλαίσιο της καπιταλιστικής παραγωγικής διαδικασίας είναι ότι η έννοια της εξουσίας εν γένει, άρα και στο επίπεδο των συνολικών κοινωνικών συσχετισμών, θα πρέπει να αποσυνδεθεί από το όποιο νομικό ή πολιτικό περιεχόμενό της. Η εξουσία δεν ανήκει σε κάποιο «εποικοδόμημα» μιας προϋπάρχουσας κατά κάποιο τρόπο υποδομής στην οποία επικάθεται εκ των υστέρων, αλλά αναβλύζει από τα βάθη του συστήματος όπου παράγεται η αξία.
Ας κλείσουμε αυτή την παρουσίαση με μια παρατήρηση που πιστεύω ότι τη συμμερίζεται και ο Μασερέ: Είτε δέχεται κανείς την υπόθεση της δυνατότητας ενοποίησης των θεωρητικών συστημάτων που επεξεργάστηκαν οι Μαρξ και Φουκώ, είτε κλίνει προς την υπόθεση της μεταξύ τους ασυμβατότητας, πέρα από τις όποιες σημειακές συγκλίσεις, αυτό που δεν αμφισβητείται είναι το γεγονός ότι φωτίζοντας την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής μας (και όχι μόνον), από διαφορετικές οπτικές γωνίες τροφοδοτούν ένα γόνιμο διάλογο, τα οφέλη του οποίου έχουν αναγνωριστεί αμοιβαία.

Χρήστος Βαλλιάνος

Σημείωση

1. Παρεμπιπτόντως, νομίζω ότι θα ήταν χρήσιμη η αναφορά, στο κείμενο της ελληνικής έκδοσης, της ηλεκτρονικής διεύθυνσης στην οποία ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης θα μπορούσε να βρει το πρωτότυπο κείμενο, αναρτημένο από τον ίδιο τον συγγραφέα του, μιας και δεν υπάρχει (ακόμα) έντυπη έκδοση.

Πηγή:epohi.gr

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Current ye@r *