Σαν σήμερα, υπήρξε η ημέρα γέννησης ενός από τους πιο επιδραστικούς –και ταυτόχρονα πιο αμφιλεγόμενους– στοχαστές του 19ου αιώνα: του Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν (Pierre-Joseph Proudhon), που γεννήθηκε το 1809 στην Μπεζανσόν της Γαλλίας, από φτωχή εργατική οικογένεια.

Ο πατέρας του ήταν βαρελοποιός και ζυθοποιός, και ο μικρός Πιερ μεγάλωσε βοσκώντας αγελάδες στα βουνά του Ζυρά, σε ένα περιβάλλον που σημάδεψε βαθιά την κοσμοθεωρία του: την αγάπη για την αγροτική και βιοτεχνική αυτονομία, την αποστροφή προς την πολυτέλεια και την εκμετάλλευση, την πίστη στην ελευθερία του ατόμου μέσα σε μια κοινωνία χωρίς αφέντες.

Ο Προυντόν υπήρξε ο πρώτος που αυτοχαρακτηρίστηκε «αναρχικός» (anarchiste), στο έργο του «Τι είναι η ιδιοκτησία;» (Qu’est-ce que la propriété?, 1840), όπου διακήρυξε την περίφημη φράση: «Η ιδιοκτησία είναι κλοπή!» (La propriété, c’est le vol!). Δεν εννοούσε την κατάργηση κάθε προσωπικής κατοχής – αντιθέτως, υπερασπιζόταν την «κατοχή» (possession) από τον παραγωγό (αγρότη, τεχνίτη, εργάτη) των μέσων που χρειάζεται για να ζήσει αξιοπρεπώς. Καταδίκαζε όμως την «ιδιοκτησία» ως θεσμό που επιτρέπει στον ιδιοκτήτη να εκμεταλλεύεται την εργασία των άλλων μέσω κέρδους, τόκου και ενοικίου.

Από εκεί γεννήθηκε ο μουτουαλισμός (mutualisme): μια κοινωνία βασισμένη σε ελεύθερες ενώσεις, συνεταιρισμούς, αμοιβαίες πιστώσεις (χωρίς τόκο), ομοσπονδίες κοινοτήτων και οικονομική δικαιοσύνη χωρίς κράτος και χωρίς καπιταλιστική συσσώρευση. Ο Προυντόν οραματιζόταν μια «σύνθεση του κομμουνισμού και της ιδιοκτησίας», όπου η ελευθερία του ατόμου και η αλληλεγγύη συνυπάρχουν χωρίς κεντρική εξουσία. Ήταν ομοσπονδιστής, αντι-κρατικός, αντι-καπιταλιστής, αλλά και ένθερμος υπερασπιστής της ατομικής ελευθερίας και της μικρής ιδιοκτησίας που δεν εκμεταλλεύεται.

Η κριτική του Μαρξ και του Ένγκελς

Οι Μαρξ και Ένγκελς, που αρχικά εκτιμούσαν κάποιες πλευρές της σκέψης του (ιδίως την κριτική στην ιδιοκτησία), σύντομα στράφηκαν εναντίον του με σφοδρότητα. Το 1846 ο Προυντόν εξέδωσε το «Σύστημα των οικονομικών αντιφάσεων, ή Φιλοσοφία της αθλιότητας» (Système des contradictions économiques, ou Philosophie de la misère).

Ο Μαρξ απάντησε το 1847 με το «Η αθλιότητα της φιλοσοφίας» (Misère de la philosophie) –ένα έργο που έμεινε κλασικό στην μαρξιστική πολεμική.

Ο Μαρξ κατηγορεί τον Προυντόν ότι:

➤ Παραμένει ιδεαλιστής και μεταφυσικός: Αντί να αναλύει τις υλικές σχέσεις παραγωγής και την ταξική πάλη ως κινητήρια δύναμη της ιστορίας, ο Προυντόν βλέπει τις οικονομικές κατηγορίες (αξία, χρήμα, ανταγωνισμός) σαν αιώνιες ιδέες που συγκρούονται αντιφατικά, χωρίς να κατανοεί την διαλεκτική κίνηση και την ιστορική αναγκαιότητα της κατάργησης του καπιταλισμού μέσω επανάστασης.

➤ Θεοποιεί το άτομο και την απόλυτη ελευθερία του: Ο Προυντόν, κατά τον Μαρξ, προβάλλει μια μικροαστική οπτική – αυτή του ανεξάρτητου τεχνίτη ή μικροϊδιοκτήτη – που αρνείται την συγκέντρωση της παραγωγής και την προλεταριοποίηση που φέρνει ο καπιταλισμός. Αντί να δει την ταξική πάλη ως δρόμο προς τον σοσιαλισμό, προτείνει μεταρρυθμίσεις στην κυκλοφορία (αμοιβαίες τράπεζες, συνεταιρισμοί) χωρίς να αγγίζει τις σχέσεις παραγωγής.

➤ Απορρίπτει την ταξική πάλη και την πολιτική δράση του προλεταριάτου: Ο Προυντόν πίστευε σε ειρηνική μετάβαση μέσω οικονομικών ενώσεων, ενώ ο Μαρξ έβλεπε την δικτατορία του προλεταριάτου ως αναγκαίο στάδιο.

Η κριτική αυτή άνοιξε το μεγάλο ρήγμα ανάμεσα σε αναρχικούς (προυντονικούς, μπακουνινικούς) και μαρξιστές, που θα εκδηλωθεί δραματικά στην Πρώτη Διεθνή (1864-1876), όπου ο Μαρξ και ο Μπακούνιν συγκρούστηκαν θανάσιμα.

Σήμερα, 216 χρόνια μετά, ο Προυντόν παραμένει ζωντανός: η κριτική του στο κράτος, στον καπιταλισμό και στην εκκλησία, η υπεράσπιση της αυτοδιαχείρισης και των ομοσπονδιών, η έμφαση στην οικονομική δημοκρατία χωρίς αφεντικά, εμπνέουν ακόμα αναρχικούς, συνδικαλιστές, συνεταιριστές και αντιεξουσιαστές. Ακόμα κι αν η μαρξιστική κριτική τον χαρακτήρισε «μικροαστό» και «ιδεαλιστή», η συμβολή του στην απελευθερωτική σκέψη είναι αδιαμφισβήτητη.

«Η τάξη που δεν έχει τίποτα να χάσει παρά τις αλυσίδες της, έχει έναν κόσμο να κερδίσει», έλεγε ο Μαρξ. Ο Προυντόν θα πρόσθετε: «Και χωρίς αφέντες να τον κυβερνά».