Σαν σήμερα, στις 11 Νοέμβρη 1990, σίγησε η καρδιά του Γιάννη Ρίτσου. Δεν σίγησε, όμως, η φωνή του. Γιατί οι ποιητές που έδεσαν τη ζωή τους με τους αγώνες των ανθρώπων δεν πεθαίνουν. Συνεχίζουν να περπατούν μαζί με τους καταπιεσμένους, να τραγουδούν μαζί με τους εξεγερμένους, να κρατούν αναμμένη τη φλόγα της ελπίδας.
Σαν σήμερα, στις 11 Νοέμβρη 1990, σίγησε η καρδιά του Γιάννη Ρίτσου. Δεν σίγησε, όμως, η φωνή του. Γιατί οι ποιητές που έδεσαν τη ζωή τους με τους αγώνες των ανθρώπων δεν πεθαίνουν. Συνεχίζουν να περπατούν μαζί με τους καταπιεσμένους, να τραγουδούν μαζί με τους εξεγερμένους, να κρατούν αναμμένη τη φλόγα της ελπίδας.Υπάρχουν ποιητές που γράφουν για τον κόσμο κι υπάρχουν ποιητές που γίνονται ένα με τον κόσμο. Που παίρνουν τον πόνο της μάνας, την αγωνία του εργάτη, την πίκρα του εξόριστου, την οργή του αδικημένου και τα μετατρέπουν σε στίχους που δεν χωρούν στα βιβλία, γιατί ανήκουν στους δρόμους, στις φυλακές, στα εργοστάσια, στις πλατείες και στις καρδιές των ανθρώπων. Ένας τέτοιος ποιητής υπήρξε ο Γιάννης Ρίτσος.
Ο κομμουνιστής δημιουργός που δεν αντιμετώπισε ποτέ την ποίηση ως ένα αποστειρωμένο καταφύγιο μακριά από την κοινωνία. Για εκείνον, η τέχνη δεν μπορούσε να είναι αδιάφορη μπροστά στην εκμετάλλευση, την αδικία, τον φασισμό και την ανθρώπινη δυστυχία. Η ποίηση ήταν τρόπος να μιλήσεις για όσα οι ισχυροί ήθελαν να αποσιωπήσουν. Ήταν όπλο μνήμης, αξιοπρέπειας και αντίστασης.
Και ο ίδιος πλήρωσε ακριβά αυτή την επιλογή.
Από τη Μονεμβασιά στους δρόμους της εργατικής τάξης
Γεννήθηκε την Πρωτομαγιά του 1909 στη Μονεμβασιά. Η ζωή δεν του χαρίστηκε. Οι οικογενειακές τραγωδίες, η οικονομική καταστροφή, οι απώλειες και η φυματίωση σημάδεψαν τα νεανικά του χρόνια. Γνώρισε από κοντά τον ανθρώπινο πόνο, την αρρώστια, τη μοναξιά και την κοινωνική ανασφάλεια.
Μα δεν επέτρεψε στον πόνο να τον κλείσει στον εαυτό του. Αντίθετα, τον έκανε να αναζητήσει τους ανθρώπους, να σταθεί δίπλα στους καταπιεσμένους, να συναντηθεί με τις ιδέες της κοινωνικής απελευθέρωσης.
Το 1934 εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και παρέμεινε πιστός στην κομμουνιστική του ιδεολογία μέχρι το τέλος της ζωής του.
Δεν ήταν μια εύκολη διαδρομή. Ήταν μια συνειδητή επιλογή ζωής, με τίμημα διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες, λογοκρισία και απαγορεύσεις.
Ο «Επιτάφιος»: Όταν το δάκρυ της μάνας έγινε κραυγή ολόκληρης τάξης
Τον Μάη του 1936, στη μεγάλη εργατική εξέγερση της Θεσσαλονίκης, η αστυνομική καταστολή βάφει τους δρόμους με αίμα. Ανάμεσα στα θύματα είναι ο καπνεργάτης Τάσος Τούσης. Η φωτογραφία της μάνας του να θρηνεί πάνω από το νεκρό παιδί της συγκλονίζει τον Ρίτσο.
Από εκείνη τη συγκλονιστική εικόνα γεννιέται ο «Επιτάφιος».
Δεν είναι πια μόνο το μοιρολόι μιας μάνας για το παιδί της. Είναι το μοιρολόι μιας ολόκληρης εργατικής τάξης για τους νεκρούς της. Είναι η διαμαρτυρία απέναντι στην κοινωνική αδικία, η καταγγελία της εκμετάλλευσης, η κραυγή ενός λαού που αρνείται να συνηθίσει τον θάνατο των παιδιών του.
Η δικτατορία του Μεταξά θα κάψει αντίτυπα του έργου στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.
Μπορεί να κάψει τα βιβλία. Δεν μπορεί να κάψει τους στίχους που έχουν ήδη περάσει στη συλλογική συνείδηση.
Ο «Επιτάφιος» θα συνεχίσει να ζει, να τραγουδιέται, να συγκινεί και να θυμίζει πως πίσω από κάθε εργατικό θύμα υπάρχει μια ζωή, μια μάνα, μια οικογένεια και ένας αγώνας που δεν πρέπει να ξεχαστεί.
Στην Αντίσταση, μαζί με τον λαό
Στα μαύρα χρόνια της Κατοχής, ο Ρίτσος συνδέεται με την Εθνική Αντίσταση και το ΕΑΜ. Η ποίησή του γίνεται μέρος της μεγάλης προσπάθειας ενός λαού να αποτινάξει τη ναζιστική κατοχή και να διεκδικήσει την ελευθερία του.
Δεν παρακολουθεί την Ιστορία από απόσταση. Ζει μέσα της.
Αναγνωρίζει πως η ελευθερία δεν είναι αφηρημένη έννοια, ούτε μια λέξη για πανηγυρικούς λόγους. Είναι υπόθεση των ανθρώπων που αγωνίζονται, που στερούνται, που θυσιάζονται, που δεν παραδίνονται.
Κι όταν τελειώσει η Κατοχή, η Ελλάδα δεν θα γνωρίσει την ειρήνη και τη συμφιλίωση. Θα ακολουθήσουν ο εμφύλιος πόλεμος, οι διώξεις και η οργανωμένη προσπάθεια συντριβής του λαϊκού κινήματος.
Μακρόνησος, εξορία και τσιγαρόχαρτα: Η ποίηση που δεν φυλακίστηκε ποτέ
Το 1948 αρχίζει για τον Ρίτσο μια νέα, μακρόχρονη περιπέτεια διωγμών. Λήμνος, Μακρόνησος, Άη Στράτης. Τόποι εξορίας, βασανιστηρίων και εξευτελισμού χιλιάδων κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών.
Εκεί, μέσα στις πιο απάνθρωπες συνθήκες, ο ποιητής συνεχίζει να γράφει.
Στίχοι πάνω σε τσιγαρόχαρτα. Χειρόγραφα κρυμμένα σε μπουκάλια και θαμμένα στη γη, για να διασωθούν από τους δεσμοφύλακες και τους βασανιστές.
Σκέψου αυτή την εικόνα: Ένας άνθρωπος στερημένος από την ελευθερία του, περικυκλωμένος από τη βία, την πείνα και την ταπείνωση, βρίσκει τη δύναμη να γράψει. Να δημιουργήσει. Να κρατήσει ζωντανή την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Από εκείνη τη σκοτεινή περίοδο θα προκύψουν έργα όπως η «Ρωμιοσύνη» και τα «Καπνισμένα Τσουκάλια».
Η «Ρωμιοσύνη» δεν είναι ένας εύκολος πατριωτικός ύμνος. Είναι το τραγούδι ενός λαού που έχει ματώσει, έχει χάσει ανθρώπους, έχει γνωρίσει την ήττα και την εξορία, αλλά δεν έχει γονατίσει.
Είναι η περηφάνια των απλών ανθρώπων. Εκείνων που, ακόμη και όταν τους παίρνουν τα πάντα, εξακολουθούν να κρατούν μέσα τους κάτι που δεν μπορούν να τους αφαιρέσουν: την αξιοπρέπειά τους.
Η χούντα δεν κατάφερε να τον φιμώσει
Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 βρίσκει και πάλι τον Ρίτσο στο στόχαστρο της εξουσίας. Συλλαμβάνεται και εξορίζεται στη Γυάρο, στη Λέρο και στη Σάμο.
Το έργο του απαγορεύεται. Η φωνή του επιχειρείται να εξαφανιστεί από τη δημόσια ζωή.
Μα η ποίηση δεν υπακούει στις διαταγές των συνταγματαρχών.
Ο Ρίτσος συνεχίζει να δημιουργεί, να αντιστέκεται, να υπερασπίζεται την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η φήμη του ξεπερνά τα σύνορα της Ελλάδας. Τα ποιήματά του μεταφράζονται σε δεκάδες γλώσσες και η διεθνής αναγνώριση έρχεται να επιβεβαιώσει τη δύναμη ενός δημιουργού που δεν διαχώρισε ποτέ την τέχνη από τη ζωή.
Το 1977 τιμάται με το Βραβείο Λένιν για την Ειρήνη, μια σημαντική διεθνή διάκριση.
Ο ποιητής της καθημερινής ομορφιάς και της μεγάλης ανθρώπινης ευαισθησίας
Θα ήταν, όμως, άδικο να θυμόμαστε τον Ρίτσο μόνο ως τον ποιητή της Αντίστασης, των εξοριών και των αγώνων.
Γιατί ο Ρίτσος είχε μια σπάνια ικανότητα: να ανακαλύπτει την ομορφιά εκεί όπου οι άλλοι προσπερνούν. Ένα παλιό τραπέζι, ένα ποτήρι νερό, ένα λουλούδι, ένα παράθυρο, το φως που μπαίνει στο δωμάτιο, το χέρι ενός ανθρώπου. Στα δικά του μάτια, τα απλά πράγματα αποκτούσαν μια βαθύτερη ανθρώπινη διάσταση.
Στη «Σονάτα του Σεληνόφωτος», στην «Τέταρτη Διάσταση» και σε αμέτρητα άλλα έργα του, ο ποιητής συναντά τον άνθρωπο με τις μνήμες, τις απώλειες, τις ματαιώσεις, τις επιθυμίες και τις αγωνίες του.
Γιατί ο κομμουνισμός του Ρίτσου δεν ήταν μια ψυχρή ιδεολογική διακήρυξη. Ήταν, πάνω απ’ όλα, αγάπη για τον άνθρωπο. Για τον άνθρωπο που εργάζεται, που υποφέρει, που ερωτεύεται, που ονειρεύεται, που παλεύει να ζήσει με αξιοπρέπεια.
Αυτή η ευαισθησία διαπερνά ολόκληρο το έργο του.
Ένας ποιητής που δεν έφυγε ποτέ
Στις 11 Νοέμβρη 1990, ο Γιάννης Ρίτσος αφήνει την τελευταία του πνοή. Η Μονεμβασιά γίνεται ο τελευταίος τόπος της επίγειας διαδρομής του.
Όμως, πώς μπορεί να πεθάνει ένας άνθρωπος που έχει κατορθώσει να γίνει κομμάτι της συλλογικής μνήμης ενός λαού;
Ο Ρίτσος εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί όπου οι άνθρωποι σηκώνουν το ανάστημά τους απέναντι στην αδικία. Στα τραγούδια που συντροφεύουν τους αγώνες, στις απεργιακές συγκεντρώσεις, στις πορείες, στις φυλακές και στις εξορίες. Εκεί όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αρνείται να παραδοθεί.
Η μεγάλη παρακαταθήκη του δεν βρίσκεται μόνο στα χιλιάδες ποιήματα που μας άφησε. Βρίσκεται και στο παράδειγμα της ζωής του: ότι μπορείς να υποφέρεις χωρίς να μισήσεις τη ζωή, να διώκεσαι χωρίς να απαρνηθείς τις ιδέες σου, να γνωρίσεις την ήττα χωρίς να εγκαταλείψεις το όνειρο.
Και ίσως αυτό είναι που κάνει τον Ρίτσο τόσο βαθιά ανθρώπινο και τόσο επίκαιρο.
Δεν μας κληροδότησε μόνο στίχους. Μας κληροδότησε έναν τρόπο να κοιτάζουμε τον κόσμο: με τα μάτια ανοιχτά στον πόνο των άλλων, με την καρδιά στραμμένη στους αδύναμους, με το βλέμμα εκεί όπου γεννιέται η ελπίδα.
Γιατί ο Γιάννης Ρίτσος δεν έγραψε απλώς για έναν καλύτερο κόσμο. Έζησε, αγωνίστηκε, βασανίστηκε και δημιούργησε έχοντας αυτόν τον κόσμο ως όραμα.
Κι όσο υπάρχουν άνθρωποι που δεν συμβιβάζονται με την εκμετάλλευση, που δεν αποδέχονται την αδικία ως φυσικό νόμο, που εξακολουθούν να ονειρεύονται και να παλεύουν για μια κοινωνία χωρίς καταπίεση και εκμετάλλευση, η φωνή του θα παραμένει ζωντανή.
Γιατί οι μεγάλοι ποιητές δεν ανήκουν στο παρελθόν. Ανήκουν σε όλους εκείνους που εξακολουθούν να αγωνίζονται για το μέλλον.
Γιάννη Ρίτσο, η ποίησή σου εξακολουθεί να περπατά μαζί μας.
Διαβάστε επίσης
Γιάννης Ρίτσος, πάντα επίκαιρος και κοφτερός
Γιάννης Ρίτσος, ο ποιητής της Ρωμιοσύνης (Βίντεο)
0 Comments