Από το πραξικόπημα του «Διορθωτικού Κινήματος» στη δικτατορία, την οικογενειακή διαδοχή και την κατάρρευση ενός καθεστώτος που κυβέρνησε τη Συρία για 54 χρόνια.
Σαν σήμερα, στις 13 Νοέμβρη 1970, ένας στρατιωτικός πραξικοπηματίας, ο υπουργός Άμυνας της Συρίας και ανώτατος αξιωματικός της Πολεμικής Αεροπορίας Χαφέζ αλ Άσαντ, ανατρέπει την πολιτική ηγεσία του κυβερνώντος κόμματος Μπάαθ και καταλαμβάνει την εξουσία. Το πραξικόπημα θα βαφτιστεί από τους πρωταγωνιστές του «Διορθωτικό Κίνημα» (Al-Haraka al-Tashihiyya), αλλά στην πραγματικότητα θα αποτελέσει την απαρχή μιας μακράς περιόδου αυταρχικής διακυβέρνησης, οικογενειοκρατίας και καταστολής, που θα σημαδέψει τη σύγχρονη ιστορία της Συρίας.
Μια χώρα σε διαρκή πολιτική αναταραχή
Για να κατανοήσουμε τα γεγονότα της 13ης Νοέμβρη, πρέπει να γυρίσουμε μερικά χρόνια πίσω.
Η Συρία, μετά την ανεξαρτησία της από τη γαλλική αποικιακή κυριαρχία το 1946, βρέθηκε σε μια περίοδο έντονης πολιτικής αστάθειας. Στρατιωτικά πραξικοπήματα, ανταγωνισμοί ανάμεσα σε πολιτικές και στρατιωτικές φατρίες και συγκρούσεις για τον προσανατολισμό της χώρας διαμόρφωναν ένα εξαιρετικά ρευστό σκηνικό.
Στις 8 Μάρτη 1963, το κόμμα Μπάαθ, με τη στήριξη ομάδας αξιωματικών, καταλαμβάνει την εξουσία. Το Μπάαθ, που είχε ιδρυθεί το 1947, προέβαλλε ως κεντρικούς πολιτικούς στόχους την αραβική ενότητα, την ελευθερία και τον σοσιαλισμό. Υποσχόταν κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, περιορισμό της εξάρτησης από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και ριζική αναμόρφωση των παλιών κοινωνικών και οικονομικών δομών.
Ανάμεσα στους αξιωματικούς που αναδείχθηκαν μέσα από αυτή τη διαδικασία βρισκόταν και ο Χαφέζ αλ Άσαντ, ο οποίος είχε ενταχθεί στο Μπάαθ από νεαρή ηλικία.
Το 1966, νέα εσωκομματική στρατιωτική ανατροπή φέρνει στο προσκήνιο τη ριζοσπαστικότερη πτέρυγα του κόμματος, με κεντρικό πρόσωπο τον στρατηγό Σαλάχ Τζαντίντ. Ο Άσαντ αναλαμβάνει υπουργός Άμυνας και σταδιακά συγκεντρώνει σημαντική δύναμη στον στρατό και ιδιαίτερα στην Πολεμική Αεροπορία.
Η σύγκρουση που οδήγησε στο πραξικόπημα
Στο εσωτερικό του Μπάαθ αναπτύσσεται μια ολοένα και εντονότερη σύγκρουση.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται η πολιτική πτέρυγα του Σαλάχ Τζαντίντ, που υποστηρίζει μια πιο ριζοσπαστική σοσιαλιστική κατεύθυνση και μεγαλύτερη επιρροή των πολιτικών μηχανισμών του κόμματος. Από την άλλη, η στρατιωτική πτέρυγα του Χαφέζ αλ Άσαντ επιδιώκει να ενισχύσει τον έλεγχο του στρατού και να αναπροσανατολίσει την εσωτερική και εξωτερική πολιτική της χώρας.
Η ήττα των αραβικών στρατών στον πόλεμο του Ιούνη του 1967, με την κατάληψη των Υψωμάτων του Γκολάν από το Ισραήλ, είχε ήδη προκαλέσει σοβαρό πλήγμα στο κύρος της συριακής ηγεσίας.
Παράλληλα, η κρίση του Σεπτέμβρη του 1970 στην Ιορδανία, γνωστή ως «Μαύρος Σεπτέμβρης», και η στάση της Συρίας απέναντι στη σύγκρουση του ιορδανικού στρατού με τις παλαιστινιακές οργανώσεις όξυναν τις εσωτερικές αντιθέσεις.
Τον Οκτώβρη του 1970 συγκαλείται έκτακτο συνέδριο του Μπάαθ. Η αντιπαράθεση κορυφώνεται όταν η πλειοψηφία των συνέδρων στρέφεται εναντίον του Άσαντ και του επιτελάρχη Μουσταφά Τλας, ζητώντας την απομάκρυνσή τους από τις θέσεις τους.
Η απάντηση του Άσαντ έρχεται στις 13 Νοέμβρη.
Στρατιωτικές μονάδες που ελέγχει καταλαμβάνουν στρατηγικά σημεία της Δαμασκού, θέτουν υπό κράτηση τον Σαλάχ Τζαντίντ και κορυφαία στελέχη της πολιτικής ηγεσίας, ενώ ακολουθούν εκκαθαρίσεις στον στρατό και στον κρατικό μηχανισμό.
Το πραξικόπημα πραγματοποιείται με ελάχιστη ένοπλη αντίσταση. Στις 16 Νοέμβρη ανακοινώνεται επίσημα από το καθεστώς το λεγόμενο «Διορθωτικό Κίνημα».
Ο Άσαντ δεν παρουσιάζει την ενέργειά του ως πραξικόπημα, αλλά ως αποκατάσταση της επαναστατικής πορείας του Μπάαθ.
Η ιστορία, ωστόσο, θα δείξει ότι επρόκειτο για την επικράτηση μιας νέας συγκεντρωτικής στρατιωτικοπολιτικής εξουσίας.
Από το «Διορθωτικό Κίνημα» στην προσωπική δικτατορία
Τον Μάρτη του 1971 ο Χαφέζ αλ Άσαντ εκλέγεται πρόεδρος της Συρίας, μέσω δημοψηφίσματος στο οποίο είναι ο μοναδικός υποψήφιος.
Στα χρόνια που ακολουθούν οργανώνει ένα καθεστώς με κυρίαρχο το κόμμα Μπάαθ, αλλά με την πραγματική εξουσία να συγκεντρώνεται ολοένα περισσότερο στα χέρια του ίδιου, του στενού του κύκλου, του στρατού και των υπηρεσιών ασφαλείας.
Το 1972 δημιουργεί το Εθνικό Προοδευτικό Μέτωπο, μια συμμαχία πολιτικών κομμάτων υπό την ηγεμονία του Μπάαθ. Το 1973, το νέο Σύνταγμα κατοχυρώνει τον ηγετικό ρόλο του κόμματος στο κράτος και στην κοινωνία.
Το καθεστώς διατηρεί τον κοσμικό και αραβοεθνικιστικό του χαρακτήρα, προωθεί κρατικές επιχειρήσεις, κοινωνικές παροχές και μεταρρυθμίσεις, ενώ παράλληλα οικοδομεί έναν πανίσχυρο μηχανισμό επιτήρησης και καταστολής κάθε ανεξάρτητης πολιτικής δραστηριότητας.
Οι αντιπολιτευτικές φωνές, οι αριστερές οργανώσεις που δεν ελέγχονται από το καθεστώς, οι ισλαμιστές αντίπαλοι και κάθε μορφή οργανωμένης αμφισβήτησης αντιμετωπίζουν διώξεις, φυλακίσεις και βασανιστήρια.
Η εξουσία του Άσαντ στηρίζεται σε ένα πλέγμα στρατιωτικών, κομματικών και οικογενειακών σχέσεων, ενώ η προσωπολατρία του ηγέτη γίνεται βασικό στοιχείο της κρατικής ιδεολογίας.
Η σφαγή της Χάμα και η περιφερειακή ισχύς
Ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της διακυβέρνησής του γράφεται τον Φλεβάρη του 1982.
Μετά από χρόνια ένοπλης σύγκρουσης με την οργάνωση των Αδελφών Μουσουλμάνων, το καθεστώς εξαπολύει συντριπτική στρατιωτική επίθεση στην πόλη Χάμα.
Η πόλη περικυκλώνεται και βομβαρδίζεται από τον συριακό στρατό. Ακολουθούν μαζικές εκτελέσεις, συλλήψεις και καταστροφές ολόκληρων συνοικιών. Ο ακριβής αριθμός των νεκρών παραμένει αντικείμενο ιστορικής διαμάχης, με τις εκτιμήσεις να κυμαίνονται από πολλές χιλιάδες έως και δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.
Η σφαγή της Χάμα αποτελεί έκτοτε σύμβολο της ακραίας κρατικής βίας του καθεστώτος.
Στο εξωτερικό, ο Άσαντ επιδιώκει να αναδείξει τη Συρία σε περιφερειακή δύναμη. Αναπτύσσει στενές σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση, διατηρεί την αντιπαράθεση με το Ισραήλ και εμπλέκεται βαθιά στον Λίβανο, όπου ο συριακός στρατός εισέρχεται το 1976 και παραμένει για περίπου τρεις δεκαετίες.
Η Συρία αποκτά σημαντικό ρόλο στις περιφερειακές ισορροπίες, αλλά αυτή η εξωτερική ισχύς συνυπάρχει με την ασφυκτική καταπίεση στο εσωτερικό.
Η οικογενειακή διαδοχή και η συνέχιση της δυναστείας
Στις 10 Ιούνη 2000 ο Χαφέζ αλ Άσαντ πεθαίνει, ύστερα από περίπου τριάντα χρόνια στην εξουσία.
Η διαδοχή δεν αφήνεται στην τύχη. Το Σύνταγμα τροποποιείται ώστε να μειωθεί το κατώτατο όριο ηλικίας για την προεδρία, προκειμένου να μπορέσει να αναλάβει ο γιος του, Μπασάρ αλ Άσαντ.
Τον Ιούλη του 2000 ο Μπασάρ αναλαμβάνει την προεδρία, συνεχίζοντας ουσιαστικά το ίδιο σύστημα εξουσίας.
Για ένα σύντομο διάστημα δημιουργούνται προσδοκίες πολιτικού εκσυγχρονισμού, γνωστές ως «Άνοιξη της Δαμασκού». Πολύ γρήγορα, όμως, οι προσδοκίες αυτές διαψεύδονται. Η πολιτική καταστολή επανέρχεται και ο κρατικός μηχανισμός διατηρεί τον αυταρχικό του χαρακτήρα.
Το 2011, μέσα στο κύμα των εξεγέρσεων της Αραβικής Άνοιξης, χιλιάδες Σύροι βγαίνουν στους δρόμους απαιτώντας ελευθερία, πολιτικές μεταρρυθμίσεις και αξιοπρέπεια. Η απάντηση του καθεστώτος είναι η βίαιη καταστολή. Η σύγκρουση κλιμακώνεται, μετατρέπεται σε πολυετή εμφύλιο πόλεμο και εμπλέκει περιφερειακές και διεθνείς δυνάμεις, με ανυπολόγιστες συνέπειες για τον συριακό λαό.
Στις 8 Δεκέμβρη 2024, η κυβέρνηση του Μπασάρ αλ Άσαντ καταρρέει ύστερα από την προέλαση των ένοπλων αντιπολιτευτικών δυνάμεων προς τη Δαμασκό. Ο ίδιος εγκαταλείπει τη χώρα και καταφεύγει στη Ρωσία.
Έτσι τερματίζεται η οικογενειακή διακυβέρνηση των Άσαντ, που είχε ξεκινήσει με το πραξικόπημα της 13ης Νοέμβρη 1970.
Η ιστορία δεν γράφεται με τα συνθήματα της εξουσίας
Η 13η Νοέμβρη 1970 αποτελεί μια σημαντική καμπή στη σύγχρονη ιστορία της Μέσης Ανατολής.
Ο Χαφέζ αλ Άσαντ ανέβηκε στην εξουσία επικαλούμενος την αποκατάσταση της επαναστατικής πορείας, την ενίσχυση του αραβικού εθνικισμού και την υπεράσπιση των λαϊκών κατακτήσεων. Στην πράξη, όμως, οικοδόμησε ένα σύστημα στο οποίο η πολιτική εξουσία, ο κρατικός μηχανισμός, ο στρατός και οι υπηρεσίες ασφαλείας συγκεντρώθηκαν γύρω από έναν ηγέτη και την οικογένειά του.
Η ιστορική εμπειρία της Συρίας δείχνει ότι οι διακηρύξεις περί σοσιαλισμού και κοινωνικής απελευθέρωσης δεν αποτελούν από μόνες τους εγγύηση για την πραγματική χειραφέτηση των εργαζομένων και των λαών. Όταν η λαϊκή συμμετοχή αντικαθίσταται από την υποταγή σε έναν κρατικό μηχανισμό και όταν η πολιτική αυτονομία των εργαζομένων καταργείται στο όνομα της «εθνικής ενότητας», τότε τα επαναστατικά συνθήματα μπορούν να μετατραπούν σε άλλοθι για την εδραίωση μιας νέας εξουσίας.
Και η ιστορία της οικογένειας Άσαντ, από το πραξικόπημα του 1970 μέχρι την κατάρρευση του καθεστώτος το 2024, αποτελεί μια χαρακτηριστική μαρτυρία αυτής της αντίφασης.
0 Comments