Από τον αναγνώστη μας Κώστα Απ. πήραμε το διπλανό μήνυμα, μαζί με ένα γράφημα που παρουσιάζει το δημόσιο χρέος διαφόρων κρατών.

Θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε τηλεγραφικά, γιατί πίσω από τα εντυπωσιακά τρισεκατομμύρια κρύβεται μια ολόκληρη οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα.

Γιατί χρωστούν τα καπιταλιστικά κράτη που διαθέτουν δικό τους νόμισμα; Σε ποιους χρωστούν; Και πώς γίνεται οι ΗΠΑ να δανείζονται σε δολάρια, τα οποία οι ίδιες εκδίδουν;

Για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, πρέπει πρώτα να αφήσουμε στην άκρη τα παραμύθια των αστών οικονομολόγων που παρομοιάζουν το κράτος με ένα συνηθισμένο νοικοκυριό. Το κράτος δεν είναι ένα νοικοκυριό που πρέπει να ισοσκελίσει τα έσοδα με τα έξοδά του. Είναι ένας μηχανισμός που λειτουργεί μέσα σε συγκεκριμένες σχέσεις παραγωγής, ιδιοκτησίας και ταξικής εξουσίας.

1. Γιατί δεν τυπώνουν απλώς χρήμα;

Αυτή είναι η πρώτη εύλογη απορία. Αφού ένα κράτος έχει δικό του νόμισμα, γιατί να δανείζεται αντί να δημιουργεί το ίδιο όσα χρήματα χρειάζεται;

Η απάντηση είναι ότι η έκδοση χρήματος δεν ισοδυναμεί με δημιουργία πραγματικού κοινωνικού πλούτου.

Το χρήμα δεν μπορεί να αντικαταστήσει τα παραγόμενα αγαθά, τις υπηρεσίες, τις πρώτες ύλες, την ενέργεια και την ανθρώπινη εργασία. Αν η νομισματική και πιστωτική επέκταση ξεπεράσει τις δυνατότητες της πραγματικής οικονομίας, μπορεί να προκαλέσει πληθωριστικές πιέσεις, να υποτιμήσει το νόμισμα και να διαταράξει την οικονομική δραστηριότητα.

Και εδώ υπάρχει μια ουσιαστική ταξική διάσταση. Ο υψηλός πληθωρισμός πλήττει ιδιαίτερα τους μισθωτούς και τους συνταξιούχους, καθώς μειώνει την αγοραστική δύναμη των εισοδημάτων τους. Παράλληλα, μπορεί να διαβρώσει την αξία των αποταμιεύσεων και των χρηματικών απαιτήσεων, δημιουργώντας σοβαρές αναταράξεις στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Γι’ αυτό οι αστικές κυβερνήσεις έχουν θεσμοθετήσει την ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών, αναθέτοντάς τους την άσκηση της νομισματικής πολιτικής με βασικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών.

Βέβαια, εδώ υπάρχουν διαφορές. Οι ΗΠΑ διαθέτουν δική τους κεντρική τράπεζα και δικό τους νόμισμα, ενώ τα κράτη της Ευρωζώνης, όπως η Ελλάδα, δεν διαθέτουν πλέον αυτοτελή νομισματική πολιτική. Η τελευταία ασκείται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Επιπλέον, οι ευρωπαϊκές συνθήκες απαγορεύουν την απευθείας νομισματική χρηματοδότηση των κρατικών ελλειμμάτων από την ΕΚΤ.

2. Σε ποιους χρωστούν τα κράτη;

Όταν τα δημόσια έσοδα δεν επαρκούν για να καλύψουν τις κρατικές δαπάνες, το κράτος καταγράφει δημοσιονομικό έλλειμμα. Για να το χρηματοδοτήσει, εκδίδει κρατικά ομόλογα και προσφεύγει στις χρηματοπιστωτικές αγορές.

Αυτά τα ομόλογα τα αγοράζουν κυρίως τράπεζες, επενδυτικά κεφάλαια (funds), ασφαλιστικές εταιρείες, συνταξιοδοτικά ταμεία, κεντρικές τράπεζες, ξένες κυβερνήσεις, αλλά και ιδιώτες επενδυτές.

Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό μέρος του δημόσιου χρέους βρίσκεται στα χαρτοφυλάκια θεσμικών επενδυτών και χρηματοπιστωτικών οργανισμών, οι οποίοι αποκτούν μια τοποθέτηση που τους αποφέρει τόκους.

Εδώ βρίσκεται και η ταξική διάσταση του δημόσιου χρέους.

Όπως ανέλυσε ο Μαρξ, το δημόσιο χρέος αποτέλεσε ιστορικά έναν από τους ισχυρούς μοχλούς της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου. Το κράτος μετατρέπει τις μελλοντικές φορολογικές του εισπράξεις σε εγγυημένες απαιτήσεις για τους κατόχους των ομολόγων.

Αντί, λοιπόν, να αντλήσει επαρκή φορολογικά έσοδα από τον συσσωρευμένο πλούτο και τα κέρδη του μεγάλου κεφαλαίου, προσφεύγει στον δανεισμό από τους ίδιους τους κατόχους κεφαλαίου. Και στη συνέχεια πρέπει να εξυπηρετήσει αυτό το χρέος, καταβάλλοντας τόκους.

Τα χρήματα για την εξυπηρέτηση του χρέους προέρχονται από τα δημόσια έσοδα, δηλαδή και από τη φορολογία των εργαζομένων και των λαϊκών στρωμάτων, μέσω άμεσων και έμμεσων φόρων.

Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι κάθε ευρώ δημόσιου χρέους καταλήγει αυτομάτως στις τσέπες κάποιου μεγαλοκαπιταλιστή. Σημαίνει όμως ότι υπάρχει ένας μόνιμος μηχανισμός μεταφοράς δημόσιων πόρων προς τους κατόχους κρατικών τίτλων, ενώ το βάρος της δημοσιονομικής προσαρμογής συχνά μεταφέρεται στους εργαζόμενους και στα λαϊκά στρώματα.

3. Πώς γίνεται οι ΗΠΑ να χρωστούν στο δικό τους νόμισμα;

Εδώ μπαίνει ο παράγοντας της ιμπεριαλιστικής ισχύος και της διεθνούς κυριαρχίας του δολαρίου. Οι ΗΠΑ βρίσκονται στην κορυφή της παγκόσμιας καπιταλιστικής ιεραρχίας και το δολάριο εξακολουθεί να αποτελεί το κυρίαρχο διεθνές αποθεματικό νόμισμα. Χρησιμοποιείται ευρύτατα στο διεθνές εμπόριο, στις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές και στα συναλλαγματικά αποθέματα των κεντρικών τραπεζών.

Γι’ αυτό κράτη, τράπεζες και επενδυτές σε ολόκληρο τον κόσμο διατηρούν σημαντικά αποθέματα σε δολάρια και αγοράζουν αμερικανικά κρατικά ομόλογα.

Όταν ένας επενδυτής αγοράζει ένα αμερικανικό ομόλογο, ουσιαστικά δανείζει χρήματα στην κυβέρνηση των ΗΠΑ, με αντάλλαγμα την επιστροφή του κεφαλαίου και την καταβολή τόκου.

Έχει σημασία, όμως, να ξεκαθαρίσουμε κάτι: οι ΗΠΑ δεν δανείζονται κυρίως από την Κίνα και την Ιαπωνία, όπως συχνά παρουσιάζεται. Τα στοιχεία του αμερικανικού Γραφείου Προϋπολογισμού του Κογκρέσου (CBO), για τον Σεπτέμβριο του 2025, έδειχναν ότι περίπου το 70% του δημόσιου χρέους που κατείχαν επενδυτές βρισκόταν σε εγχώριους κατόχους και περίπου το 30% σε ξένους. Η Ιαπωνία και η Κίνα ήταν δύο από τους σημαντικούς ξένους κατόχους.

Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι η διεθνής θέση του δολαρίου δημιουργεί μια τεράστια ζήτηση για αμερικανικούς κρατικούς τίτλους. Έτσι, η αμερικανική κυβέρνηση μπορεί να δανείζεται σε δικό της νόμισμα, από μια παγκόσμια αγορά που έχει ισχυρό κίνητρο να διατηρεί δολαριακά περιουσιακά στοιχεία. Αυτό της προσφέρει ένα προνόμιο που δεν διαθέτουν οι περισσότερες χώρες του πλανήτη.

Δεν σημαίνει, φυσικά, ότι μπορεί να εκδίδει απεριόριστα χρήμα χωρίς συνέπειες. Ο πληθωρισμός, τα επιτόκια, η συναλλαγματική ισοτιμία και η εμπιστοσύνη στο δολάριο αποτελούν πραγματικούς περιορισμούς. Ωστόσο, η αμερικανική οικονομία έχει πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα να διαχειρίζεται το δημόσιο χρέος της σε σχέση με χώρες που εξαρτώνται από ξένο νόμισμα ή από διεθνείς πιστωτές.

4. Γιατί δεν χρεοκοπούν όλες οι χώρες με τον ίδιο τρόπο;

Εδώ βρίσκεται μια ακόμη σημαντική πλευρά του ζητήματος. Δεν έχουν όλα τα καπιταλιστικά κράτη την ίδια θέση στο διεθνές οικονομικό σύστημα. Άλλο είναι οι ΗΠΑ, που εκδίδουν το κυρίαρχο διεθνές αποθεματικό νόμισμα, και άλλο μια χώρα που χρειάζεται δολάρια ή ευρώ για να εξυπηρετήσει τις υποχρεώσεις της, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να τα εκδώσει.

Μια χώρα που δανείζεται σε ξένο νόμισμα μπορεί να βρεθεί σε εξαιρετικά δύσκολη θέση αν το νόμισμά της υποτιμηθεί. Το χρέος της, εκφρασμένο στο εθνικό της νόμισμα, διογκώνεται και η εξυπηρέτησή του γίνεται δυσκολότερη. Ακόμη και οι χώρες που δανείζονται στο δικό τους νόμισμα δεν έχουν όλες την ίδια ευχέρεια. Η διεθνής θέση της οικονομίας τους, η παραγωγική τους βάση, η εξάρτησή τους από εισαγωγές, η συναλλαγματική τους ισοτιμία και η εμπιστοσύνη των αγορών παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Η περίπτωση της Ελλάδας είναι χαρακτηριστική. Με την ένταξή της στην Ευρωζώνη, έχασε τη δυνατότητα έκδοσης εθνικού νομίσματος και την αυτοτελή άσκηση νομισματικής πολιτικής. Αυτό περιόρισε δραστικά τα εργαλεία που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για τη διαχείριση του δημόσιου χρέους της.

Δεν είναι, λοιπόν, όλες οι χώρες ίσες απέναντι στο χρέος. Η θέση τους στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τους όρους με τους οποίους δανείζονται και τις δυνατότητες που διαθέτουν για να εξυπηρετήσουν τις υποχρεώσεις τους.

Και τελικά, ποιος πληρώνει τον λογαριασμό;

Το δημόσιο χρέος δεν είναι μια αφηρημένη λογιστική εγγραφή. Είναι μια πραγματική οικονομική και κοινωνική σχέση, με συγκεκριμένους πιστωτές, συγκεκριμένες απαιτήσεις και συγκεκριμένες συνέπειες.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς γιατί τα κράτη χρωστούν. Είναι γιατί, ενώ ο κοινωνικός πλούτος παράγεται από την εργασία εκατομμυρίων ανθρώπων, η διαχείρισή του βρίσκεται στα χέρια μιας μικρής μειοψηφίας που διαθέτει την οικονομική δύναμη να δανείζει ακόμη και τα ίδια τα κράτη και να εισπράττει τόκους από τον πλούτο που παράγουν οι λαοί.

Και όταν έρχεται η ώρα να πληρωθεί ο λογαριασμός, η συνταγή είναι γνωστή: περικοπές κοινωνικών δαπανών, λιτότητα, φορολογική επιβάρυνση των λαϊκών στρωμάτων, ιδιωτικοποιήσεις και συμπίεση των εργατικών δικαιωμάτων.

Αυτό, βέβαια, δεν συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό σε όλες τις χώρες. Αλλά αποτελεί μια επαναλαμβανόμενη όψη της διαχείρισης του δημόσιου χρέους στον σύγχρονο καπιταλισμό.

Το χρέος, τελικά, δεν είναι μόνο ένα οικονομικό μέγεθος. Είναι και ένας μηχανισμός άσκησης οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. Και το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει: ποιος παράγει τον κοινωνικό πλούτο, ποιος τον ιδιοποιείται και ποιος καλείται να πληρώσει για τη διαχείρισή του;