Του Γιώργη Γιαννακέλλη
Σε προηγούμενο μας κείμενο θίξαμε τον μισογυνισμό του Χριστιανισμού. Εύστοχα, όμως, αναγνώστρια μας επισήμανε – στην παρουσία μας στο f/b- ότι πρόκειται για δομικό γνώρισμα όχι μόνο του Χριστιανισμού, αλλά συνολικά των τριών μεγάλων Αβρααμικών θρησκειών: Ιουδαϊσμού, Χριστιανισμού και Ισλάμ.
Και οι τρεις θρησκείες μοιράζονται τις ίδιες βάσεις: την πίστη σε έναν Θεό, την έννοια της προφητείας και τον σεβασμό σε κοινές μορφές – τον Αβραάμ, τον Μωυσή, τον Ιησού. Δεν είναι τυχαίο ότι αποκαλούνται «Αβρααμικές». Η καταγωγή τους εντοπίζεται στον Ιουδαϊσμό και όλες κληρονόμησαν όχι μόνο το θεολογικό οικοδόμημα, αλλά και την πατριαρχική κοινωνική οργάνωση που το συνόδευε.
Ο Ιουδαϊσμός
Η γυναίκα στην Παλαιά Διαθήκη σπάνια εμφανίζεται ως αυτόνομο υποκείμενο. Η Εύα είναι η «αιτία της πτώσης», η Δαλιδά σύμβολο προδοσίας, ενώ οι νόμοι ρυθμίζουν τη γυναίκα ως περιουσιακό στοιχείο του άνδρα. Η μητρότητα παρουσιάζεται ως μόνη της αξία, η ατεκνία ως στίγμα.
Ο Χριστιανισμός
Η Καινή Διαθήκη, ιδιαίτερα μέσα από τις επιστολές του Παύλου, κληρονομεί και βαθαίνει αυτή την αντίληψη: «Η γυναίκα να σιωπά στις εκκλησίες»∙ «ο άνδρας είναι κεφαλή της γυναίκας». Η Μαρία η Μαγδαληνή παραμένει αιώνες στιγματισμένη ως «πόρνη», ενώ η Παναγία γίνεται πρότυπο «αγνής υποταγής». Έτσι διαμορφώθηκε το διπλό στερεότυπο: η γυναίκα είτε ως αμαρτωλή που σέρνει τον άνδρα στην καταστροφή είτε ως άγιο ον που υπηρετεί την πατρότητα του Θεού.
Το Ισλάμ
Το Κοράνι και η σαρία δίνουν θεσμική μορφή στην ανισότητα. Η πολυγαμία για τον άνδρα επιτρέπεται, το διαζύγιο του είναι εύκολο, η μαρτυρία της γυναίκας μετράει το μισό από του άνδρα. Οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ως «φυλασσόμενες» ιδιοκτησίες και η σεξουαλικότητα τους ελέγχεται μέχρι και στην ενδυμασία.
Κοινός παρονομαστής
Παρά τις διαφορές σε δόγματα και τελετουργικά, ο κοινός παρονομαστής είναι σαφής: η γυναίκα υποβιβάζεται, η φωνή της φιμώνεται, η σεξουαλικότητά της δαιμονοποιείται. Δεν είναι «παρεκτροπή» κάποιων ιερωμένων, αλλά συστατικό κομμάτι των ίδιων των «ιερών» κειμένων.
Ας το δούμε όμως πιο αναλυτικά το θέμα.
Κάθε φορά που έρχονται στην επιφάνεια σκοταδιστικές, μισογυνικές δηλώσεις ή πρακτικές από την πλευρά της χριστιανικής εκκλησίας, η κυρίαρχη προπαγάνδα επιχειρεί να τις παρουσιάσει ως «μεμονωμένα περιστατικά» ή ως «παρερμηνείες» των ιερών κειμένων.
Πρόκειται για ένα συνειδητό ψέμα που αποσκοπεί στην αθώωση του θρησκευτικού οικοδομήματος. Ο μισογυνισμός του Χριστιανισμού δεν αποτελεί κάποια ιστορική εξαίρεση ή παρεκτροπή. Είναι οργανικό κομμάτι μιας βαθύτερης, κοινής παράδοσης που διατρέχει το σύνολο των Αβρααμικών θρησκειών και ριζώνει βαθιά στις ταξικές ανάγκες των κοινωνιών που τις γέννησαν.
Οπως τονίσαμε παραπάνω, ο Ιουδαϊσμός, ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ μοιράζονται τις ίδιες ακριβώς δομικές βάσεις. Η πίστη στον ίδιο μονοθεϊστικό Θεό-Πατέρα, η κοινή έννοια της προφητείας και ο σεβασμός στα ίδια πρόσωπα (Αβραάμ, Μωυσής, Ιησούς) δεν είναι απλώς θεολογικές συμπτώσεις. Μαρτυρούν την κοινή τους καταγωγή από την ίδια ιστορική μήτρα: τον αρχαίο Ιουδαϊσμό. Αυτή η κοινή καταγωγή σημαίνει ότι όλες οι Αβρααμικές θρησκείες κληρονόμησαν και αναπαρήγαγαν όχι μόνο ένα συγκεκριμένο θεολογικό αφήγημα, αλλά και την αυστηρά πατριαρχική κοινωνική και οικονομική οργάνωση που το συνόδευε.
Η εμφάνιση αυτών των μονοθεϊστικών θρησκειών συμπίπτει ιστορικά με τη σταθεροποίηση των ταξικών κοινωνιών. Όπως απέδειξε ο Φρίντριχ Ένγκελς στο κλασικό του έργο «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους», η εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας οδήγησε στην «κοσμοϊστορική ήττα του γυναικείου φύλου». Η ανατροπή του μητρικού δικαίου και η ανάγκη του άνδρα-ιδιοκτήτη να ελέγξει τη γονιμότητα της γυναίκας, ώστε να μεταβιβάσει την περιουσία του στους δικούς του, νόμιμους κληρονόμους, γέννησαν την πατριαρχία.
Ο μισογυνισμός των Αβρααμικών δογμάτων δεν είναι, λοιπόν, μια αφηρημένη «προκατάληψη», αλλά η ιδεολογική αντανάκλαση αυτής της οικονομικής αναγκαιότητας. Μέσα σε κοινωνίες όπου η γυναίκα υποβιβάστηκε σε ιδιοκτησία του άνδρα (του πατέρα, του συζύγου, του αδελφού), ο μονοθεϊσμός ήρθε να δώσει θεϊκή νομιμοποίηση σε αυτή την υποτέλεια. Ο Θεός μετατράπηκε στον απόλυτο, αυταρχικό ουράνιο Πατριάρχη, αντανακλώντας τον επίγειο ιδιοκτήτη-αφέντη.
Από την Εύα που φέρει την ευθύνη για την «πτώση», μέχρι τις διατάξεις του Κορανίου για την κηδεμονία και τις ιουδαϊκές προσευχές που ευχαριστούν τον Θεό «που δεν με έπλασε γυναίκα», ο πυρήνας παραμένει ταξικός. Ο έλεγχος του γυναικείου σώματος και της αναπαραγωγής ήταν και παραμένει απαραίτητος για τη διατήρηση της δομής της πυρηνικής οικογένειας, η οποία αποτελεί το βασικό οικονομικό κύτταρο του εκμεταλλευτικού συστήματος. Η θρησκεία ανέλαβε να μετατρέψει την οικονομική καταπίεση σε «θεϊκό νόμο» και την υποταγή της γυναίκας σε «ηθικό καθήκον».
Για το ταξικό και το επαναστατικό κίνημα, η μάχη ενάντια στον σκοταδισμό δεν μπορεί να διαχωριστεί από την πάλη ενάντια στον καπιταλισμό. Ο Χριστιανισμός, το Ισλάμ και ο Ιουδαϊσμός λειτουργούν διαχρονικά ως τα ιδεολογικά στηρίγματα της γυναικείας καταπίεσης, επειδή ακριβώς εξυπηρετούν τη διαιώνιση της ταξικής κυριαρχίας. Η πραγματική χειραφέτηση της γυναίκας δεν θα επιτευχθεί με επιφανειακές μεταρρυθμίσεις, αλλά μέσα από τη συνολική σύγκρουση με τις πατριαρχικές δομές και το κοινωνικοοικονομικό σύστημα που τις γεννά και τις συντηρεί.
Σήμερα
Η δύναμη αυτών των παραδόσεων παραμένει. Από τον ορθόδοξο κλήρο που επιμένει ότι «η γυναίκα φταίει για την αμαρτία», μέχρι τις ισλαμικές θεοκρατίες που λιθοβολούν γυναίκες για «μοιχεία», κι ως τον υπερορθόδοξο Ιουδαϊσμό που διαχωρίζει γυναίκες στα λεωφορεία της Ιερουσαλήμ, ο μισογυνισμός παραμένει ενεργό όπλο καταπίεσης.
Συνεπώς, αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, ο μισογυνισμός του Χριστιανισμού δεν είναι εξαίρεση, αλλά κομμάτι μιας ευρύτερης παράδοσης που ξεκινάει από τις Αβρααμικές θρησκείες συνολικά. Κι αν κάτι πρέπει να «θαφτεί» στον 21ο αιώνα, δεν είναι η γυναικεία φωνή, αλλά οι πατριαρχικές αυτές δομές που για αιώνες κρατούν την κοινωνία μας σε σκοτάδι.
0 Comments