Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Σαν σήμερα, 4 Φλεβάρη 1843, πεθαίνει ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, μια από τις πιο εμβληματικές μορφές της Επανάστασης του 1821. Η επίσημη ιστοριογραφία –αυτή που αναπαράγεται στα σχολικά εγχειρίδια, στις παρελάσεις και στους εθνικούς πανηγυρισμούς– τον παρουσιάζει σχεδόν αγιογραφικά: τον «Γέρο του Μοριά», πατέρα του έθνους, αψεγάδιαστο ήρωα. Όμως η ιστορία, αν δεν θέλουμε να είναι απλή ιδεολογική κατασκευή, οφείλει να κοιτά και τις σκιές.

Η Τριπολιτσά και το αίμα κάτω απ’ το χαλί

Κομβικό σημείο αυτών των σκιών είναι η άλωση και η σφαγή της Τριπολιτσάς. Για τρεις ημέρες, τον Σεπτέμβρη του 1821, οι επαναστατημένοι Έλληνες κατέσφαξαν άμαχους μουσουλμάνους και εβραίους: γυναίκες, παιδιά, γέρους, βρέφη. Βιασμοί, βασανισμοί, λεηλασίες και ωμή βία συνόδευσαν τη «μεγάλη νίκη».

Δεν πρόκειται για «ανθελληνική προπαγάνδα», αλλά για μαρτυρίες των ίδιων των πρωταγωνιστών. Στα Απομνημονεύματα Κολοκοτρώνη διαβάζουμε: «Το ασκέρι όπου ήτον μέσα το ελληνικό έκοβε και εσκότωνε από Παρασκευή έως Κυριάκη, γυναίκες, παιδιά και άντρες, 32.000…».

Αυτά τα γεγονότα σπανίως βρίσκουν θέση στη «διδακτέα ύλη». Κι όταν αναφέρονται, βαφτίζονται «αναπόφευκτες ακρότητες» ή δικαιολογούνται ως ιστορικό «ιερό χρέος». Όμως οι σφαγιασμένοι άμαχοι δεν παύουν να είναι άμαχοι επειδή το απαιτεί ο εθνικός μύθος.

Ένας Κολοκοτρώνης διαφορετικός

Έναν λιγότερο εξιδανικευμένο Κολοκοτρώνη συναντά κανείς και στο βιβλίο του Νίκος Δ. Πλατής, “μικροΜέγα Κολοκοτρωνέικο“. Εκεί σκιαγραφείται μια διαδρομή που απέχει από το σχολικό στερεότυπο: για μεγάλο μέρος της ζωής του, ο Κολοκοτρώνης εμφανίζεται ως αρματολός και κλέφτης, που λήστευε φτωχούς χωρικούς ή πουλούσε τις πολεμικές του υπηρεσίες στους κοτζαμπάσηδες του Μοριά. Όχι ως λαϊκός επαναστάτης με σύγχρονους όρους, αλλά ως άνθρωπος ενταγμένος στις κοινωνικές και ταξικές ιεραρχίες της εποχής.

Η «προσφορά στο έθνος» είχε και υλικό αντίκρισμα. Από πάμπτωχος, μετά την Απελευθέρωση βρέθηκε να συγκαταλέγεται στους πλουσιότερους πολίτες του νεοσύστατου κράτους. Το σπίτι του βρισκόταν στη βασιλική γειτονιά, μια ανάσα από το παλάτι – λεπτομέρεια που δύσκολα χωρά στο αφήγημα του ανιδιοτελούς λαϊκού ήρωα.

Χωρίς τον Κολοκοτρώνη, δεν θα υπήρχε ’21

Τίποτα από τα παραπάνω, βέβαια, δεν αναιρεί τον ιστορικό του ρόλο στην Επανάσταση. Ο Κολοκοτρώνης υπήρξε κεντρική στρατιωτική φυσιογνωμία, με καθοριστική συμβολή σε μάχες και στρατηγικές επιλογές που κράτησαν όρθια την εξέγερση, ιδιαίτερα σε κρίσιμες στιγμές στον Μοριά. Η εμπειρία, η αποφασιστικότητα και η ικανότητά του να οργανώνει ένοπλες δυνάμεις ήταν πραγματικές και μετρήσιμες.

Αντί επιλόγου

Ένα «ισορροπημένο» βλέμμα στον Κολοκοτρώνη δεν σημαίνει ούτε αγιογραφία ούτε μηδενισμό. Σημαίνει να τον δούμε ως ιστορικό πρόσωπο της εποχής του: ικανό στρατιωτικό ηγέτη, αλλά και φορέα βίας, ταξικών συμφερόντων και σκληρών επιλογών. Μόνο έτσι η ιστορία παύει να είναι εθνικό παραμύθι και γίνεται εργαλείο κατανόησης – και κριτικής.

Και ίσως τότε, τιμώντας πραγματικά την ιστορική μνήμη, να σταματήσουμε να φοβόμαστε την αλήθεια όταν αυτή δεν βολεύει τα επίσημα αφηγήματα.