Υπάρχουν εγκλήματα που γράφονται με αίμα και άλλα που θάβονται πίσω από τη λέξη «φιλανθρωπία». Η μαζική υιοθεσία χιλιάδων Ελληνόπουλων στις Ηνωμένες Πολιτείες, κατά τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Για δεκαετίες παρουσιάστηκε ως μια «ανθρωπιστική» επιχείρηση που έσωσε παιδιά από τη φτώχεια. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτέλεσε μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της μετεμφυλιακής Ελλάδας: μια οργανωμένη επιχείρηση κοινωνικής μηχανικής, αντικομμουνιστικής εκκαθάρισης και ταξικής εκδίκησης.

Το συγκλονιστικό βιβλίο της Gonda Van Steen, «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα – Υιοθεσίες στην Αμερική του Ψυχρού Πολέμου» (εκδόσεις Ποταμός, 2021), φωτίζει με αδιάσειστα τεκμήρια αυτή τη σχεδόν άγνωστη ιστορία. Μια ιστορία που αποκαλύπτει πώς το ελληνικό κράτος, σε στενή συνεργασία με αμερικανικούς κρατικούς και ιδιωτικούς μηχανισμούς, μετέτρεψε παιδιά σε αντικείμενα πολιτικής διαχείρισης.

Χιλιάδες παιδιά ξεριζώθηκαν

Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, περισσότεροι από 3.200 έως 4.000 ανήλικοι μεταφέρθηκαν για υιοθεσία στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Δεν επρόκειτο απλώς για ορφανά παιδιά.

Ανάμεσά τους βρίσκονταν παιδιά εκτελεσμένων αγωνιστών, εξόριστων στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη, φυλακισμένων πολιτικών κρατουμένων, αλλά και οικογενειών που είχαν συντριβεί από τη φτώχεια, την τρομοκρατία και τις διώξεις του μετεμφυλιακού κράτους.

Η Van Steen ξεκινά την έρευνά της από την τραγική ιστορία της οικογένειας Αργυριάδη. Οι δύο μικρότερες κόρες του Ηλία Αργυριάδη, που εκτελέστηκε μαζί με τον Νίκο Μπελογιάννη το 1952, οδηγήθηκαν λίγα χρόνια αργότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες για υιοθεσία. Η μητέρα τους είχε πεθάνει κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες στα κρατητήρια της Ασφάλειας, ενώ η μεγαλύτερη αδελφή τους αφιέρωσε τη ζωή της αναζητώντας τα ίχνη τους.

Η ιστορία αυτή δεν αποτελεί εξαίρεση.

Αποτελεί μία μόνο από τις χιλιάδες περιπτώσεις ενός καλά οργανωμένου μηχανισμού.

Η «φιλανθρωπία» ως εργαλείο αντικομμουνισμού

Η επιχείρηση οργανώθηκε με τη συμμετοχή του ελληνικού κράτους, του ΠΙΚΠΑ, των ανακτόρων και ιδιαίτερα της βασίλισσας Φρειδερίκης, δεξιών γυναικείων οργανώσεων, της AHEPA και αμερικανικών ιδρυμάτων και υπηρεσιών.

Πίσω από τη βιτρίνα της «φιλανθρωπίας» κρυβόταν μια ξεκάθαρη πολιτική επιδίωξη.

Τα παιδιά έπρεπε να αποκοπούν από τις οικογένειές τους, τη γλώσσα τους, την ιστορική τους μνήμη και το κοινωνικό τους περιβάλλον. Έπρεπε να μεγαλώσουν ως πιστοί πολίτες της αντικομμουνιστικής Δύσης, απαλλαγμένοι από κάθε δεσμό με την «επικίνδυνη» αριστερή τους καταγωγή.

Δεν ήταν απλώς υιοθεσίες.

Ήταν μια επιχείρηση ιδεολογικής αναδιαμόρφωσης ανθρώπων από τη βρεφική τους ηλικία.

Σε πολλές περιπτώσεις οι γονείς εξαναγκάστηκαν να υπογράψουν έγγραφα που δεν καταλάβαιναν, εξαπατήθηκαν ή βρέθηκαν αντιμέτωποι με πλαστογραφίες και διοικητικές αυθαιρεσίες. Γύρω από αυτή τη διαδικασία αναπτύχθηκε ένα δίκτυο δικηγόρων, μεσαζόντων και υπηρεσιών που αποκόμιζε σημαντικά οικονομικά οφέλη.

Η συνέχεια του Εμφυλίου με άλλα μέσα

Οι νικητές του Εμφυλίου δεν αρκέστηκαν στις εκτελέσεις, στις φυλακές, στα ξερονήσια και στις εξορίες.

Επιδίωξαν να σπάσουν τη συνέχεια ολόκληρων οικογενειών.

Να αποκόψουν τα παιδιά από τις κοινωνικές και πολιτικές τους ρίζες.

Να εξαφανίσουν όχι μόνο τους αγωνιστές, αλλά και τη μνήμη τους.

Η αρπαγή των παιδιών αποτέλεσε μια ακόμη πράξη του ίδιου ταξικού πολέμου που είχε προηγηθεί στα βουνά, στα εκτελεστικά αποσπάσματα και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Ένα ανοιχτό τραύμα

Δεκαετίες αργότερα, εκατοντάδες υιοθετημένοι Έλληνες αναζητούν ακόμη τις πραγματικές τους οικογένειες.

Το διεθνές δίκτυο Nostos for Greek-Born Adoptees αγωνίζεται για το άνοιγμα των αρχείων, την αποκατάσταση των στοιχείων ταυτότητας και την επίσημη αναγνώριση αυτού του εγκλήματος.

Το ελληνικό κράτος, όπως και σε τόσες άλλες σκοτεινές υποθέσεις της ιστορίας του, εξακολουθεί να σιωπά.

Η ιστορία δεν παραγράφεται

Το βιβλίο της Gonda Van Steen δεν είναι απλώς μια ιστορική μελέτη.

Είναι ένα κατηγορητήριο απέναντι σε ένα κράτος που, στο όνομα του αντικομμουνισμού, αντιμετώπισε ακόμη και τα παιδιά ως λάφυρα του Εμφυλίου.

Αποκαλύπτει ότι πίσω από τη μεταπολεμική «εθνικοφροσύνη» δεν κρύβονταν μόνο διώξεις, βασανιστήρια, εκτελέσεις και εξορίες.

Κρύβονταν και παιδικές ζωές που ξεριζώθηκαν για πάντα.

Η ιστορία αυτή δεν αφορά μόνο το παρελθόν.

Υπενθυμίζει ότι όταν η εξουσία αισθάνεται πως απειλείται, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ακόμη και τα πιο ανυπεράσπιστα θύματα για να διαφυλάξει την κυριαρχία της.

Να μη ξεχάσουμε.

Να μη συγχωρήσουμε.

Γιατί ένας λαός που χάνει τη μνήμη του, κινδυνεύει να ξαναζήσει τα ίδια εγκλήματα.

__________________________________________

Το μέιλ που ξεκλείδωσε την ιστορία

«Αγαπητή Δρ. Van Steen,

Η μητέρα μου γεννήθηκε στις ορεινές περιοχές της Βόρειας Ελλάδας. Μαζί με τη μικρή της αδελφή ήρθαν στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1955 ως ορφανά, υιοθετημένα από μια ελληνοαμερικανική οικογένεια. Η μητέρα μου μού αποκάλυψε πρόσφατα πως ο πατέρας της ήταν ο Ηλίας Αργυριάδης, ο οποίος συνελήφθη και εκτελέστηκε από την (ελληνική) κυβέρνηση επειδή ήταν κομμουνιστής. Δεν γνωρίζω σχεδόν τίποτα γι’ αυτόν τον άνθρωπο, εκτός από την αποσπασματική μαρτυρία της μητέρας μου…

Mike X.»

Το μέιλ αυτό έλαβε μια μέρα το 2013 η Gonda van Steen από τον Mike, έναν άνδρα γύρω στα 30 που δεν ήξερε καθόλου ελληνικά, γιος μιας γυναίκας που υιοθετήθηκε από την Ελλάδα. Μιας γυναίκας που δεν είχε απάντηση στο ερώτημα του γιου της, μιας γυναίκας που συγκαταλέγεται στη μακρά λίστα των παιδιών που έφυγαν από την πατρίδα τους ως ορφανά και υιοθετημένα, από τη δεκαετία του ΄50 έως τα μέσα της δεκαετίας του ’60. Και κάπως έτσι ξεκίνησε μια έρευνα ετών τής συγγραφέως σε αρχεία των δύο χωρών-κρίκων στη μακρά αλυσίδα των υιοθεσιών, αλλά και μια προσπάθεια συγκέντρωσης προφορικών μαρτυριών από τα ίδια τα …ξεχασμένα παιδιά της Αμερικής του Ψυχρού Πολέμου.

«Τα πρώτα δείγματα του κινήματος υιοθεσιών με προορισμό την “πλούσια Αμερική” εμφανίζονται το 1948, αλλά το φαινόμενο θα μαζικοποιηθεί μέχρι το 1950», γράφει στο βιβλίο της η Gonda van Steen, εξηγώντας πως το πρώτο κύμα της ιστορίας των υιοθεσιών προς το εξωτερικό «οικοδομήθηκε πάνω σε ένα σκηνικό που χαρακτηρίζεται από τις προσπάθειες ανακούφισης από τα δεινά του πολέμου, τις ιστορίες της μεταπολεμικής οικογενειακής μετανάστευσης ή επανένωσης και τις συντονισμένες προσπάθειες επανεγκατάστασης απάτριδων και “εκτοπισμένων ατόμων”».

Αυτό το «ιδανικό της σωτηρίας των “ορφανών του πολέμου” από την Ελλάδα (ακόμα κι αν ο πόλεμος είχε λήξει προ πολλού) ξεκίνησε με τις καλύτερες προϋποθέσεις, παρότι η κατάληξη δεν ήταν απαραιτήτως θετική», όπως επισημαίνει η συγγραφέας εξηγώντας ενδελεχώς αυτή την άλλη πτυχή της ιστορίας των υιοθεσιών (οικονομικό κέρδος, έλλειψη δέουσας επιμέλειας,«απώλεια» ή πλαστογράφηση των επίσημων εγγράφων, παραπλανημένες βιολογικές οικογένειες, απληροφόρητες θετές οικογένειες κ.ά).

Άλλωστε, όπως έλεγε και η Μαίρη Καρδαρά, «… είμαστε παραδείγματα τού τι κάνουν οι άνθρωποι στα παιδιά, τι συμβαίνει στα παιδιά όταν υπάρχει πόλεμος και πείνα, όταν δεν υπάρχουν κοινωνικές υπηρεσίες και καμιά στήριξη για τις μητέρες και τα μωρά τους, όταν υπάρχει αμέλεια κι έλλειψη σεβασμού για τις γυναίκες. Η απάντηση ήταν να πάρουν τα παιδιά από τις μητέρες τους, να τα βάλουν σε κάποιο ίδρυμα και μετά να τα στείλουν μακριά από το σπίτι τους, σε μια διαφορετική χώρα, με μια διαφορετική γλώσσα και σε αρκετές περιπτώσεις και με διαφορετική θρησκεία…».
Συγκλονιστική ιστορία εντοπισμού της βιολογικής μητέρας

«Τώρα που βρήκες την κόρη μου, μπορώ να πεθάνω ήσυχη […] Είχα χάσει κάθε ελπίδα πως θα την ξαναέβλεπα κάποια μέρα. Δεν είχα ούτε καν μια φωτογραφία της. Δεν πίστευα πια πως μπορούσε κανείς να νοιαστεί και να μας φέρει κοντά, ύστερα από πενήντα εννιά ολόκληρα χρόνια».

Τα λόγια αυτά μιας ογδοντάχρονης προς την Gonda van Steen, όπως η ίδια η συγγραφέας τα μεταφέρει στο βιβλίο της, είναι ίσως η απάντηση στο γιατί άξιζε η κοπιώδης και πολύ δύσκολη διερεύνηση ενός θέματος που είχε καλύψει επί επτά δεκαετίες η σκόνη της λήθης.

Η Linda γεννήθηκε στην Ελλάδα και μεγάλωσε στο Τέξας των Ηνωμένων Πολιτειών χωρίς καμιά επαφή με οτιδήποτε ελληνικό μέχρι το 2017, όταν και προσέγγισε την van Steen αναζητώντας τις δικές της ρίζες στην Ελλάδα. Η αναζήτηση οδήγησε σε ένα ταξίδι που ξεκίνησε με λιγοστές ελπίδες -«μην περιμένεις όμως να βρεις παραπάνω από μισή σελίδα στο αρχείο του βρεφοκομείου […] Στην καλύτερη περίπτωση θα μάθεις για την κατάσταση στην οποία βρέθηκες όταν πρωτομπήκες στο ίδρυμα ως μωρό αγνώστου καταγωγής», είχε πει η συγγραφέας στη Linda κι -ευτυχώς- διαψεύστηκε με τον εντοπισμό της βιολογικής μητέρας, η οποία συνέχιζε να ζει κοντά στο χωριό, όπου είχε γεννήσει το «εκτός γάμου» παιδί της. Αυτό που ο «πατριάρχης» της οικογένειας, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο βιβλίο, τής ζήτησε να το «ξεφορτωθεί», όπως κι έγινε με την απαγωγή του μωρού από τη νονά και την παράδοση του σε βρεφοκομείο της Αθήνας, με την (ψευδή) αιτιολογία ότι η μητέρα το εγκατέλειψε και θα το ξαναέκανε αν την υποχρέωναν να το πάρει πίσω.

Παρά το γεγονός ότι η αποκάλυψη της ιστορίας σκάλισε την πληγή, ο εντοπισμός της βιολογικής μητέρας της Linda -η οποία αν και είδε τα αρχεία προτίμησε να μην κρίνει κανέναν- 59 χρόνια μετά, δίνει την ελπίδα και σε άλλους ανθρώπους με παράλληλη ιστορία, ότι υπάρχει ελπίδα για όλους όσοι βρίσκονται σε παρόμοια διαδικασία αναζήτησης.

Άλλωστε, όπως έλεγε στην παρουσίαση του βιβλίου η Gonda van Steen, «… ελπίζω αυτό το βιβλίο να είναι ένα άνοιγμα. Δεν είναι η τελευταία λέξη, ελπίζω να είναι η πρώτη που θ’ ανοίξει έναν διάλογο». Έναν διάλογο που να συμπεριλαμβάνει, όπως τόνισε, και το αίτημα των ανθρώπων αυτών που αναζητούν τις χαμένες ρίζες τους για ιθαγένεια. Ένα αίτημα που υπογράμμισε και στη δική της ομιλία η Μαίρη Καρδαρά, προκειμένου να αποκατασταθεί η χαμένη γι’ αυτούς τους ανθρώπους έννοια του «ανήκειν».

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ