ΕΝΑΣ ΑΝΤΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ

Ένα βιβλίο για την διαδρομή του αντιστασιακού, αγωνιστή και λογοτέχνη Προκόπη Πανταζή.

Μια αλλιώτικη βιογραφία, μέσα από τα γραπτά του ίδιου αλλά και πολλών σημαντικών ανθρώπων του αγώνα, των τεχνών και των γραμμάτων. Ένας φόρος τιμής στον επαναστάτη Προκόπη Πανταζή και τη γενιά του, στους αγώνες της Λέσβου.

Το βιβλίο για τον Προκόπη Πανταζή, δεν είναι μια ακόμα τυπική βιογραφία ενός αγωνιστή της αντίστασης. Δεν είναι «βίος αγίων» μετά θάνατον. Προβάλλει ένα συνολικό στίγμα, μια ολοκληρωμένη παρουσίαση μιας προσωπικότητας, ενός επαναστάτη ανθρώπου με όλη τη σημασία της λέξης. Εκτός από την βιογραφική αναφορά στους αγώνες, το βιβλίο μέσα από τα ίδια τα γραπτά του Πανταζή, τα γράμματα από τη φυλακή, την εξορία, τα νοσοκομεία, την ξενιτιά, μέσα από την αλληλογραφία του, παρουσιάζει ανάγλυφα την πολιτική και κοινωνική εποχή της γενιάς του. Αναδεικνύει την σκληρότητα της αντιπαράθεσης, τη στάση της αριστεράς, την ποιότητα των ανθρώπων.

Ταυτόχρονα, μέσα από την παράθεση των διηγημάτων του Πανταζή στο βιβλίο, ο αναγνώστης απολαμβάνει έναν εξαιρετικό λογοτέχνη. Μια ιδιότητα που αναγνωρίζεται από σημαντικούς ανθρώπους των γραμμάτων. Γιατί η λογοτεχνική αξία και ικανότητα του Πανταζή είναι μεγάλη. Τα διηγήματά του, όπως και τα ποιήματά του έχουν μια λαϊκότητα που λείπει σήμερα. Έχουν μια βαθύτητα και μια αμεσότητα ανάλογη με τα όσα έζησε και όσα πίστευε. Δείχνουν την ομορφιά και το ταλέντο ενός λαϊκού ανθρώπου που γράφει, που αναζητά, που δημιουργεί.

Πολύ αξιόλογα είναι και τα κείμενα των άλλων ανθρώπων που γράφουν για τον Πανταζή, τα οποία αποτελούν σημαντικό τμήμα του βιβλίου. ‘Αρθρα, κριτικές, γράμματα, ομιλίες σημαντικών ανθρώπων των γραμμάτων και τεχνών, συναγωνιστών και φίλων του Προκόπη, συνθέτουν το προφίλ του ίδιου αλλά και μιας εποχής. Και μέσα από αυτά, καταλαβαίνει κανείς την μεγαλοσύνη του αγωνιστή Πανταζή.

Αγαπητέ Γιώργη καλημέρα από τη Μυτιλήνη,

Ως συνταξιούχος (χωρίς σύνταξη ακόμη…), έχω λίγο παραπάνω ελεύθερο χρόνο. Γιατί παράλληλα, κάνω και τον βοηθό της Μαρίας, τι να κάνουμε.

Σου στέλνω λοιπόν, ένα παλιό άρθρο του Δημ. Σαραντάκου (καλός Μυτιληνιός γραφιάς και αριστερός), που αναφέρεται σε μια ιστορία στις Φυλακές της Λαγκάδας Μυτιλήνης, στα μαύρα εμφυλιοπολεμικά χρόνια.

 Όπως ξέρεις, από τις φυλακές αυτές πέρασε, ως θανατοποινίτης μαζί με άλλους επτά συντρόφους του, και ο αξιαγάπητος πατέρας σου, ο μπάρμπα Κώστας, με το μόνιμα χαραγμένο στο πρόσωπό του χαμόγελο, που πάντα όμως είχε μια ελαφρά ευδιάκριτη δόση πίκρας. Για όσους γνώριζαν την ιστορία του, ήταν κατανοητή… 

Εγώ θα σου γράψω μια πολύ μικρή προσωπική ανάμνηση από τον μπάρμπα Κώστα. Που παραμένει τυπωμένη στο μυαλό μου. 

Δεκέμβρης του 1974, είχαμε έρθει από την Αθήνα για τις φοιτητικές διακοπές των Χριστουγέννων. Ήμασταν παρέα με τον συγχωρεμένο Νικόλα Θεολόγου (φοιτητή της Ιατρικής τότε). 

Λίγους μήνες πριν είχε πέσει η Χούντα, κι εμείς ως νέοι φοιτητές, που είχαμε μπολιαστεί με το αντιδικτατορικό κίνημα (κατάληψη Νομικής, Πολυτεχνείο κλπ), προσπαθούσαμε να φέρουμε και λίγο από αυτόν τον αέρα στο χωριό. Που ακόμα ο κόσμος ήταν ελαφρά φοβισμένος. 
Εμείς «ψαχνόμαστε» τότε στους δρόμους της κομμουνιστικής αριστεράς. Ψάχναμε «στέγη», κάπου μεταξύ ΚΝΕ, Ρήγα Φεραίου, και ο Νικόλας (κυρίως) «έβλεπε» λίγο και προς το ΕΚΚΕ (ΑΑΣΠΕ). 

Κατεβαίναμε βόλτα με το Νικόλα στο δρόμο των Σχολείων του χωριού και περνούσαμε μπροστά από τον καφενέ του μπάρμπα Κώστα, που είχε την πόρτα του ανοιχτή, παρά το χειμώνα. Ξέραμε ότι ο μπάρμπα Κώστας ήταν κομμουνιστής, αλλά λόγω και της μεγάλης διαφοράς ηλικίας, δεν είχαμε κάνει ποτέ παρέα. 

Ο μπάρμπα Κώστας μας είδε που περνάγαμε και φώναξε: «Ελάτε μέσα ρε παλληκάρια, έχουμε καλή παρέα…». Είχε πληροφορηθεί ότι οι δυό μας ήμασταν ανακατεμένοι με το φοιτητικό κίνημα κατά της Χούντας, και προφανώς του έδινε χαρά η παρέα μας. 

Μπήκαμε, λίγο ντροπαλοί αλήθεια, και βρήκαμε γύρω από τη σόμπα του καφενείου μια υπέροχη παρέα ανθρώπων, που μέχρι τότε δεν τους γνωρίζαμε, παρά μόνο ακουστά είχαμε. Ο Προκόπης Πανταζής, ο Παρασκευάς Φουντής και ακόμη ένας Μυτιληνιός (σίγουρα ΕΛΑΣιτης πάντως..), που δεν είμαι σίγουρος, αν ήταν ο Γιώργος ο Σκούφος. 
Καταλαβαίνεις, ότι νοιώσαμε ένα μικρό δέος. Εικοσάχρονοι εμείς, που μόλις «σκάγαμε μύτη» σ’ αυτό που λέγεται Αριστερά, μπροστά σε μπαρουτοκαπνισμένους (στην κυριολεξία…) του ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ ! Πώς να σβήσει αυτή η εικόνα μέσα μας…  

Μας σύστησε ο μπαρμπα Κώστας στην παρέα του, σαν «νέα φυντάνια» του χωριού. Εκεί πρωτακούσαμε ότι η Αγία Παρασκευή ήταν η έδρα του ΕΛΑΣ στη Λέσβο επί Γερμανικής Κατοχής. Και τόσα άλλα, που μας έμειναν χαραγμένα βαθιά μέσα μας. Γιατί είχαν βγει από  στόματα ανθρώπων που είχαν βιώσει στο πετσί τους και το μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης και την πίκρα διωγμών και κατατρεγμών που ακολούθησαν. Γι’ αυτούς που ύψωσαν το μπόι τους στον Φασισμό – Ναζισμό, και αντί τιμών, εισέπραξαν διώξεις, φυλακίσεις και θανατικές καταδίκες. Γιατί οι «τιμές» αποδόθηκαν, τελικά, στους συνεργάτες των Γερμανών και στο σκυλολόι των δοσίλογων.

Και ήταν αυτά τα πρώτα προσωπικά μου ακούσματα. Γι’ αυτό, πάντα τον είχα στην καρδιά μου τον μπάρμπα Κώστα. Και τα επόμενα καλοκαίρια, αλλά και μετά που αναμείχθηκα με τα αυτοδιοικητικά του χωριού, όποτε ανταμώναμε με φώναζε να τα πούμε: «Έλα βρε Αποστόλη, κάτσε και με ένα …αναθεωρητή, να πούμε δυό κουβέντες!»

Στη μνήμη του λοιπόν,  σου στέλνω αυτό το κείμενο για τις Φυλακές της Λαγκάδας Μυτιλήνης. (Θα το δημοσιεύσω στην συνέχεια) Που τις «τίμησε» με την παρουσία του. Ίσως να ήταν και ανάμεσα σ’ αυτούς, που ο βαρυποινίτης ποινικός, ο νταής «Στρατής με τ’ όνομα» του άρθρου, περίμενε «να φτιάξουν αυτή τη λαϊκή δημοκρατία, που λέτε…».

Και πάλι την καλημέρα μου Γιώργη, και να είσαι πάντα καλά.

Αποστόλης

Στις φυλακές της Λαγκάδας μια φορά κι έναν καιρό…

Οι επανορθωτικές φυλακές Μυτιλήνης στεγάζονταν για πολλά χρόνια, σε όλη τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, ίσως και πιο παλιά, στο μεγάλο πέτρινο συγκρότημα που βρίσκεται στην έξοδο της πόλης, στη Λαγκάδα. 

Για πολλά χρόνια η «πελατεία» της φυλακής ήταν η συνηθισμένη, κακοποιοί κάθε κατηγορίας αλλά και αγρότες καταδικασμένοι για αγροζημίες ή έμποροι για οφειλές στο Δημόσιο ή σε ιδιώτες. 

Πολιτικοί κρατούμενοι δεν υπήρχαν, ακόμα και τον καιρό της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, γιατί τους έστελναν είτε εξορία σε διάφορα νησιά είτε στις φυλακές Ακροναυπλίας.
Τα πράγματα άλλαξαν όταν, μετά τη Βάρκιζα, εξαπολύθηκε ο διωγμός κατά των αριστερών.
Ο εισαγγελέας Κωστόπουλος, με την παραμικρή αφορμή σκάρωνε υποθέσεις παραβάσεως του νόμου και διέταζε την προφυλάκιση των κατηγορουμένων.
Μέσα σε λίγους μήνες, από τον Μάιο του ‘45 (την κατάλυση της «ΕΑΜοκρατίας», όπως διαφημίστηκε η αποκατάσταση του Νόμου και της Τάξης) οι φυλακές της Λαγκάδας έπηξαν από κρατούμενους.

Ως τότε κουμάντο στις φυλακές έκανε κάποιος βαρυποινίτης, ο Στρατής με τ’ όνομα, που είχε δυο καταδίκες για φόνο στην πλάτη του κι ένα σωρό άλλες για μικρότερα εγκλήματα. Με την ανοχή των σωφρονιστικών υπαλλήλων, ο Στρατής έμπαζε στη φυλακή χασίς για δικιά του χρήση με μεταπώληση, διατηρούσε χαρτοπαίγνιο και εισέπραττε την γκανιότα και γενικά αποκόμιζε σημαντικά κέρδη σε βάρος των πενήντα περίπου συγκρατουμένων του, οι περισσότεροι από τους οποίος ήταν υπόδικοι ή κατάδικοι για αγροζημίες, χρέη και μικροπαραβάσεις του ποινικού κώδικα. Περιβαλλόταν φυσικά με αληθινή «αυλή» μπράβων.

Η πρώτη ενέργεια των καινούργιων κρατουμένων, που αμέσως συγκρότησαν «επιτροπή διαβίωσης», ήταν ο γενικός καθαρισμός των κελιών και των θαλάμων, που ως τότε ήταν σε άθλια κατάσταση από πλευράς καθαριότητας. Οι κατάστικτοι από λειωμένους κοριούς και άλλες ακαθαρσίες τοίχοι ασβεστώθηκαν, τα πατώματα πλύθηκαν και τα αποχωρητήρια απολυμάνθηκαν.

Η δεύτερη ενέργεια της επιτροπής διαβίωσης ήταν η καθιέρωση μαθημάτων για τους αναλφάβητους, επιμορφωτικών διαλέξεων, πολιτιστικών εκδηλώσεων και γυμναστικής, ενώ παράλληλα απαγορεύτηκε η χαρτοπαιξία στους ΕΑΜίτες.
Φυσικά για το χασίς δε γινόταν λόγος. Οι αντιστασιακές οργανώσεις αμέσως μετά την απελευθέρωση είχαν κηρύξει πόλεμο κατά των ναρκωτικών, που σύμφωνα με επίμονες φήμες διακινούσαν οι Άγγλοι και Ινδοί στρατιώτες.

Οι ενέργειες αυτές της επιτροπής διαβίωσης μείωσαν δραματικά τα έσοδα του Στρατή, γιατί κοντά στους ΕΑΜίτες άρχισαν να παρακολουθούν μαθήματα, ομιλίες και εκδηλώσεις και οι ποινικοί κρατούμενοι, παύοντας να χαρτοπαίζουν και να καπνίζουν χασίς.
Ταυτόχρονα άρχισε να κλονίζεται η αδιαφιλονίκητη ως τότε εξουσία του νταή. Γιατί δεν ήταν άλλος ένας νταής που αμφισβητούσε το κύρος του, αλλά ολόκληρη επιτροπή και πίσω της εξακόσιοι πολιτικοί κρατούμενοι και στο πλευρό τους ολόκληρη πολιτική οργάνωση, με μεγάλο κύρος στην πόλη. Πού να τα βάλει μαζί της.

Επεσήμανε πάντως πως στις πολιτιστικές εκδηλώσεις και τις ομιλίες πρωτοστατούσε ένας κρατούμενος (υπόδικος για στάση), Νίκος Σ. ονόματι. 

Ο Στρατής υπέθεσε πως αυτός ο Νίκος έκανε γενικό κουμάντο και αποφάσισε να «ξηγηθεί» μαζί του. Την ώρα του «προαυλισμού» κατά την οποία οι κρατούμενοι περπατούσαν κατά μήκος και κατά πλάτος της αυλής της φυλακής, τον πλησίασε και βαδίζοντας δίπλα του, του είπε χαμηλόφωνα: «Άκου να δεις παλληκάρι, εμένα που με βλέπεις έχω δυο φόνους στην πλάτη μου και τρίτος δε θα μου κακοφανεί. Σταμάτα λοιπόν αυτές τις σαχλαμάρες κι άσε τον κόσμο να παίζει και να φουμάρει μαύρη, γιατί θα έχεις κακά ξεμπερδέματα.»

Ο Νίκος τον άκουσε με προσοχή κι ύστερα του είπε το ίδιο χαμηλόφωνα, δείχνοντάς του δυο μεγαλόσωμους και γεροδεμένους κρατούμενους, παλιούς ΕΛΑΣίτες: «Τους βλέπεις αυτούς του δύο; Λοιπόν αν δεν κάτσεις φρόνιμα θα τους βάλω να σου ρίξουν τόσο ξύλο, που θα μείνεις δυο βδομάδες στο νοσοκομείο κι όταν γυρίσεις θα σε ξαναδείρουν και θα σε ξαναστείλουν πίσω. Κι αυτό θα γίνεται συνέχεια, ώσπου να βάλεις μυαλό.»

Ο νταής άλλαξε αμέσως ύφος: «Και πώς θα ζήσω εγώ, κυρ Νίκο; Τι θαρρείς, έχω έξω κανένανε να μου στέλνει τίποτα; Ό,τι κονομήσω εδώ μέσα. Κι έρχεστε εσείς και μου σφαλάτε όλες τις πόρτες.»

«Άκου, λοιπόν, να δεις τι θα γίνει. Μια φορά χαρτί και μαύρη, κομμένα. Πάνω σ’ αυτό δε σηκώνουμε κουβέντα. Θα ανοίξεις όμως μια καντίνα και θα πουλάς τσιγάρα, σπίρτα, χαρτοφάκελα, καφέ, ζάχαρη, ό,τι γουστάρεις κι εμείς θα πούμε στους δικούς μας να ψωνίζουν από σένα».

Τελικά κλείστηκε συμφωνία κι ο Στρατής άνοιξε καντίνα. Άρχισε μάλιστα, μη έχοντας τι να κάνει, να παρακολουθεί μαθήματα και τα Χριστούγεννα του ‘45, σε μια γιορταστική εκδήλωση των πολιτικών κρατουμένων, σήκωσε ο Στρατής το χέρι του και ζήτησε να μιλήσει: «Ακούστε δω, ρε παιδιά», είπε στο ακροατήριο. «Εγώ τόσα χρόνια στη φυλακή τέτοιους ανθρώπους σαν και σας δεν ξανάδα. Εγώ πολλές κουβέντες δεν έχω. Αλλά για να δείτε πως είμαι ξηγημένος άνθρωπος, από σήμερα κόβω τη μαύρη», και βγάζοντας την πίπα του την έσπασε τελετουργικά.

Σε μια από τις περιορισμένες αμνηστίες, «προς αποσυμφόρησιν των φυλακών» που έγινε στις αρχές του ‘46, βγήκε κι ο Στρατής. Τον ξεπροβόδησαν όλοι με ευχές για μια καινούργια ζωή.

Δυο μήνες μετά, πάλι μέσα ο Στρατής! Με μάτια κόκκινα από το χασίς και με πεσμένο το ηθικό. Δεν ήταν πια ο παλιός νταής.

«Ρε συ Στρατή, πάλι τα ίδια; Τι μας είχες υποσχεθεί;»

«Τι να κάνω ρε παιδιά; Κανείς δε μ’ έπαιρνε σε δουλειά. Ξανάπεσα στο ίδιο λούκι. Μπορντέλο, τεκές, έπεσα σε σφάλμα και να ‘μαι. Δε βαριέσαι, δε γίνεται τίποτα. Κοιτάξτε μόνο σεις να φτιάξετε αυτή τη λαϊκή δημοκρατία, που λέτε, μπας και δούμε κι εμείς άσπρη μέρα».

*O Δημήτρης Σαραντάκος γεννήθηκε στη Mυτιλήνη, σπούδασε χημικός μηχανικός και μετά τη συνταξιοδότησή του εκδίδει το σατιρικό περιοδικό «το Φιστίκι» και κάνει τον συγγραφέα. Το τελευταίο (ενδέκατο στη σειρά) βιβλίο του «Οι Αρχαίοι είχαν την πλάκα τους» – Αθήνα 2008 – κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Γνώση».