Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Μια απλή αναδρομή στα πρόσφατα αλλά και παλαιότερα δημοσιεύματα του «Ριζοσπάστη» αρκεί για να αναδείξει μια εντυπωσιακή ιδεολογική μετατόπιση της σημερινής ηγεσίας του ΚΚΕ απέναντι στον εκκλησιαστικό μηχανισμό. Εκεί όπου η μαρξιστική ανάλυση αναγνώριζε έναν από τους βασικούς ιδεολογικούς πυλώνες του αστικού κράτους, κάτι που υπογράμμιζε σε κείμενο του και ο μεγάλος παιδαγωγός Δημήτρης Γληνός, στην σημερινή θέση το ΚΚΕ ανακαλύπτει πλέον… «εργαζόμενους κληρικούς» με «δίκαια αιτήματα», τα οποία μάλιστα αναλαμβάνει να υπερασπιστεί με ιδιαίτερο ζήλο.

Τα παραδείγματα από τις σελίδες του «Ριζοσπάστη» και του 902.gr είναι αποκαλυπτικά.

Τον Δεκέμβρη του 2025, κατά τη συνάντηση του Δημήτρη Κουτσούμπα με τον “Ιερό Σύνδεσμο Κληρικών Ελλάδος” και την Ένωση Συνδέσμων Κληρικών Εκκλησίας Κρήτης, ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ χαρακτήρισε «δίκαιο» το αίτημα των ιερέων για κατάργηση ή τροποποίηση των διατάξεων του νόμου 4957/2022, που προβλέπουν αυτοδίκαιη αργία και περικοπή μισθού σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ποινικής δίωξης.

Δεν ήταν, βέβαια, η πρώτη φορά. Τον Φλεβάρη του 2019, αντιπροσωπεία του Οικουμενικού Πατριαρχείου ευχαριστούσε δημόσια τον Δημήτρη Κουτσούμπα για τη στήριξή του στα «δίκαια αιτήματα του εφημεριακού κλήρου», με αφορμή τις τότε συζητήσεις για τις αλλαγές στο εργασιακό καθεστώς των κληρικών και τη μισθοδοσία τους.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η θέση που διατηρεί το ΚΚΕ στην πρότασή του για τον διαχωρισμό κράτους και Εκκλησίας: προβλέπει τη συνέχιση της κάλυψης των δαπανών μισθοδοσίας του κλήρου από το Δημόσιο, καθώς και τη διατήρηση του ισχύοντος ασφαλιστικού καθεστώτος.

Εδώ, λοιπόν, δεν έχουμε απλώς μεμονωμένες δηλώσεις ή εθιμοτυπικές συναντήσεις. Έχουμε μια συγκεκριμένη πολιτική αντίληψη που αντιμετωπίζει τους λειτουργούς ενός ισχυρού οικονομικού, ιδεολογικού και θεσμικού μηχανισμού ως μια ακόμη επαγγελματική κατηγορία, της οποίας τα μισθολογικά και θεσμικά αιτήματα πρέπει να ικανοποιούνται από το αστικό κράτος.

Και κάπου εδώ αρχίζει η πραγματικά ενδιαφέρουσα ιστορική σύγκριση.

Γιατί υπάρχει ένα κείμενο που γράφτηκε πριν από 94 χρόνια, από έναν κορυφαίο διανοούμενο του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, τον Δημήτρη Γληνό, το οποίο μοιάζει να έρχεται από έναν εντελώς διαφορετικό πολιτικό και ιδεολογικό κόσμο από εκείνον που εκφράζει σήμερα το ΚΚΕ και ο «Ριζοσπάστης».

Πρόκειται για το άρθρο του «Πνευματικές μορφές της αντίδρασης», που δημοσιεύτηκε το 1932 στο περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι».

Να δούμε τι έγραφε ο Δημήτρης Γληνός το 1932

Ο Γληνός ξεκινά την ανάλυσή του από τη συνολική αντίδραση της αστικής τάξης απέναντι στην ανάπτυξη του εργατικού επαναστατικού κινήματος. Περιγράφει πώς η αντίδραση εκδηλώνεται στην οικονομία, στην πολιτική και, κυρίως, στο επίπεδο της πνευματικής ζωής.

Εξηγεί ότι η άρχουσα τάξη δεν αρκείται στην οικονομική εκμετάλλευση και στην πολιτική καταστολή. Χρειάζεται και μηχανισμούς ιδεολογικής χειραγώγησης, ώστε να ανακόπτει τη χειραφέτηση των εργαζομένων.

Και γράφει χαρακτηριστικά: «Τέλος, η αντίδραση απλώνεται σ’ όλες τις μορφές της πνευματικής ζωής. Και εδώ το έργο της είναι διπλό. Από τη μια μεριά ζητάει να δικαιώσει, να ξαναθεμελιώσει και στερεοποιήσει παλιούς θεσμούς, που αποτελούνε κοινωνικά στηρίγματα του αστικού καθεστώτος και από την άλλη προσπαθεί με κάθε μέσο να σταματήσει το διαφωτισμό και το ψυχικό ξύπνημα των σκλάβων».

Στη συνέχεια, ο Γληνός περνά ευθέως στον ρόλο της Εκκλησίας.

«Ο αντιδραστικός τύπος κάθε φορά, που η ανησυχία για το επαναστατικό κύμα κορυφώνεται, ζητάει με αγωνία τη βοήθεια της Εκκλησίας».Και αναλύει πώς η ελληνική αστική τάξη, η οποία δεν χρειάστηκε να συγκρουστεί ιστορικά με την Εκκλησία όπως συνέβη σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες κατά την περίοδο της ανόδου της αστικής τάξης, επιδίωξε να την αξιοποιήσει ως μηχανισμό κοινωνικής συντήρησης.

Το ελληνικό κράτος, γράφει, είχε υποτάξει διοικητικά την Εκκλησία και την είχε αφήσει σε μια κατάσταση εσωτερικού μαρασμού. Όταν, όμως, ο κίνδυνος από το ξύπνημα των λαϊκών μαζών μεγάλωσε, η αστική δημοκρατία ανακάλυψε ξανά τη χρησιμότητά της. Τότε προέκυψε η ανάγκη για αναζωογόνηση του κατηχητικού έργου, για μόρφωση και οικονομική εξασφάλιση του κλήρου, για τη δημιουργία ενός πολυάριθμου σώματος ιεροκηρύκων.

Ο Γληνός σχολιάζει με τη γνωστή του ειρωνεία: «Να δημιουργηθεί ένα πολυάριθμο οικονομικά εξασφαλισμένο και μορφωμένο ιερατείο για να καλοκαθίσει στη ράχη του λαού και να επιτελέσει όσο μπορεί πιο ευσυνείδητα το έργο του που είναι τόσο χρήσιμο στην άρχουσα τάξη».

Η κρατική χρηματοδότηση και ο κοινωνικός ρόλος του ιερατείου

Στη συνέχεια του άρθρου του, ο Γληνός γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένος.Συνδέει την εκκλησιαστική νομοθεσία με την προσπάθεια ανασύνταξης των αντιδραστικών δυνάμεων και επισημαίνει ότι η ελληνική αστική τάξη προικίζει την Εκκλησία με οικονομικά μέσα και θεσμικά προνόμια, προσδοκώντας την πολύτιμη συνδρομή της στη διατήρηση της υπάρχουσας κοινωνικής διάρθρωσης.

Η διατύπωσή του είναι απολύτως σαφής: «Η ελληνική αστική τάξη αναζητάει με αγωνία τη βοήθεια της εκκλησίας, την προικίζει πλουσιοπάροχα, της εξασφαλίζει προνόμια και ελπίζει με τα μέτρα αυτά να επιτύχει το σκοπό της».

Και λίγο παρακάτω συμπυκνώνει τον κοινωνικό ρόλο του οργανωμένου ιερατείου σε μια φράση που αξίζει να διαβαστεί πολλές φορές: «Ο κλήρος όργανο διαφωτισμού για τη συντήρηση της σημερινής κοινωνικής διάρθρωσης».

Ο Γληνός, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην κριτική. Απευθύνει συγκεκριμένο κάλεσμα στην επαναστατική παράταξη να οργανώσει συστηματικά το διαφωτιστικό της έργο και στο επίπεδο της θρησκείας. Προτείνει τη διάδοση των φυσικών επιστημών, τη γνώση της ιστορίας των θρησκειών και, κυρίως, την κατανόηση του σημερινού κοινωνικού ρόλου του οργανωμένου ιερατείου.

Και υπογραμμίζει: «Το ισχυρότερο όπλο του φωτισμού είναι η επιστημονική κοσμοθεωρία και η ιστορική κριτική».

Αυτή είναι η αντίληψη ενός κομμουνιστή διανοητή που δεν αντιμετώπιζε την ιδεολογική πάλη ως δευτερεύον ζήτημα, ούτε θεωρούσε ότι η πολιτική χειραφέτηση των εργαζομένων μπορεί να προχωρήσει χωρίς τη σύγκρουση με τις μορφές πνευματικής υποταγής.

Από τον Γληνό στον σημερινό ΚΚΕ

Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, στο σήμερα. Τι ακριβώς μεσολάβησε από εκείνη την εποχή μέχρι τη σημερινή πολιτική πρακτική της ηγεσίας του ΚΚΕ;

Πώς φτάσαμε από την ανάλυση του Γληνού για τον κλήρο ως μηχανισμό αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας στην αναγνώριση των «δίκαιων αιτημάτων» των εκπροσώπων του;

Πώς φτάσαμε από την ανάγκη να αποκαλυφθεί ο κοινωνικός ρόλος του οργανωμένου ιερατείου, στην πολιτική υπεράσπιση των μισθολογικών και θεσμικών του διεκδικήσεων;

Και πώς συμβιβάζεται η διακηρυγμένη θέση περί διαχωρισμού κράτους και Εκκλησίας με την επιλογή να διατηρείται η κρατική χρηματοδότηση της μισθοδοσίας του κλήρου;

Και αυτό είναι το ουσιαστικό πολιτικό ζήτημα.

Δεν πρόκειται για για μείζον πολιτικό θέμα . Πρόκειται για το αν η πολιτική του παρέμβαση ενός κόμματος που θέλει  να ονομάζεται κομμουνιστικό διατηρεί την ταξική αυτοτέλεια και την ιδεολογική κριτική της απέναντι στους μηχανισμούς που αναπαράγουν την κυρίαρχη κοινωνική αντίληψη.

Ο Δημήτρης Γληνός, το 1932, είχε ήδη περιγράψει με εντυπωσιακή καθαρότητα αυτή τη σχέση κράτους, Εκκλησίας και κοινωνικής κυριαρχίας. Και το έκανε χωρίς διπλωματικές διατυπώσεις, χωρίς προσπάθεια εξωραϊσμού και χωρίς να συγχέει την υπεράσπιση των ανθρώπων με την πολιτική νομιμοποίηση των θεσμών που υπηρετούν.

Ίσως, λοιπόν, το πιο ουσιαστικό ερώτημα που προκύπτει από αυτή την αντιπαραβολή να μην αφορά καν την Εκκλησία και το παπαδαριό.Αφορά το τι απέμεινε σήμερα από εκείνη την επαναστατική αντίληψη για τον ρόλο του κομμουνιστικού κινήματος στην ιδεολογική και πνευματική χειραφέτηση των εργαζομένων.

Γιατί ο Γληνός δεν έγραφε για να εξασφαλίσει καλύτερους όρους λειτουργίας του εκκλησιαστικού μηχανισμού. Έγραφε για να αποκαλύψει τη θέση του μέσα στην κοινωνία της εκμετάλλευσης και να συμβάλει στην απελευθέρωση της εργατικής τάξης από κάθε μορφή πνευματικής και κοινωνικής υποδούλωσης.

Και αυτή είναι μια ιστορική παρακαταθήκη που δεν μπορεί να παραμερίζεται κάθε φορά που οι σημερινές πολιτικές σκοπιμότητες απαιτούν συμβιβασμούς με θεσμούς τους οποίους κάποτε το κομμουνιστικό κίνημα αντιμετώπιζε με σαφή ταξική κριτική.