Πηγή, το βιβλίο του Ιάσωνα Χανδρινού “Το τιμωρό χέρι του λαού”.

Αναζητώντας ένα µέτρο αποτελεσματικότερης αντίδρασης στα µπλόκα και τις µαζικές αποστολές ομήρων στη Γερμανία, το ΕΑΜ έριξε εκ νέου το σύνθημά για πανεθνική απεργία την Πέμπτη, 24 Αυγούστου.

Το γεγονός ότι επιστρατεύτηκε ξανά το όπλο της απεργίας, ενδιαφέρει στο βαθμό που επιβεβαιώνει την επιμονή για πολιτικούς αγώνες, ακόμα και σε στιγμές ακραίας τρομοκρατίας. Με κεντρικό σύνθημα της απεργίας «Εθνικής Σωτηρίας», όπως ονοµάστηκε, «να σώσουµε τα αιχµάλωτα αδέλφια µας και τη ζωή µας», το ΕΑΜ Αθήνας εναρµόνισε τις προκηρύξεις του µε το πολεµικό κάλεσµα της ΚΕ του ΚΚΕ για τον Αύγουστο:

Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ (και ιδιαίτερα της Ι Ταξιαρχίας) κινητοποιήθηκαν για αυστηρή περιφρούρηση στους τομείς ευθύνης της, καθώς ήταν παραπάνω από βέβαιο πως ο Ράλλης θα χρησιμοποιούσε τους Ευζώνους για να χτυπήσει την απεργία.

Πράγματι, στις 06.00 το πρωί, δυο φορτηγά γεμάτα πεζικό έφτασαν στο αμαξοστάσιο των τραµ της Καλλιθέας µε σκοπό να επιστρατεύσουν τους τραµβαγέρηδες. Όταν τα φυλάκια του ΕΛΑΣ άνοιξαν πυρ κατά των τραµ που κινούνταν, ξεκίνησε µάχη. Στις 10.00 κατέφθασαν από τη Συγγρού γερµανικά οχήματα για να ενισχύσουν τους Τσολιάδες που πολεμούσαν στο αµαξοστάσιο.

Ένα τμήμα Γερμανών κατέλαβε το Ιωσηφόγλειο Ορφανοτροφείο και ένα δεύτερο προωθήθηκε προς το κέντρο της Καλλιθέας συναντώντας µετά από λίγο τα πυρά του 2ου Λόχου Καλλιθέας (Γιώργος Γιουρούκος – Μιλτιάδης Ζαννής) που πολεμούσε µε πείσµα 2. Γύρω από το χωμάτινο λόφο της οδού Σκρα, τρεις αντάρτες τραυματίστηκαν, το ίδιο και ένας Γερμανός αξιωματικός στην οδό Ανδροµάχης.

Αφού ξόδεψαν τα πυροµαχικά τους, όσοι µμαχητές δε σκορπίστηκαν σε σπίτια, δοκίμασαν να διασχίσουν τη Συγγρού, στην περιοχή Χρυσάκη. Έξι έπεσαν στα χέρια των Γερμανών που τους επιβίβασαν σε φορτηγά µε προορισμό τη Μέρλιν.

Η αντεπίθεση του άλλου Λόχου της Καλλιθέας από τη βορεινή πλευρά της οδού ∆ήµητρας µε επικεφαλής τους διοικητές του ΙΙ Τάγµατος, Σόλωνα Ψωµιάδη («Λάµπη») και Τάσο Αναστασίου, απέτυχε.

Οι Γερμανοί πολυβολητές στην ταράτσα του Ιωσηφόγλειου είχαν πολύ καλή ορατότητα, µε αποτέλεσμα ο δεύτερος να χάσει τη ζωή του και ο πρώτος τα δάχτυλά του αριστερού χεριού του. Ο τραυματισμένος Λάµπης περισυνελέγη από µαχητές του Παλαιού Φαλήρου που τον κουβάλησαν στα χέρια µέχρι το Έντεν.

Στο ύψος της Αµφιθέας (Βουρλοπόταµο) µαχητές του Παλαιού Φαλήρου ενεπλάκησαν µε γερµανικές ενισχύσεις που έρχονταν από το Φάληρο. Ένας ΕΛΑΣίτης, ο Βασίλης Αρναουτάκης, σκοτώθηκε από τα γερµανικά πυρά στην οδό Πανδρόσου 3.

Οι µάχες σταμάτησαν ως συνήθως το απόγευμά. Οι απώλειες ΕΛΑΣιτών και πολιτών έφτασαν τους 39 νεκρούς από τους οποίους, 20 ήταν καλλιθεάτες απεργοί που εκτελέστηκαν στην οδό Ανδροµάχης, σε αντίποινα για τον τραυματισμό του Γερμανού αξιωματικού.

Όταν το βράδυ ο τραυματίας εξέπνευσε, ακόμα 18 κρατούμενοι µαζί µε τους 6 αιχμαλώτους ΕΛΑΣίτες της προηγούμενης µέρας, µμεταφέρθηκαν από το Γουδή και τη Μέρλιν για να εκτελεστούν στο ίδιο σημείο σε τριάδες. Εκεί έπεσαν ο καπετάνιος του 2ου Λόχου Καλλιθέας, Μιλτιάδης Ζαννής (Μιχάλης), τραυματισμένος από την προηγούμενη µέρα, ο Γιάννης Τυφλοπήτας, στέλεχος της ΟΠΛΑ στον Υμηττό, ο καισαριανιώτης λοχαγός Αντώνης Αραµπατζής και ο γραµµατέας της ΕΠΟΝ Καισαριανής, Κώστας Μπερντέσης (Αλέκος), όλοι συλληφθέντες σε προηγούμενα µπλόκα 4. Μόνο ένας ΕΛΑΣίτης, ο Παναγιώτης Κουλίτσος, σώθηκε σαν από θαύμα µε βαριά κοιλιακά τραύματα 5.

Οι απώλειες αυτές δεν ήταν οι τελευταίες. Την αυγή της ∆ευτέρας, 28 Αυγούστου, Γερμανοί και Τάγματα Ασφαλείας περικύκλωσαν το Κουκάκι, τα Παλαιά Σφαγεία και την Καλλιθέα και αφού συγκέντρωσαν όλους τους άντρες στο γήπεδο της Α.Ε. Καλλιθέας, εκτέλεσαν τους 24 µε υπόδειξη µμασκοφόρων 6.

Σε λίγο οι κάτοικοι των Παλαιών Σφαγείων είδαν έντρομοι τα σπίτια τους να καίγονται από τα γερμανικά φλογοβόλα. Όλη η Καλλιθέα καλύφθηκε από ένα σύννεφο µαύρου καπνού, κάτω από τις επευφημίες των Τσολιάδων  «που πετάνε τα φέσια ψηλά και βαράν στον αέρα να το χαρούνε». 7

Θέλοντας ίσως να αντισταθμίσει τις εντυπώσεις από το φοβερό αιματοκύλισα, ο Πλυτζανόπουλος διέταξε να αφεθούν ελεύθεροι όλοι οι όµηροι του µπλόκου 8.

Σε πεισματώδεις συγκρούσεις στα Σφαγεία, ο ΕΛΑΣ είχε βαριές απώλειες –17 µμαχητές νεκρούς και τραυματίες– στη µμάταιη προσπάθειά του να αποκρούσει τους επιδρομείς, ανάμεσά τους τον καπετάνιο του Λόχου Σφαγείων, Γιώργο Γεωργιάδη του οποίου το σπίτι κάηκε 9.

Ο τρόμος είχε κατακυριεύσει τη νοτιοανατολική γωνία του κέντρου της Αθήνας. Την επόμενη τα Τάγματα αιχμαλώτισαν έξι άοπλα µέλη των εαµικών και κοµµατικών οργανώσεων Πλάκας κοντά στην πλατεία Κολοκοτρώνη στο Κουκάκι και τους σκότωσαν ομαδικά στη Γέφυρα του Κουκακίου, κοντά στη λεωφόρο Συγγρού. Μαζί και η μόλις 18 ετών γραµµατέας της ΚΟΒ Κουκακίου, Κούλα Αγγελή («Ξανθούλα») 10.

Ο κύκλος του αίματος του εφιαλτικού Αυγούστου έκλεισε στις 31 Αυγούστου, όταν, προφανώς µετά από προδοσία, 17 µμαχητές –ολόκληρο το Φρουραρχείο της Αγίας Ελεούσας– µαζί µε το λοχαγό Γιώργο Γιουρούκο, έναν από τους ήρωες της µάχης της 24ης Αυγούστου, αιχµαλωτίστηκαν και θανατώθηκαν από τµήµα της γερµανικής ναυτικής αστυνοµίας µέσα στο κτίριο του ψυχιατρείου της Αγίας Ελεούσας όπου είχαν καταλύσει για να ξεκουραστούν. Μαζί τους εκτελέστηκαν και πέντε γυναίκες –η µια καλόγρια– που θεωρήθηκαν «ένοπλες συνωµότριες» 11.

Παραπομπές

1 Μακρής, σ. 146-147

2 Μαγνητοφωνημένη συνέντευξη Γιούρα Τσολακίδη, ΕΛΑΣ Καλλιθέας

3. Κυριακίδης Γιάννης, Εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας…, σ. 252-253 // Αδαµόπουλος Αλέκος,
Αναμνήσεις από την Εθνική Αντίσταση. Πάτρα 1999, σ. 47.

4. Ελεύθερον Βήµα, 25.8.1944

5 Μακρής, σ. 154-155.

6. 532 Αρχείο Ληξιαρχείου ∆ήµου Αθηναίων // Ο αριθμός 24 συμπίπτει µε τις πληροφορίες τις οργάνωσης (Ραδιοφωνικά Νέα, 31.8.1944), αν και ο αριθμός των νεκρών ενδέχεται να είναι µεγαλύτερος λόγω της έκτασης του µπλόκου. Βλ. Αρχείο Υπηρεσίας Αναζητήσεων Ερυθρού Σταυρού, IC/Liste 105, φακ. 2 «Εκτελεσθέντες ανά την Ελλάδα», (i) Καλλιθέα, Γουδί // Ραδιοφωνικά Νέα, 31.8.1944.

7.  Λιόγγαρης Βασίλης, Συνοικισμός Χαροκόπου. Φιλιππότης, Αθήνα 1985, σ. 240.

8.  Mazower, σ. 379.

9. Μακρής, σ. 156-157 // Μαγνητοφωνημένη συνέντευξη Γιούρα Τσολακίδη

10. Βασιλικόπουλος Λεων., «Η θυσία των ΕΠΟΝιτών». Ριζοσπάστης, 2. 9. 1944.

11.  Μακρής, σ. // Μουτσογιάννης, σ. 153-154 // Αρχείο Υπηρεσίας Αναζητήσεων Ερυθρού Σταυρού, IC/Liste 105, φακ. 2 «Εκτελεσθέντες ανά την Ελλάδα», (i) Καλλιθέα, Γουδί