Το καλοκαίρι του 1925 η Ελλάδα βρισκόταν σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της νεότερης ιστορίας της. Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 είχε αφήσει ανοιχτές πληγές, η προσφυγιά είχε αλλάξει ριζικά τη σύνθεση του πληθυσμού, ενώ η πολιτική ζωή παλλόταν ανάμεσα σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς, μοναρχικούς και δημοκρατικούς.

Σ’ αυτό το εκρηκτικό κλίμα, η συντηρητική και εθνικιστική Δεξιά αναζητούσε εσωτερικούς εχθρούς για να δικαιολογήσει τις ήττες και να συσπειρώσει το «εθνικόφρον» μπλοκ. Το θύμα που επελέγη ήταν η ίδια η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1913-1920 και, κυρίως, οι πρωτεργάτες της στο πεδίο της δασκαλοεκπαίδευσης: ο Δημήτρης Γληνός και ο Αλέξανδρος Δελμούζος.

Η Μαράσλειος Παιδαγωγική Ακαδημία και το «πείραμα»

Η Μαράσλειος, ιδρυμένη το 1922 επί κυβερνήσεως Προτοπαπαδάκη αλλά ουσιαστικά διαμορφωμένη από το βενιζελικό Υπουργείο Παιδείας του Απόστολου Αλεξανδρή, είχε σκοπό να εκπαιδεύσει δασκάλους με σύγχρονες παιδαγωγικές μεθόδους. Διευθυντής ανέλαβε ο Αλέξανδρος Δελμούζος, ενώ καθηγητές ήταν ο Δημήτρης Γληνός (φιλοσοφία-παιδαγωγικά), ο Μιχάλης Παπαμαύρος, ο Γιώργης Σκληρός η Ρόζα Ιμβριώτη κ.ά. Η διδασκαλία τους βασιζόταν:

➤ στη δημοτική γλώσσα (όχι την καθαρεύουσα),

➤ στην εργαστηριακή μέθοδο και την αυτοδραστηριότητα του παιδιού,

➤ στην κριτική σκέψη αντί της παπαγαλίας,

➤ στην αισθητική αγωγή και τη σύνδεση του σχολείου με τη ζωή και την κοινωνία.

Για τους ίδιους, η εκπαίδευση δεν ήταν απλώς τεχνική υπόθεση· ήταν όχημα κοινωνικής απελευθέρωσης και εθνικής αναγέννησης μέσα από τη μόρφωση των λαϊκών στρωμάτων.

Η επίθεση του 1925

Τον Ιούνιο του 1925, μετά την πτώση της κυβέρνησης Πάλλη και την επάνοδο του Θεόδωρου Πάγκαλου με πραξικόπημα, η Μαράσλειος μπαίνει στο στόχαστρο. Συντηρητικοί κύκλοι, φοιτητικές «εθνικόφρονες» οργανώσεις, η Εκκλησία και τμήμα του Τύπου (Εστία, Σκριπ, Καθημερινή) εξαπολύουν λυσσαλέα επίθεση. Κατηγορίες:

⏩ Διδάσκουν αθεΐα και κομμουνισμό.

⏩ Χρησιμοποιούν τη δημοτική, άρα «υπονομεύουν την εθνική γλώσσα».

⏩ Διαβάζουν κείμενα του Καζαντζάκη, του Παλαμά, ακόμα και… του Μαρξ (παρερμηνευμένα).

⏩ «Διαφθείρουν» τις δασκάλες με χορούς και θεατρικές παραστάσεις.

Στις 22 Ιούλη 1925, με διάταγμα του δικτάτορα Πάγκαλου, ο Δημήτριος Γληνός και ο Αλέξανδρος Δελμούζος παύονται «δια λόγους εθνικής ωφελείας», ενώ η Ακαδημία κλείνει προσωρινά. Ακολουθούν μηνύσεις για «εθνικά επιβλαβή διδασκαλία», «αθεΐα» και «ανηθικότητα».

Σαν σήμερα, τον Νοέμβρη του ίδιου χρόνου, το Κακουργιοδικείο Αθηνών τους αθωώνει πανηγυρικά, αλλά η πολιτική βλάβη έχει γίνει: η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση έχει στιγματιστεί ως «κομμουνιστική» και «αντεθνική».

Τα «Μαρασλειακά» δεν ήταν απλώς ένα επεισόδιο αντιδραστικής υστερίας. Ήταν η πρώτη μεγάλη απόπειρα της Δεξιάς να ταυτίσει κάθε προοδευτική σκέψη με «εθνική προδοσία» και «μπολσεβικισμό». Η τακτική αυτή θα επαναλαμβάνεται συστηματικά: Εθνικός Διχασμός, Ιδιώνυμο του 1929, Μεταξάς, Εμφύλιος, Χούντα.

Η αθώωση των Γληνού-Δελμούζου από το δικαστήριο δεν ανέστειλε την πολιτική δίωξη. Η Μαράσλειος επαναλειτούργησε το 1926 υποβαθμισμένη, ενώ η δημοτική γλώσσα και η εργαστηριακή μέθοδος θα χρειαστεί να περιμένουν άλλες τρεις-τέσσερις δεκαετίες για να επικρατήσουν οριστικά στο ελληνικό σχολείο.

Το 1925, η ελληνική Δεξιά νίκησε τακτικά. Ιστορικά όμως έχασε: οι ιδέες του Γληνού και του Δελμούζου επέζησαν και διαπότισαν τελικά την ελληνική εκπαίδευση, ενώ οι διώκτες τους έμειναν στη λάσπη της Ιστορίας.

Διαβάστε επίσης: Τα «Μαρασλειακά» που συγκλόνισαν την εκπαιδευτική και κοινωνική ζωή