«Διάλεξα να είμαι κομμουνιστής. Αισθάνομαι υπερηφάνεια για το κόμμα, για τις εκατοντάδες χιλιάδες τους συντρόφους, που αποτελούν τον κορμό του μεγάλου δέντρου του μέλλοντος. Από αυτό αντλούμε όλη τη δύναμη για την τελική δικαίωση των αγώνων και θυσιών του λαού μας. Από τη ζωοδότρα πηγή αυτού του λαού παίρνουμε εμείς οι καλλιτέχνες το υλικό, που το κάνουμε λόγο, εικόνα, ποίηση, μουσική, θέατρο και ό,τι άλλο βοηθά στην καλυτέρευση του νου και της ψυχής».

Μάνος Κατράκης

Ο διάλογος που διαβάζουμε στην αρχική εικόνα είναι μεταξύ του  αλφαμίτη της Μακρονήσου και του Μάνο Κατράκη, ο οποίος πραγματοποιήθηκε την ώρα που το ένστολο κάθαρμα βασάνιζε  τον εξόριστο κομμουνιστή. Αποκαλύπτει το μεγαλείο της συνείδησης του ανθρώπου που κάνει το χρέος του για το λαό του, έχοντας ακλόνητη πίστη  στο  δίκιο του.

Θα μπορούσαμε να γράψουμε πάρα πολλά γ’ αυτόν τον υπέροχο, στρατευμένο στην υπόθεση της εργατικής τάξης καλλιτέχνη.

Από τότε που πρωτοεμφανίστηκε στο θέατρο, το 1928 και για σχεδόν 50 χρόνια δίδαξε ήθος σεμνότητα, αφήνοντας πίσω του ένα τεράστιο έργο με συγκλονιστικές θεατρικές παρουσίες, έχοντας παραδώσει  παράλληλα μαθήματα αγωνιστικότητας, στο Μακρονήσι, τον Αϊ – Στράτη, την Ικαρία.

Δείτε τα βίντεο που παραθέτουμε. Είναι χαρακτηριστικά για το έργο και την  επαναστατική διαδρομή του Μάνου Κατράκη, ενός κομμουνιστή που δίδαξε και “ποίησε” ήθος πάνω στην καθημερινή “σκηνή” του αγώνα.

***
Μια σχετικά άγνωστη μαρτυρία για τον Μάνο Κατράκη στη Μακρόνησο

Γράφει ο Δημήτρης Δαμασκηνός

Είναι γνωστός πως ο σπουδαίος  ηθοποιός του θεάτρου και του κινηματογράφου Μάνος Κατράκης (14 Αυγούστου 1908 – 2 Σεπτεμβρίου 1984) κατά τον πόλεμο του ’40 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του μετώπου και με την επιστροφή του εντάχθηκε στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, ενώ πολέμησε στην Εθνική Αντίσταση. Μετά τον Δεκέμβρη του ’44 ο Μάνος Κατράκης, όπως και πολλοί άλλοι προοδευτικοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες εκδιώχθηκε, αρνούμενος να υπογράψει «δήλωση μετανοίας». Το 1947 εξορίστηκε στον Αη Στράτη και στη Μακρόνησο, όπου γνώρισε τον Γιάννη Ρίτσο, τον Τζαβαλά Καρούσο και τον Γιάννη Χοντζέα. 

Μια σχετικά άγνωστη (στο πλατύ κοινό) μαρτυρία για την ανθρώπινη παρουσία και το αγωνιστικό ήθος  του μεγάλου καλλιτέχνη και πνευματικού ανθρώπου διασώζει ο Λουκάς Καστανάκης στο αυτοβιογραφικό κείμενο του: “Ο Ξερός βράχος” που άρχισε να δακτυλογραφεί τον Αύγουστο του 1951, αμέσως μετά από την απελευθέρωσή του από τη Μακρόνησο (με βάση τις σημειώσεις που κρατούσε κρυφά στο εφιαλτικό αυτό κολαστήρι) και τελείωσε λίγο καιρό πριν από το θάνατό του, τον Ιούνιο του 1956. Ο “Ξερός βράχος”, λοιπόν, είναι ένα αφήγημα-χρονικό, στο οποίο όλα τα πρόσωπα που παρουσιάζονται είναι υπαρκτά και οι καταστάσεις που περιγράφονται πέρα ως πέρα πραγματικές, όπως σημειώνει στον κατατοπιστικό πρόλογο της έκδοσης του κειμένου ο Γιώργος Καραντώνης που το εξέδωσε στην Αθήνα τριάντα χρόνια αργότερα. Παραθέτουμε το σύντομο απόσπασμα του κειμένου στο οποίο ο συγγραφέας αναφέρεται στον Μάνο Κατράκη:

[…] “Το διοικητήριο είχε συστηματοποιήσει τις αγγαρείες. Ήταν αγγαρείες βαριές. Αυτή ήταν η σκληρή πλευρά. Είχαν όμως και την τραγική όταν σε βάζανε να κάμεις ανώφελη και περιττή δουλειά, κι έμενες με τα χέρια τσακισμένα και με την ψυχή στιφή. Σ’ έβαζε π.χ. να φορτωθείς βαριές πέτρες, να τις μεταφέρεις σε μια απόσταση ως 1.000 μέτρα, κι ύστερα να τις γυρίσεις και να τις αφήσεις και πάλι στο μέρους απ’ όπου τις πήρες. Έτσι σ’ έπειθε πως είσαι ανδράποδο, δούλος του, και σε κάνει ό,τι θέλει αυτός. Πολλές φορές μ’ αυτό το είδος της ανώφελης αγγαρείας, αγγαρεύαν ολόκληρο κλωβό. Διαμαρτυρίες δε χωρούσανε. Φέρναν αντίθετο αποτέλεσμα. 

Οι άλλες, οι τρέχουσες αγγαρείες, γινόντουσαν κατά τον ακόλουθο τρόπο. Κάθε πρωί, πριν ο υπαξιωματικός διαλύσει τον κλωβό που ήτανε παρατεταγμένος για να καταμετρηθεί, έλεγε να βγουν 6, ή να βγουν 10, και να περάσουν από δω για αγγαρεία! Αν δεν υπήρχε τόση προθυμία, τότε ο αξιωματικός διάλεγε και φώναζε κατά προτίμηση. 

Πάντα, όμως, χωρίς εξαίρεση, έβγαινε αυθόρμητα πρώτος και καλύτερος ο Μάνος Κατράκης, γνωστός αστέρας του θεάτρου και του κινηματογράφου. Υψηλός, αδύνατος σαν καλαμιά, μ’ ένα σορτ, και τα γόνατα γυμνά, προχωρούσε, έβγαινε από τις γραμμές του κλωβού κι αναλάμβανε την αγγαρεία. Ήτανε γεμάτος χαρά και πόθο, ω! αν μπορούσε να βάλει τα καλαμένια πόδια του και να σηκώσει όλα τα φορτία όλου του κλωβού! όλων των κλωβών!  

Αυτό δεν εμπόδιζε τον ευγενικό και σεμνό αυτόν ήρωα να καλλιεργεί και την τέχνη του, να συγκλονίζει με τις απαγγελίες του τους φίλους, και να μαθαίνει εγγλέζικα. Ξαφνικά πάνω από το άξιο παλικάρι, άπλωσε τα μαύρα φτερά του ένα κακό υποχόνδριο. Όπως όλα τ’ άλλα, έτσι και οι νευρασθένειες δε μοιάζαν με κείνες που γνωρίζει ο ελεύθερος κόσμος. Ένας βραχνάς έπνιγε το θύμα και δούλευε μέσα του το θανατερό σκουλήκι. Του φάνηκε πως κάτι έχει ο λαιμός του κι εξασθενεί καθημερινά η φωνή του… Σε λίγο θα τη χάσει! Εκλεχτοί γιατροί και φίλοι του διαβεβαίωναν πως όλα αυτά είναι νευρικά και πως η φωνή του ήτανε καλύτερη κι από πριν. Μόνο τα αστεία ανέκδοτα και κάθε τι που προκαλούσε το γέλιο τον έκανε να χαμογελάσει, συντελούσε στην αισθητή βελτίωση της υγείας του Μάνου, ώσπου ένα πρωινό ξύπνησε θεόκαλα, πήγε πρόθυμος στην αγγαρεία και από τη χαρά του όταν επέστρεψε φίλεψε όλους με καλαμαράκια κονσέρβες”. 

Βλ. Λουκάς Καστανάκης, Ο ξερός βράχος, εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 1987, σελ. 47. 

_________________________

Τα “πέτρινα χρόνια” του Μάνου Κατράκη στον πόλεμο και τις εξορίες

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ ΑΠΟ ΤΟΝ «ΦΑΚΕΛΟ 20822» 

Η επιβλητική, ψηλόλιγνη φιγούρα, η χαρακτηριστική, βροντερή φωνή και η αρχαιοελληνική αύρα του Μάνου Κατράκη κυριάρχησαν στο θέατρο και τον κινηματογράφο μετά τη δεκαετία του ’50.

[…] Ένα από τα πρώτα έγγραφα που είναι καταχωρισμένα στον «φάκελο φρονημάτων» του Μάνου Κατράκη φέρει την ημερομηνία 16 Σεπτεμβρίου 1946 και έχει συνταχθεί από τον διοικητή του Τμήματος Θεσσαλονίκης της Εθνικής Ασφάλειας. Εκείνο το έτος ο ηθοποιός εμφανίζεται στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Κατά τον Πόλεμο του ’40 ο Κατράκης βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του μετώπου και με την επιστροφή του εντάσσεται στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, ενώ πολέμησε στην Εθνική Αντίσταση.

«Λαμβάνω την τιμήν, εις εκτέλεσιν της υπ. Αριθ. Υμετέρας Διαταγής, ν’ αναφέρω ότι ο εν τη περιλήψει σημειούμενος αφίχθη ενταύθα το έτος 1942 μετά του συγκροτήματος του Εθνικού Θεάτρου. Διαλυθέντος του ως άνω συγκροτήματος ο Κατράκης παρέμεινεν ενταύθα και συνεκρότησεν ερασιτεχνικόν θίασον από φοιτητάς, το πλείστον αριστερούς και ανεβίβασαν έργα κατά προτίμησην κομμουνιστικού περιεχομένου ”Ρήγας ο Βελεστινλής”, κ.ά. Παρερχομένου του χρόνου ήρχισε να προπαγανδίζη εντός του κύκλου των Καλλιτεχνών υπέρ των σκοπών του Κ.Κ.Ε. και επί Εαμοκρατίας λαμβάνει πλέον ενεργόν μέρος και κατευθύνει τους καλλιτέχνας της πόλεώς μας αναλόγως με τας επιδιώξεις του Κόμματος, χωρίς όμως ν’ αναμιχθή εις εγκληματικάς ή άλλας κολάσιμους πράξεις.

Ομοίως αναφέρω ότι παρά τας ερεύνας της υπηρεσίας ημών δεν διαπιστώσαμεν προσχώρησιν του προρρηθέντος εις τον ΕΛΑΣ. Νυν πληροφορούμεθα ότι ο Κατράκης εργάζεται εις τον αυτόθι θίασον της Κατερίνας Ανδρεάδου». Ένα έτος πριν από τη δίωξη του Κατράκη για τις αριστερές του πεποιθήσεις και την εξορία του σε Ικαρία, Μακρόνησο και Αη Στράτη, οι σκοτεινές υπηρεσίες του κράτους φακέλωναν τον ηθοποιό.

Ο «Χαιρετισμός Εξορίστων»

Το 1947 ο Κατράκης εκδιώχθηκε, αρνούμενος να υπογράψει «δήλωση μετανοίας». Εξορίστηκε στον Αη Στράτη και στη Μακρόνησο, όπου γνώρισε τον Γιάννη Ρίτσο, τον Τζαβαλά Καρούσο και τον Γιάννη Χοντζέα. Στον φάκελο του ηθοποιού υπάρχει ο «Χαιρετισμός Εξορίστων» από τον «Αγ. Ευστράτιον» προς το «Β’ Συνέδριον Ειρήνης». Το 1950, οι εξόριστοι στον Αη Στράτη είχαν στείλει στον ΟΗΕ κείμενο με τίτλο «Η Ειρήνη αξίζει όλας τας ουσίας», το κείμενο φέρει την υπογραφή, μεταξύ άλλων, των Γιάννη Ρίτσου και Μενέλαου Λουντέμη.

«Ο Χαιρετισμός των εξορίστων διανοουμένων έχει ως εξής: Εμείς, οι εξόριστοι λογοτέχναι και καλλιτέχναι, θύματα ενός πολέμου ”εν όψει”, εμείς, που δοκιμάσαμε στο στρατόπεδο Μακρονήσου μαζί με τις χιλιάδες τους συνεξόριστους μας τη φρίκη της μισαλοδοξίας, εμείς οι παρατεταγμένοι σ’ ένα ξερονήσι, μακρυά από τις πιο απλές χαρές ενός πνευματικού ανθρώπου, εμείς που είμαστε χρόνια εγκάθειρκτοι γιατί δεν δεχόμαστε να απαρνηθούμε τον ανθρωπισμό μας και την ελευθερία της σκέψης μας, απευθύνομε μέσα από το μαρτύριό μας θερμό χαιρετισμό προς το Συνέδριο της Ειρήνης. Σαν άνθρωποι που ζούμε τις πρώτες σκοτεινές ώρες της καταιγίδας, που χωρίς την αντίσταση όλων των ειρηνόφιλων λαών, είναι έτοιμη να ξεσπάση και με τα ομαδικά όπλα καταστροφής να σαρώση από τον πλανήτη μας το υλικό και πνευματικό οικοδόμημα που ύψωσαν αμέτρητες γενεές ανθρώπων, ευχόμαστε να μη γνωρίσουν άλλοι το δράμα το δικό μας.

Η σκέψις μας τρέχει, πέρα από τη θάλασσα που μας περιζώνει, στον Παρθενώνα, στην Αγιά Σοφιά, στη Νοτρ Νταμ Ντε Παρί, στις χιλιάδες τα εργοστάσια, στους πίνακες του Ραφαήλ, του Ρέμπραντ, του Γκρέκο, του Γκόγια, στα μουσεία, στα θέατρα, στις Πολυκατοικίες και τα χαμόσπιτα, στην Ποιητική κληρονομία του Ομήρου, του Αισχύλου και του Σαίξπηρ, στον Επιστήμονα, στον Εργάτη, στο Διανοούμενο, στον Υπάλληλο, σε όλους που μοχθούν για λίγη χαρά, στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη, στο Παρίσσι, στη Μόσχα, στη Ρώμη, στο Πεκίνο, στην Αθήνα, σε όλες τις πολιτείας του κόσμου και που, αν κάτι δε σταματήσει το κακό που έρχεται, θα γίνουν αύριο μια άμορφη μάζα ερειπίων, κοινός τάφος όλων.

Πιστεύοντα πως η υπόθεση της ειρήνης αξίζει όλες τις θυσίες σας ευχόμαστε επιτυχία στο έργο σας, για να μη γίνη ο πιο φοβερός απ’ όλους τους πολέμους ταφόπετρα που θα θάψη τον πολιτισμό της γης μας».

Το έγγραφο παράτασης του εξορισμού του 

[…] «Η Αστυνομική Διεύθυνσις Αθηνών, διά της υπ. αριθμ. 1576 Φ.27 από 133-3-51 αναφοράς της αναφέρει ότι, δυνάμει της υπ. αριθμ. 42 από 9-3-51 αποφάσεως (…) παρετάθη η ποινή εκτοπίσεως επί ένα έτος των κατώθι αναγραφομένων:  Κατράκης Εμμανουήλ του Χαραλάμπους».

Έξωση

Σύμφωνα με το βιογραφικό του Μάνου Κατράκη, το 1955 ιδρύει το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο και εγκαθίσταται στον υπαίθριο χώρο του Πεδίου του Άρεως. Η συμμετοχή του κοινού είναι μεγάλη και επιτυγχάνει και καλλιτεχνικά. Το 1968 του έγινε έξωση από το Πεδίον του Άρεως. Όλα αυτά τα χρόνια, από την απελευθέρωσή του το 1952 μέχρι και τουλάχιστον το 1973, ο φάκελος του ηθοποιού «παχαίνει». Όλες του οι κινήσεις, οι συναναστροφές, κάθε λέξη που λέει, κάθε έργο που ανεβάζει, «φακελώνεται». Επί χούντας, τον Ιούνιο του 1970 η Γενική Διεύθυνσις Εθνικής Ασφάλειας ζητά πληροφορίες που περιέχει ο «φάκελος 20822».

Καταφθάνει απόρρητο σήμα από τα υπόγεια των μυστικών υπηρεσιών με αναλυτικό έγγραφο για τις κινήσεις του ηθοποιού, το οποίο ξεκινά με τις λέξεις «Έχομεν την τιμήν, εις απάντησιν του ύπερθεν σχετικού προς την ΥΓΑ Αθηνών να γνωρίσωμεν υμίν περί του εν θέματι τα κάτωθι».

Από τις πληροφορίες του επίμαχου εγγράφου, προκύπτει ότι ο Κατράκης φακελώθηκε πρώτη φορά το 1942, ενώ ανοίχθηκε ειδικός υποφάκελος στις 22 Οκτωβρίου 1959 κατόπιν διαταγής να «φωτογραφηθεί από την υπηρεσία Πληροφοριών». Μέσα από τα απόρρητα εγγράφα που συνέτασσαν οι στρατιωτικοί της χούντας, φαίνεται το μίσος που έτρεφαν για τους «εχθρούς», τους οποίους «τύλιγαν» σε μία κόλλα χαρτί και με συνοπτικές διαδικασίες βρίσκονταν σε μπουντρούμια.

«Συλληφθείς το έτος 1948 εξετοπίσθη δυνάμει αποφάσεως της ΕΔΑΝ Αττικής επί εν έτος εις Ικαρίαν, παραταθείσης δι’ έτερων αποφάσεων της αυτής Επιτροπής της εκτοπίσεώς του μέχρι του έτους 1952. Κατά τη διάρκεια της εκτοπίσεώς του εξηκολουθεί εκφραζόμενος μετά φανατισμού υπέρ των Κομμουνιστοσυμμοριτών και εν έτει 1950 εις τον φιλοκομμουνιστικόν τύπον εδημοσιεύθη έκκλησις αυτού και συνεξόριστών του προς τον ΟΗΕ συκοφαντικού διά την Ελλάδα περιεχομένου (…) Από του έτους 1955 ήρξατο ερχόμενος εις επαφήν με στελέχη της ΕΔΑ εργαζόμενος υπέρ του κομ/σμού. Επεσκέπτετο τα ενταύθα γραφεία των Ελληνοσοβιετικού και Τσεχοσλοβακικού Συνδέσμου και ελάμβανε έντυπον προπαγανδιστικού περιεχομένου (…)

Το έτος 1959 μεταβάς μετά του θιάσου του εις Κύπρον επεσκέφθη την Λέσχην της εκεί κομμουνιστικής Νεολαίας, ήλθον εις επαφήν με κομμουνιστικά στελέχη της Κύπρου (…) Το έτος 1960 ανεβίβασε το έργον ”ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ” (…) Το έτος 1962 συνεπέγραψεν έκκλησιν προσωπικοτήτων, δημοσιευθείσαν εις την ”ΑΥΓΗΝ” υπέρ αμνηστείας εις τους κρατουμένους κομμουνιστάς. Ανήκεν εις την Επιτροπήν διά την Διεθνή Υφεσιν και Ειρήνην.

Ήτο μεταξύ των διοργανωτών της Β’ Μαραθωνίου πορείας Ειρήνης του 1964 (σ.σ.: ένα έτος μετά τη δολοφονία Λαμπράκη, πορεία που αποτέλεσε πάνδημο φόρο τιμής στη μνήμη του) και απήγγειλε στίχους σχετικούς με την κομμουνιστικήν ταύτην εκδήλωσιν. Το έτος 1965 μετέσχε συσκέψεως κομμουνιστών Νίκαιας σχετικώς με το γύρισμα κινηματογραφικής ταινίας ”Το μπλόκο της Κοκκινιάς”»…

“Κλειστές πόρτες”

Όταν ο Μάνος Κατράκης επέστρεψε στην Αθήνα από τη Μακρόνησο, βρίσκει πόρτες κλειστές και δυσκολεύεται να βρει δουλειά. Εργάζεται περιστασιακά στο ραδιόφωνο, αλλά χάρη στην επιμονή του αρχίζει να καθιερώνεται.

Πληροφορίες από κείμενο του Λευτέρη Μοιντέλ από το ¨Εθνος της Κυριακής” 20 Νοέμβρη 2016