Η απαρχή του ρωσικού επαναστατικού κινήματος

Σαν σήμερα, τον Δεκέμβρη του 1825, η εξέγερση των Δεκεμβριστών στη Ρωσία σηματοδοτεί την πρώτη ανοιχτή, πολιτικά συνειδητή σύγκρουση με το τσαρικό απολυταρχικό καθεστώς. Παρά την άμεση και σκληρή καταστολή της, η εξέγερση αυτή αποκτά ιστορική σημασία πολύ μεγαλύτερη από τη χρονική της διάρκεια. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Λένιν τοποθετεί τους Δεκεμβριστές στην αφετηρία της περιόδου του ρωσικού επαναστατικού κινήματος.

Στα έργα του για την ιστορία του ρωσικού κοινωνικού σχηματισμού, ο Λένιν διακρίνει σαφώς διαδοχικές φάσεις του επαναστατικού κινήματος. Η πρώτη φάση είναι αυτή των Δεκεμβριστών: ευγενείς, αξιωματικοί, φορείς ιδεών του Διαφωτισμού, που στρέφονται ενάντια στον τσαρισμό όχι από ταξική ανάγκη, αλλά από πολιτική και ηθική αφύπνιση. Όπως υπογραμμίζει, πρόκειται για ανθρώπους που «ανήκαν στις κυρίαρχες τάξεις, αλλά έσπασαν με το καθεστώς τους».

Ο Λένιν δεν εξιδανικεύει τους Δεκεμβριστές. Αντίθετα, επισημαίνει με αυστηρότητα τα δομικά όρια του κινήματός τους:
– κοινωνική απομόνωση από τις μάζες,
– απουσία οργανικής σχέσης με τους αγρότες και τους καταπιεσμένους,
– πολιτική αοριστία ως προς το ζήτημα της εξουσίας.

Σε κείμενά του για την εξέλιξη της ρωσικής σκέψης, τονίζει ότι οι Δεκεμβριστές «ήθελαν να αλλάξουν το κράτος χωρίς να αλλάξουν την κοινωνία». Αυτή ακριβώς η αντίφαση εξηγεί γιατί το κίνημά τους έμεινε ελιτίστικο και καταδικασμένο σε ήττα.

Ωστόσο, για τον Λένιν, η ιστορική αξία των Δεκεμβριστών δεν βρίσκεται στην επιτυχία ή την αποτυχία τους, αλλά στο γεγονός ότι έσπασαν το πέπλο της πολιτικής παθητικότητας. Μέχρι τότε, η τσαρική εξουσία παρουσιαζόταν ως φυσικό και αναλλοίωτο δεδομένο. Με τους Δεκεμβριστές, για πρώτη φορά, τίθεται ανοιχτά το ερώτημα της πολιτικής ανατροπής.

Ο Λένιν σημειώνει ότι χωρίς τους Δεκεμβριστές δεν θα μπορούσε να υπάρξει η επόμενη φάση: οι δημοκρατικοί επαναστάτες και οι ναρόντνικοι. Και χωρίς αυτές τις φάσεις, δεν θα μπορούσε να συγκροτηθεί το εργατικό κίνημα και το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα. Η επαναστατική διαδικασία, κατά τον Λένιν, είναι αλυσίδα, όχι άλμα στο κενό.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η στάση του Λένιν απέναντι στη θυσία των Δεκεμβριστών. Παρότι κριτικός, αναγνωρίζει ότι οι εξορίες, οι εκτελέσεις και η καταστολή δημιούργησαν μια παράδοση αντίστασης που διαπερνά τον 19ο αιώνα. Οι Δεκεμβριστές γίνονται σύμβολο ότι «η εξουσία μπορεί να αμφισβητηθεί», ακόμα κι αν αυτό κοστίζει.

Στη λενινιστική θεωρία, λοιπόν, οι Δεκεμβριστές δεν είναι πρότυπο προς μίμηση, αλλά ιστορικό στάδιο. Αντιπροσωπεύουν την πρώτη, αναγκαία αλλά ανεπαρκή απόπειρα πολιτικής ρήξης. Η διδασκαλία τους δεν είναι ότι αρκεί η ηθική εξέγερση, αλλά ότι χωρίς μαζική κοινωνική βάση και επαναστατική θεωρία, καμία ανατροπή δεν μπορεί να ευδοκιμήσει.

Σαν σήμερα, η εξέγερση των Δεκεμβριστών υπενθυμίζει μια βασική λενινιστική θέση: η Ιστορία προχωρά μέσα από αποτυχίες που γίνονται σχολείο. Και κάθε επανάσταση κουβαλά μέσα της τα ίχνη όσων ηττήθηκαν πριν από αυτήν.