Στις 30 Ιουνίου 2012 έφυγε από τη ζωή ο Θύμιος Καρακατσάνης. Ένας ηθοποιός που δεν περιορίστηκε ποτέ στον ρόλο του διασκεδαστή. Με το μοναδικό του ταλέντο, τη βαθιά γνώση του θεάτρου και την αιχμηρή του σάτιρα, κατάφερε να αναδείξει ότι το γέλιο μπορεί να γίνει όπλο απέναντι στην υποκρισία, την αυθαιρεσία και κάθε μορφή εξουσίας.

Γεννημένος στα Ταμπούρια του Πειραιά, παιδί λαϊκής οικογένειας, σπούδασε στο Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν και από τις αρχές της δεκαετίας του ’60 άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στη θεατρική σκηνή. Οι ερμηνείες του στους ήρωες του Αριστοφάνη –τον Διόνυσο, τον Καρίωνα, τον Πλούτο, τον Τρυγαίο και τόσους άλλους– θεωρούνται μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς για το ελληνικό θέατρο.

Δεν ήταν ένας ηθοποιός των εύκολων εντυπώσεων. Η κωμωδία του είχε ουσία. Το χιούμορ του δεν ήταν ποτέ φτηνό· έκρυβε κοινωνική παρατήρηση, πολιτικό σχόλιο και βαθιά ανθρωπιά. Ήξερε πως η σάτιρα, από την εποχή του Αριστοφάνη μέχρι σήμερα, γίνεται πραγματικά επικίνδυνη όταν ξεσκεπάζει τους ισχυρούς και όχι όταν χλευάζει τους αδύναμους.

Σε μια εποχή όπου η τηλεοπτική ευκολία και η εμπορευματοποίηση του θεάματος άρχισαν να κυριαρχούν, ο Καρακατσάνης επέμεινε στο θέατρο ως ζωντανό χώρο καλλιτεχνικής δημιουργίας. Προτίμησε να υπηρετήσει το σανίδι αντί να μετατραπεί σε τηλεοπτικό προϊόν. Δεν δίσταζε να εκφράζει δημόσια τις απόψεις του, να σχολιάζει την κοινωνική πραγματικότητα και να υπερασπίζεται την αξία του πολιτισμού απέναντι στην αγορά.

Οι νεότερες γενιές ίσως τον γνώρισαν μέσα από λίγες κινηματογραφικές ή τηλεοπτικές εμφανίσεις. Όσοι όμως τον είδαν στη σκηνή θυμούνται έναν ηθοποιό που μπορούσε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να περάσει από το αστείρευτο γέλιο στη συγκίνηση και από την κωμωδία στη βαθιά τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η τέχνη δεν είναι ουδέτερη. Και ο Θύμιος Καρακατσάνης απέδειξε ότι ένας μεγάλος κωμικός μπορεί να είναι ταυτόχρονα ένας σπουδαίος ερμηνευτής της κοινωνίας του. Με όπλα το ταλέντο, τη γλώσσα και τη σάτιρα, υπηρέτησε μια παράδοση που θέλει το θέατρο να φωτίζει τις αντιφάσεις της εξουσίας και να δίνει φωνή στον λαό.

Δεκατέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, το έργο του παραμένει ζωντανό. Σε μια εποχή που η δημόσια ζωή κατακλύζεται από επικοινωνιακές κατασκευές, η παρουσία καλλιτεχνών σαν τον Θύμιο Καρακατσάνη υπενθυμίζει πως η πραγματική σάτιρα δεν χαϊδεύει την εξουσία· την ξεγυμνώνει.

Το γέλιο μπορεί να είναι η πιο ευγενική μορφή αντίστασης. Και ο Θύμιος Καρακατσάνης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές της.