Πηγή: Γιώργος Σταμάτης – ΒΗΜΑ

Η καλλιέργεια αισθημάτων μίσους κατά των Σίντι και Ρομά από το ναζιστικό καθεστώς, δε μπορεί να εξεταστεί αποκομμένη από ένα γενικότερο πλαίσιο περιθωριοποίησης των κοινοτήτων αυτών που υπήρχε για αιώνες στην Ευρώπη.

«Ο κόσμος γνώριζε ότι οδηγείται στο θάλαμο αερίων. Πάλευαν με πέτρες, ξύλα και ο, τι έπιαναν στα χέρια τους. Κάποιοι φώναζαν, άλλοι έβριζαν, άλλοι προσεύχονταν». Μαρτυρία της Eva Fahidi-Pusztai, επιζήσασας του Άουσβιτς.

Η 2α Αυγούστου του 1944 συνιστά μια από τις τραγικότερες σελίδες του ολοκαυτώματος, όταν η ναζιστική θηριωδία κατά των Σίντι και Ρομά κορυφώθηκε με τον πλέον απάνθρωπο τρόπο. Η νύχτα εκείνη, έχει μείνει ανεξίτηλα χαραγμένη στο μυαλό όλων όσων κατάφεραν να επιζήσουν από τη φρικτή κόλαση του Άουσβιτς.

Οι ναζιστικές δυνάμεις αποφάσισαν να εκκαθαρίσουν το λεγόμενο οικογενειακό στρατόπεδο των τσιγγάνων (Zigeunerfamilienlager). Πάνω από 3000 Σίντι και Ρομά, άνδρες, γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι και άρρωστοι άνθρωποι, οδηγήθηκαν στους θαλάμους αερίων και εξοντώθηκαν μέσα σε λίγες ώρες. Η μαζική αυτή δολοφονία αποτελούσε μέρος του ναζιστικού σχεδίου αφανισμού των Ρομά και των Σίντι στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Ήδη Στα μέσα της δεκαετίας του 30, εκδόθηκε το πόρισμα της ψευδοεπιστημονικής μελέτης που διεξήχθη από τη Μονάδα Έρευνας για τη Φυλετική Υγιεινή και τη Δημογραφική Βιολογία, σύμφωνα με το οποίο οι Ρομά ταξινομήθηκαν ως γενετικά κατώτερη φυλή, που ζουν εκτός κοινωνίας, έχοντας γενετική προδιάθεση στην εγκληματικότητα και την επαιτεία.

Το 1935, ως αποτέλεσμα των νόμων της Νυρεμβέργης για τη φυλετική καθαρότητα, επιβλήθηκαν αυστηροί περιορισμοί στους τσιγγάνους, ενώ το 1937 υποβιβάστηκαν μαζί με τους Εβραίους σε πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Ο φυλετικός εκλεκτικισμός των Ναζί κατηγοριοποιούσε τους Ρομά ως ‘asocial’, εκτός δηλαδή της «φυσιολογικής» κοινωνίας θεωρώντας τους φυλετικά κατώτερους που έπρεπε να εξοντωθούν.

Πριν τον εκτοπισμό τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τους είχαν επιβληθεί μέτρα όπως η απαγόρευση των μεικτών γάμων, της φοίτησης στα δημόσια σχολεία για τα παιδιά και της εργασίας για τους ενήλικες, ενώ δεν έλειπαν και οι αναγκαστικές στειρώσεις και άλλες πρακτικές βασανισμού.

Χαρακτηριστικά, η Rita Prigmore, Σίντι επιζήσασα του ολοκαυτώματος αναφέρει στην εκδήλωση μνήμης του ολοκαυτώματος των Ρομά στις 2 Αυγούστου του 2020: «Όταν γεννηθήκαμε η δίδυμη αδερφή μου και εγώ, στις 3 Μαρτίου 1943, η Γκεστάπο μας απομάκρυνε βίαια από τη μητέρα μας. Μας υπέβαλαν σε πειράματα την αδελφή μου τη Rolanda και εμένα, με την έγχυση χημικών ουσιών στα μάτια μας, για να αλλάξουν χρώμα. Από τότε απέκτησα μόνιμο πρόβλημα στην υγεία μου. Η αδερφή μου δε στάθηκε τόσο τυχερή και δυστυχώς πέθανε από τα πειράματα. Πρόκειται για τα ίδια πειράματα που έκανε στο Άουσβιτς ο Josef Mengele.

Η καλλιέργεια αισθημάτων μίσους κατά των Σίντι και Ρομά από το ναζιστικό καθεστώς, δε μπορεί να εξεταστεί αποκομμένη από ένα γενικότερο πλαίσιο περιθωριοποίησης των κοινοτήτων αυτών που υπήρχε για αιώνες στην Ευρώπη.

Η κατανόηση αυτής της ιστορικής συνέχειας είναι απαραίτητη, καθώς δείχνει ότι οι μαζικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν εμφανίζονται αιφνίδια, αλλά τροφοδοτούνται και επιδεινώνονται σταδιακά, μέσα από τον κοινωνικό αποκλεισμό, τη ρητορική μίσους, τις πολιτικές διαχωρισμού, την κανονικοποίηση των διακρίσεων και την αποδοχή της υποτίμησης ολόκληρων κοινωνικών ομάδων.

Παρά όμως τα αδιανόητα εγκλήματα του ναζιστικού καθεστώτος κατά των Σίντι και των Ρομά, πρόκειται για ένα ολοκαύτωμα που για πολλά χρόνια παρέμενε αόρατο, στο περιθώριο της επίσημης ιστοριογραφίας.

Ήταν μια γενοκτονία που δε διδάχθηκε στα σχολεία, παραμένοντας για δεκαετίες ολόκληρες, στο ημίφως μιας άβολης σιωπής. Ίσως γιατί τα θύματα βίωναν και μετά το τέλος του πολέμου μιας άλλης μορφής κοινωνική περιθωριοποίηση. Ίσως πάλι, γιατί οι λίγοι που επέζησαν, δεν είχαν τα μέσα να ακουστεί η φωνή τους, προσθέτοντας και τη δική τους προσωπική μαρτυρία στις ιστορικές αφηγήσεις του ολοκαυτώματος.

Τώρα πλέον που η σκοτεινή αυτή πτυχή του ολοκαυτώματος έχει έρθει στο φως, η διεθνής κοινότητα και ιδίως οι ευρωπαϊκοί θεσμοί καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για να αποκτήσουμε ευρύτερη γνώση της Ιστορίας, να δοθεί βήμα στους επιζήσαντες και να καταστεί το ολοκαύτωμα των Ρομά μέρος της συλλογικής μας μνήμης.

Στο πλαίσιο αυτό, καθιερώθηκε από το Ευρωκοινοβούλιο το 2015 η 2α Αυγούστου ως Ευρωπαϊκή Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος.

Στο Συμβούλιο της Ευρώπης, τόσο με τη νέα στρατηγική για τους Ρομά και Ταξιδευτές, όσο και με τις πρωτοβουλίες και δράσεις που αναλαμβάνουμε, δίνουμε έμφαση στην προώθηση της ένταξης στην εκπαίδευση του ολοκαυτώματος και της Ιστορίας των Ρομά.

Στην ίδια κατεύθυνση, η Διεθνής Συμμαχία Μνήμης του Ολοκαυτώματος (International Holocaust Remembrance Alliance), υπογραμμίζει στις συστάσεις της ότι η εκπαίδευση γύρω από τη γενοκτονία των Ρομά πρέπει να ενταχθεί οργανικά στη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος και του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, ώστε να αποκατασταθεί ένα ιστορικό κενό και να ενισχυθεί η δημοκρατική παιδεία των νέων.

Κομβικός είναι επίσης και ο ρόλος της εκπαίδευσης σχετικά με τη συνεισφορά των Ρομά στην ευρωπαϊκή Ιστορία, την τέχνη και τον πολιτισμό, δεδομένου ότι συμβάλλουν στην πολυμορφία της Ευρώπης και ότι αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της κοινής ευρωπαϊκής μας ταυτότητας.

Η εξοικείωση των μαθητών αλλά και του συνόλου των κοινωνιών μας με το ολοκαύτωμα, την Ιστορία και τις παραδόσεις των Ρομά, αποτελεί σημαντικό εργαλείο καταπολέμησης του αντιτσιγγανισμού και των διακρίσεων που εξακολουθούν να βιώνουν οι Ρομά και Ταξιδευτές σε ποικίλους τομείς, όπως η εκπαίδευση, η εργασία, η στέγαση, η πολιτική συμμετοχή.

Είναι χρέος μας να διατηρήσουμε την Ιστορία ζωντανή στη συλλογική μνήμη τη δική μας, αλλά και των επόμενων γενιών, με πολιτικές και δράσεις όπως, σχεδιασμός εκπαιδευτικών προγραμμάτων και επισκέψεων των μαθητών σε τόπους μνήμης, διοργάνωση δράσεων και εκδηλώσεων ευαισθητοποίησης για τη γενοκτονία των Σίντι και Ρομά, ανάπτυξη ψηφιακού υλικού με μαρτυρίες επιζώντων του ολοκαυτώματος και των οικογενειών τους.

Η ουσιαστική γνώση του παρελθόντος ενισχύει την ποιότητα της δημοκρατίας μας και την ικανότητα των κοινωνιών μας να αντιδρούν έγκαιρα και αποτελεσματικά σε κάθε μορφής διάκριση, έτσι ώστε να αποτραπεί κάθε πιθανότητα επανάληψης ανάλογων εγκλημάτων στο μέλλον.