Συνέντευξη του αγαπημένου μας συντρόφου Σεΐτ Αλντογάν στην εκπομπή του Στέλιου Ελληνιάδη «Ένα ντέφι που πάει παντού» στο Κόκκινο 105.5.

«Εκείνη τη στιγμή δεν σκεφτόμουν τίποτε άλλο, μόνο να γλιτώσουμε. Μπορεί κάποιος να αναρωτηθεί πώς γίνεται να μην φοβάται κανείς σε μια τέτοια περίπτωση. Κι όμως. Όταν είσαι μέσα στον αγώνα και έχεις προετοιμαστεί για οποιοδήποτε ενδεχόμενο, με βεβαιότητα μπορώ να πω ότι ποτέ δεν σκέφτεσαι το θάνατο. Δεν υπάρχει ο θάνατος εκείνη τη στιγμή. Απλά όπως είναι ο κανόνας του παιχνιδιού κάποια στιγμή θα μείνεις εκτός. Αυτά τα συναισθήματα δεν προέρχονται από τον ηρωισμό, αλλά από τη συνείδηση και τη σχέση σου με τον αγώνα. Αναρωτιόμουν πολλές φορές πώς κατάφερα και έζησα τόσα χρόνια. Σαν πλάκα μου φαινόταν. Ο θυμός για τον εχθρό είναι πολύ πιο έντονος από το φόβο του θανάτου. Δεν σε ενδιέφερε αν πεθάνεις, αλλά πώς θα χτυπήσεις τον εχθρό. Με λίγα λόγια έτσι κι αλλιώς έχεις νικήσει το θάνατο. Πολλές φορές κιόλας. Η πραγματική οργή των ανθρώπων απελευθερώνεται όταν αντιμετωπίζουν την αδικία. Όταν η ταξική αδικία σμίξει με την ταξική συνείδηση γεννιέται η εξέγερση.»
(απόσπασμα από το βιβλίο «Αρραβώνας με τη ζωή και το θάνατο»)

Ο Σεΐτ Αλντογάν γεννήθηκε σε ένα χωριό στο τουρκικό Κουρδιστάν και πήρε πολύ ενεργό μέρος στον αγώνα για μια Τουρκία ανεξάρτητη και δημοκρατική, την οποία οι αγωνιστές ήθελαν και σοσιαλιστική. Έναν αγώνα που πληρώθηκε πολύ ακριβά από Τούρκους και Κούρδους. Ο Σεΐτ, αφού κάθισε στη φυλακή έξι χρόνια, ήρθε στην Ελλάδα ουσιαστικά ως φυγάς. Ευτυχώς, εδώ γνώρισε μια υπέροχη κοπέλα με την οποία έκανε μια όμορφη οικογένεια με υπέροχα παιδιά. Στα Εξάρχεια, έχουν ανοίξει ένα εστιατόριο, Ιπποκράτους 78, με καλό φαγητό, ανατολίτικο, σε ωραίο περιβάλλον με φιλική ατμόσφαιρα. «Χαγιάτ» λέγεται…

Πρόσφατα, ο Σεΐτ έβγαλε ένα συναρπαστικό βιβλίο για τη συμμετοχή του στο επαναστατικό κίνημα στην Τουρκία. Πώς μπλέχτηκε και τι τράβηξε. Ποιος ήταν ο τρόπος δράσης της τουρκικής Αριστεράς από τα μέσα της δεκαετίας του ‘60 ως τη δεκαετία του ’80. Για να δούμε και τις ομοιότητες και διαφορές που είχαν οι αγώνες τους με τους δικούς μας αγώνες. Το βιβλίο περιγράφει μια άλλη πραγματικότητα, πολύ διαφορετική και πολύ πιο ριψοκίνδυνη. Κυκλοφορεί με τον τίτλο «Αρραβώνας με τη ζωή και το θάνατο», με κατατοπιστικό πρόλογο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου, από τις Εκδόσεις Τσουκάτου που έχουν έδρα και βιβλιοπωλείο στα Εξάρχεια, Μαυρομιχάλη και Καλλιδρομίου.

Η συζήτηση με τον Σεΐτ έγινε στην εκπομπή μου «Ένα ντέφι που πάει παντού» στο Κόκκινο 105.5.

Ένοπλες ομάδες

Σεΐτ Αλντογάν: Εκείνη την περίοδο το κίνημα ήταν αρκετά μεγάλο και δυναμικό. Ο επικεφαλής της χούντας, ο στρατηγός Κενάν Εβρέν, είχε πει ότι αν δεν είχαμε κάνει πραξικόπημα, σήμερα θα ήταν άλλοι στην εξουσία, εννοώντας την Αριστερά. Σε κάθε εργοστάσιο, σε κάθε χωριό, σε κάθε σχολείο, κάθε χώρο δουλειάς, υπήρχαν πυρήνες αντίστασης ενάντια στη φασιστική δικτατορία.

Το 1968 η νεολαία της Τουρκίας επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τα γεγονότα στη Γαλλία και δημιουργήθηκαν κάποιες οργανώσεις ένοπλες που καλούσαν το λαό να αντισταθεί στο καθεστώς. Πολλοί σύντροφοι έχασαν ζωή τους. Κάποιοι στα βασανιστήρια, κάποιοι στις κρεμάλες, κάποιοι στα βουνά. Και όμως αυτός ο αγώνας δεν πήγε χαμένος. Μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, από το 1972 μέχρι το 1980 έφτασε το κίνημα να κατεβάζει στους δρόμους εκατομμύρια ανθρώπους. Για ελευθερία και δημοκρατία. Το κίνημα μεγάλωσε, αλλά ταυτόχρονα μεγάλωσε και η τρομοκρατία του κράτους! Τέτοια βασανιστήρια γίνονταν την εποχή των Ναζί!

Έγιναν δεκάδες χιλιάδες συλλήψεις, έκλεισαν εφημερίδες και απαγορεύτηκαν συνδικάτα. Οτιδήποτε είχε σχέση με την αντίσταση των εργατών και εργαζομένων μπήκε στο στόχο και οι αγωνιστές τιμωρήθηκαν με τον πιο άγριο τρόπο. Γι’ αυτή την περίοδο έχουν γραφτεί πολλά βιβλία και το κάθε βιβλίο είναι ένα ντοκουμέντο. Και εγώ ήθελα να γράψω για να πληροφορηθούν οι άνθρωποι στην Ελλάδα τι συνέβη. Πώς αγωνιζόμασταν, τι σχέσεις είχαμε με τον κόσμο, πώς ήταν η παρανομία, πώς κρυβόμασταν, ποια ήταν τα συναισθήματά μας, οι καθημερινές δυσκολίες που αντιμετωπίζαμε, πως ζούσαμε… Η αφήγηση τελειώνει όταν μπήκα στη φυλακή. Και τώρα μου ζητούν να γράψω τη συνέχεια.

Αντάρτικο

Στέλιος Ελληνιάδης: Γιατί ήταν τόσο βίαιη η αντιπαράθεση; Γιατί στραφήκατε στον ένοπλο αγώνα; Ξέρω ότι είχατε απέναντί σας ένα καθεστώς που χρησιμοποιούσε ωμή βία απέναντι σε κάθε αντιφρονούντα. Αυτό δεν είναι ασυνήθιστο για ένα αυταρχικό καθεστώς, αλλά δεν οδηγεί πάντοτε σε ανοιχτή ένοπλη σύγκρουση. Το κάνατε για αμυντικούς λόγους ή επειδή θεωρούσατε ότι είναι ώριμες οι συνθήκες για μια επαναστατική ανατροπή του καθεστώτος;

Προσωπικά εσύ εντάχθηκες στο Επαναστατικό Κομμουνιστικό Κόμμα Τουρκίας (TDKP) το οποίο ολοκλήρωσε την ίδρυσή του το 1980. Η ομάδα των ανθρώπων που πρωτοστάτησε είχε ξεκινήσει τη δράση της από τη δεκαετία του 1960. Και δυστυχώς οι περισσότεροι απ’ αυτούς δολοφονήθηκαν. Αναφέρεις ορισμένους ονομαστικά. Δεν είναι κάπως παράδοξο ότι πρώτα δημιούργησαν το Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό και μετά το κόμμα; Συνήθως προηγείται η δημιουργία του κόμματος.

Σ.Α.: Η πορεία που ακολούθησε η Αριστερά στην Τουρκία δεν μοιάζει με την πορεία σε άλλες χώρες. Βέβαια, η Τουρκία είναι διαφορετική σε πολλά ζητήματα. Για παράδειγμα, η οικονομική πολιτική πορεία της Τουρκίας διαφέρει από τη δυτική πορεία. Αυτό είναι ένα πάρα πολύ σημαντικό στοιχείο και πρέπει να το λαμβάνουμε υπόψη σε όποιες αναλύσεις κάνουμε, είτε πρόκειται για την οικονομία είτε για τον πολιτισμό είτε για την πολιτική. Πρέπει πάντα να κινούμαστε σ’ αυτή την πραγματικότητα, την τουρκική. Γι’ αυτό και το κίνημα της Αριστεράς ακολούθησε ένα διαφορετικό δρόμο.

Πραξικοπήματα

Στην Τουρκία, ο φασισμός ξεκίνησε από το 1929, με τη μεγάλη παγκόσμια κρίση, επί Κεμάλ. Το καθεστώς δεν άφηνε κανένα περιθώριο για δημοκρατία και ελευθερία. Ήταν για μια μεγάλη περίοδο μονοκομματικό και κάθε αντίσταση χτυπήθηκε πολύ άγρια. Μιλάμε για γενοκτονίες, όχι απλά δολοφονίες. Τότε και μετά. Πραξικόπημα το 1960, πραξικόπημα το 1971, πραξικόπημα το 1980 και μετά ο Ερντογάν. Σχεδόν κάθε 10 χρόνια πραξικόπημα. Το κίνημα ενάντια σ’ αυτή τη βαρβαρότητα των κυρίαρχων τάξεων ήταν νεολαιίστικο. Και ξεκίνησε με την αντίληψη ότι με νομιμότητα δεν μπορούμε να ρίξουμε αυτό το καθεστώς. Επηρεασμένοι από τους ένοπλους αγώνες της Λατινικής Αμερικής και της Παλαιστίνης ή τους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες σε άλλες περιοχές του κόσμου, οι πρωτεργάτες πίστευαν ότι πρέπει να ξεκινήσουν αμέσως ανταρτοπόλεμο. Έτσι, μια μερίδα συντρόφων από την οργάνωση πήγαν στην Παλαιστίνη κι αυτοί δημιούργησαν το Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό της Τουρκίας. Έμειναν μεγάλο χρονικό διάστημα, έμαθαν να χρησιμοποιούν όπλα, πολέμησαν στο πλευρό των Παλαιστινίων και γυρίζοντας στην Τουρκία άρχισαν αμέσως τον ένοπλο αγώνα.

Από τις δολοφονίες χάσαμε πάρα πολλούς συντρόφους. Και οι σύντροφοι που έζησαν κλείστηκαν στις φυλακές. Τότε έκαναν μία αυτοκριτική, πάρα πολύ σκληρή, στη βάση ότι οι ενέργειες μιας μερίδας της νεολαίας ήταν τυχοδιωκτικές τονίζοντας ότι εάν δεν υπάρχει υποστήριξη των μαζών δεν γίνεται ούτε επανάσταση ούτε μεγάλη κοινωνική αλλαγή. Οπότε το κόμμα πρόκυψε και ως αποτέλεσμα της αυτοκριτικής. Εμείς πρέπει να δουλεύουμε μέσα στον κόσμο, μέσα στους εργάτες και τους άλλους εργαζόμενους, καθώς αυτοί θα αλλάξουν την κοινωνία. Όσο ταλέντο και να έχουν οι ομάδες δεν μπορούν να κάνουν μόνες τους την επανάσταση, γιατί η επανάσταση είναι έργο των μαζών. Και έτσι ξεκίνησαν να οργανωθούν σε κόμμα. Και έτσι έγινε το κόμμα των εργατών, των εργαζόμενων νέων, των αγροτών κ.λπ. Στις 2 Φεβρουαρίου 1980 κάναμε το ιδρυτικό συνέδριο του Επαναστατικού Κομμουνιστικού Κόμματος της Τουρκίας.

Συνθήκες φασισμού

Σ.Ε.: Εξακολουθήσατε, όμως, να οπλοφορείτε. Δώσατε προτεραιότητα σαν κόμμα στην οργάνωση των μαζών, ώστε να βασίζεστε στις πλατιές λαϊκές μάζες και να τις κινητοποιείτε, αλλά ταυτόχρονα εσείς που ήσασταν μέλη ή στενοί οπαδοί του κόμματος

κυκλοφορούσατε με όπλα επειδή δεχόσασταν συνεχώς επιθέσεις είτε από το κράτος είτε από τις παραστρατιωτικές ομάδες είτε από τους Γκρίζους Λύκους, δηλαδή τις φασιστικές ομάδες οι οποίες ήταν επίσης ισχυρές στην Τουρκία. Και έτσι, ενώ κάνατε νόμιμη πολιτική δουλειά, π.χ. βγάζατε την εφημερίδα «Ελευθερία του Λαού» που, όπως λες στο βιβλίο, ήταν νόμιμη, αναγκαζόσασταν να τη διακινείτε σε συνθήκες παρανομίας! Οπότε, συμπεραίνω ότι δεν είχατε μεγάλα περιθώρια για να κάνετε νόμιμη πολιτική δουλειά μέσα στον κόσμο αφού ανά πάσα στιγμή κινδυνεύατε να συλληφθείτε, να φυλακιστείτε, να βασανιστείτε ή να σκοτωθείτε. Ήσασταν συνεχώς σε κατάσταση άμυνας απέναντι σε έναν πάρα πολύ σκληρό επιθετικό εχθρό που δεν σεβόταν ούτε τη νόμιμη πολιτική δράση.

Κατά συνέπεια και τα μέλη άλλων αριστερών οργανώσεων υφίσταντο τις ίδιες διώξεις οπότε και με τα ίδια με εσάς μέσα αμύνονταν, δηλαδή χρησιμοποιούσαν κι αυτοί όπλα.

Σ.Α.: Πολλές φορές, όταν κάνω τέτοιες συζητήσεις υπενθυμίζω ότι ποτέ δεν πρέπει να μπερδεύουμε τις συνθήκες της φασιστικής δικτατορίας με τις συνθήκες της αστικής δημοκρατίας. Στην Τουρκία πάντοτε υπήρχε φασιστική δικτατορία. Μόνο για τα λεγόμενά σου έτρωγες πέντε χρόνια φυλακή, για κομμουνιστική προπαγάνδα. Και δεκαπέντε χρόνια αν ήσουν μέλος αριστερής οργάνωσης. Ακόμα και για ένα απαγορευμένο βιβλίο η ποινή ήταν πέντε χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι οι συνθήκες ήταν πολύ βάρβαρες.

Οπλοφορία

Στην αστική δημοκρατία της Ελλάδας κολλάνε αφίσες στο δρόμο και κανείς δεν τους ενοχλεί. Για μας δεν ήταν έτσι. Ήταν πολύ επικίνδυνο. Όταν σε έπιαναν, σίγουρα δεν μπορούσες να σωθείς. Πάρα πολύ μεγάλη τρομοκρατία από την αστυνομία και τις παρακρατικές οργανώσεις. Οπότε αναγκαστικά οπλοφορούσαμε. Πάντοτε για να ασφαλίσουμε τον αγώνα μας. Ταυτόχρονα, οτιδήποτε κάναμε σκεφτόμασταν αν βοηθάει και δεν έρχεται σε αντίθεση με τον αγώνα των μαζών. Αυτό πάντα το προσέχαμε. Όμως, υπήρχαν κάποιες οργανώσεις με ένοπλες ομάδες που υποστήριζαν ότι μπορούμε να νικήσουμε το κράτος με τα όπλα και τότε οι μάζες θα μας ακολουθήσουν. Υπήρχαν τέτοιες αντιλήψεις, μικροαστικές…

 Σ.Ε.: Αυτές οι επιρροές έρχονταν από το αντάρτικο των πόλεων, από τη Γερμανία, από τη RAF, από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες στην Ιταλία, από τη Λατινική Αμερική…

Επειδή αναφέρεσαι σε πραγματικά περιστατικά, ο αναγνώστης διαπιστώνει ότι ο κίνδυνος να φύγεις από τη ζωή όταν αγωνίζεσαι ενάντια σε ένα εξαιρετικά καταπιεστικό καθεστώς είναι μεγάλος και διαρκής. Γιατί, όπως γράφεις, είχατε τρομερές απώλειες. Το κράτος ήταν αμείλικτο απέναντί σας. Δεν σας χαριζόταν. Και θα έλεγα ότι εσείς που αντέξατε στα βασανιστήρια είσαστε και οι τυχεροί της υπόθεσης, γιατί επιζήσατε! Αυτοί που πήγαν στην κρεμάλα ή δολοφονήθηκαν από τους Γκρίζους Λύκους ή από την αστυνομία, εκατοντάδες άνθρωποι, πλήρωσαν με την ίδια τους τη ζωή την προσπάθεια για μια καλύτερη κοινωνία. Και βέβαια, σε αυτές τις περιπτώσεις, οι απώλειες ξεκινούν κατά κανόνα από τα στελέχη που είναι πιο εκτεθειμένα. Δηλαδή, το κίνημα χάνει το πιο πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό που διαθέτει.

Οργανώσεις

Μιλάμε για δεκαετίες 60-70-80. Πως ήτανε διαμορφωμένο το αριστερό κίνημα στην Τουρκία; Πώς είχαν διαμοιραστεί οι αγωνιστές; Γιατί δεν ήταν μόνο το δικό σας κόμμα, ήτανε και άλλα κόμματα και οργανώσεις. Κι απ’ όσο ξέρω, δεν διαχωρίζατε τα μέλη σας με βάση την εθνικότητα. Ήταν Τούρκοι και Κούρδοι μαζί. Το κοινό σας χαρακτηριστικό ήταν ότι ήσασταν αριστεροί, ότι ήσασταν στον κομμουνιστικό χώρο. Υπήρχαν, όμως, και ιδιαιτερότητες όπως το καθαρά εθνικοαπελευθερωτικό, το κούρδικο.

Σ.Α.: Στο Κουρδιστάν υπήρχαν καθαρά κούρδικα κόμματα, μόνο για την απελευθέρωση και την αυτοδιάθεση του κούρδικου λαού. Αγωνίζονταν γι’ αυτό.

Σ.Ε.: Και εσείς υποστηρίζατε την αυτοδιάθεση των Κούρδων.

Σ.Α.: Είναι ένα κριτήριο για να θεωρείται κανείς δημοκράτης. Υποστηρίζουμε τον κοινό αγώνα του κούρδικου και του τούρκικου λαού. Κοινός αγώνας της εργατικής τάξης Τουρκίας και Κουρδιστάν. Υπήρχαν οργανώσεις που ενδιαφέρονταν για ένα ανεξάρτητο κουρδικό κράτος όπως το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK) και πολλές οργανώσεις που υποστήριζαν τον κοινό αγώνα. Είχαν δημιουργηθεί και οργανώσεις της νεολαίας, ένοπλες, αλλά μαζικές οργανώσεις ήταν τρία-τέσσερα κόμματα, το Επαναστατικό Κομμουνιστικό Κόμμα της Τουρκίας, το Ντεβ Γιολ, το Κουρτουλούς, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Τουρκίας (Μαρξιστικό-Λενινιστικό), που ήταν μαοϊκή οργάνωση. Αυτές είχαν μεγάλη δύναμη. Στην Κωνσταντινούπολη, στην Άγκυρα, τη Σμύρνη, τα Άντανα, στο Κουρδιστάν, στην πόλη Ντερσίμ, το 1978-79, κάνανε διαδηλώσεις με εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους! Το 1977, την Πρώτη Μαΐου, κατέβηκαν 500 χιλιάδες λαού στην πλατεία Ταξίμ!

Όλοι αγωνίζονταν για να γκρεμίσουν αυτό το κράτος, αλλά υπήρχαν και αντιλήψεις τυχοδιωκτικές. Κάποιοι είχαν ξεκινήσει βεντέτα με τους Γκρίζους Λύκους και την αστυνομία. Αυτά δεν βοηθούσαν τον αγώνα. Εάν απ’ την αρχή επικρατούσε μία γραμμή που θα βασιζόταν στη δύναμη του λαού, στη δύναμη των εργατών και των εργαζομένων, ίσως η κατάσταση θα ήταν πολύ διαφορετική στην Τουρκία.

Διασπάσεις

Σ.Ε.: Λόγω της εκ γενετής σχέσης μου με την Κωνσταντινούπολη, των φίλων μου από την άλλη μεριά του Αιγαίου και σχετικών βιβλίων Δυτικών, Τούρκων και Ελλήνων συγγραφέων όπως του Νίκου Χριστοφή «Από τον κεμαλισμό στον ριζοσπαστισμό» που αναφέρεται στο τούρκικο φοιτητικό κίνημα της περιόδου 1923-1980 (Εκδόσεις Τόπος), είμαι αρκετά ενημερωμένος για όσα συμβαίνουν στη γειτονική μας χώρα. Έτσι γνωρίζω ότι πράγματι είχαν λαϊκή απήχηση οι οργανώσεις της Αριστεράς τότε. Και αυτό επέτρεπε στους μαχόμενους αριστερούς να έχουν πολύ έντονη και δυναμική δραστηριότητα. Σ’ αυτές τις καταστάσεις είναι πάρα πολύ σημαντικό οι αγωνιστές να βρίσκουν καταφύγιο και κάλυψη από τους λαϊκούς ανθρώπους στις γειτονιές και τα χωριά. Από ανθρώπους που σε φιλοξενούν σπίτι τους, σε κρύβουν και σε διευκολύνουν όταν δρας κι όταν καταδιώκεσαι. Αλλιώς δεν θα μπορούσατε να έχετε τόσο συστηματική και απλωμένη δράση.

Ένα, όμως, από τα πιο σοβαρά προβλήματα της Αριστεράς στην Τουρκία ήταν η πολυδιάσπαση των δυνάμεων. Σ’ αυτό το θέμα ούτε εσείς διδαχτήκατε από τα επαναστατικά εγχειρήματα σε άλλες χώρες που πέτυχαν το σκοπό τους, όπως οι Κινέζοι και οι Βιετναμέζοι, κάνοντας καλύτερη διαχείριση των διαφωνιών μεταξύ σας, χωρίς διασπάσεις και κατακερματισμούς δυνάμεων.

Βέβαια, η τουρκική κοινωνία στο σύνολό της είναι διασπασμένη, από τα ανώτερα ως τα κατώτερα στρώματα. Συγχρόνως με τις εθνοτικές και θρησκευτικές διαφορές, η μισή κοινωνία βλέπει προς τη Δύση και η άλλη μισή προς την Ανατολή. Οι πρώτοι πλειοψηφούν στις μεγάλες πόλεις και οι δεύτεροι στην ύπαιθρο. Κι αυτός ο πολυμερισμός μάλλον αποδυνάμωνε την Αριστερά. Ο κατακερματισμός της φαίνεται περισσότερο παθολογικός παρά πολιτικός. Κι απ’ αυτό πάσχει και η ελληνική Αριστερά. Δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε, δεν μπορούμε να βάλουμε ένα κοινό στρατηγικό στόχο. Δυστυχώς, κι εσείς που παίζατε καθημερινά με τη ζωή σας, δεν συνετιστήκατε!

Προβοκάτσιες

Σ.Α.: Θυμάμαι το 1980 που λέγαμε ότι ο εχθρός είναι ένας κι αν μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα κοινό μέτωπο με κάποιες οργανώσεις, όπως το Επαναστατικό Κομμουνιστικό Κόμμα Τουρκίας, το Ντεβ Γιολ και το Κουρτουλούς, η πορεία του κινήματος θα μπορούσε να είναι πολύ διαφορετική. Ότι θα μπορούσαμε να διεκδικήσουμε ακόμα και την εξουσία. Και δεν είναι καθόλου υπερβολή αυτό. Ήταν, όμως, πάρα πολύ δύσκολες οι συνθήκες. Η κρατική τρομοκρατία ήταν πάρα πολύ άγρια. Και έστηναν μεγάλες προβοκάτσιες. Το 1977, οι παρακρατικές οργανώσεις και οι μυστικές υπηρεσίες σκότωσαν 37 άτομα κατηγορώντας την Αριστερά σαν δράστη.

Είναι ειδικοί σ’ αυτά. Με προβοκάτσια έγιναν και τα «Σεπτεμβριανά» το 1955, το πογκρόμ κατά της ελληνικής μειονότητας. Με τη βόμβα που υποτίθεται ότι έβαλαν οι Έλληνες στο σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Στημένη προβοκάτσια από τις μυστικές υπηρεσίες της Τουρκίας. Το παραδέχτηκαν πολύ αργότερα ως το μεγαλύτερο τους κατόρθωμα!

«Κάποια στιγμή άκουσα δυο-τρεις πυροβολισμούς που ούτε με το MP5 έμοιαζαν ούτε με πιστόλι. Σαν καλάσνικοφ ή G3, που χρησιμοποιεί ο στρατός. Ό,τι και να ήταν δεν έδωσα σημασία. Είχαν μείνει περίπου 20-30 μέτρα για να φτάσουμε στην καμπύλη του λόφου, όπου πια δεν θα ήμασταν στόχος. Γυρίσαμε και πυροβολήσαμε ξανά. Δεν υπήρχε έντονος πυροβολισμός εκ μέρους τους. Θεωρούσα ότι, επειδή η μεταξύ μας απόσταση είχε μεγαλώσει, δεν ήταν σκόπιμο να πυροβολούν. Άσε που δεν μπορούσαν να μας πετύχουν απ’ αυτή την απόσταση. Ταυτόχρονα ήταν αδύνατον να μας φτάσουν οι σφαίρες. Τελικά φτάσαμε στη χαράδρα. Συνέβη όμως κάτι που δεν σκεφτήκαμε και δεν περιμέναμε καθόλου. Μέσα στη χαράδρα υπήρχαν τουλάχιστον 100 αστυνομικοί και στρατιώτες, με τις κάννες στραμμένες προς το μέρος μας, έτοιμοι να πατήσουν τη σκανδάλη. Με την παραμικρή κίνηση θα μας έκαναν κυριολεκτικά κόσκινο. Μας είχε πιάσει αμηχανία. Δεν μπορούσα να σκεφτώ πια τίποτα. Και να σκεφτόμουν δεν είχε αξία. Ήμασταν μέσα στο κλουβί. Δεν μας έσωναν ούτε τα φτερά ούτε τα καλύτερα όπλα. Τους κοίταζα με οργή και μίσος. Στην ίδια κατάσταση βρισκόταν κι ο Γυαλάκιας. Έβριζε κι έσφιγγε τα δόντια του. Αν έλεγα «έλα πάμε» ήμουν σίγουρος ότι δεν θα έλεγε κουβέντα και θα έριχνε.
Ακούγαμε συνεχώς: Πετάξτε τα όπλα, πετάξτε τα όπλα… Άντεεεεε πετάξτε τα… Ψηλά τα χέρια… Γρήγορα ρεεε…
Φαινόταν ότι φοβόντουσαν μήπως πυροβολήσουμε. Απλά έπαιρναν δύναμη από τον αριθμό τους.»
(απόσπασμα από το βιβλίο του Σεΐτ Αλντογάν)

Κάθε χώρα έχει τις ιδιαιτερότητές της. Ο Σεΐτ τονίζει τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά της Τουρκίας που τη διαφοροποιούν ως κράτος και ως κοινωνία από τις ευρωπαϊκές χώρες με τις οποίες η άρχουσα τάξη συνεργάζεται και φλερτάρει ποικιλοτρόπως. Αυτό γίνεται φανερό και από την προσωπική του συμμετοχή σε ένα κίνημα που δρα σε ένα πολύ βίαιο περιβάλλον, την οποία αφηγείται με ειλικρίνεια και χωρίς επιτήδευση στο βιβλίο του «Αρραβώνας με τη ζωή και το θάνατο» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τσουκάτου.

Η συζήτηση με τον Σεΐτ έγινε στην εκπομπή μου «Ένα ντέφι που πάει παντού» στο Κόκκινο 105.5.

Ένα κουβάρι

Σεΐτ Αλντογάν: Στέλιο, η Τουρκία είναι ένα κουβάρι με χίλιους-δυο κόμπους. Στην Τουρκία δεν είναι μόνο ταξικές οι αντιθέσεις ούτε μόνο εθνικιστικές. Είναι και αντιθέσεις ισλαμιστών και κεμαλικών, Κούρδων και Τούρκων, προοδευτικών και συντηρητικών, εργατικής και αστικής τάξης.

Στέλιος Ελληνιάδης: Και αντιθέσεις μέσα στην αστική τάξη.

Σ.Α.: Γι’ αυτό η αστική τάξη με άνεση οποιαδήποτε στιγμή αλλάζει την ημερήσια διάταξη και χρησιμοποιεί τις διάφορες αντιθέσεις. Ας πούμε, το 1978, όταν το κίνημα ανέβαινε και άρχισε να απειλεί το κράτος αμέσως πρόβαλαν την αντίθεση Σουνιτών και Αλεβιτών. Έτσι, στο Τσορούμ και το Καχραμάνμαρας, οι παρακρατικές οργανώσεις μέσα σε μία νύχτα σκότωσαν εκατοντάδες γυναίκες, παιδιά, γέρους, μεγάλους, Αλεβίτες. Η αντίθεση των καταπιεσμένων ενάντια στους καταπιεστές έγινε αντίθεση Αλεβιτών και Σουνιτών. Όλα αυτά δεν ήταν εύκολο να τα αντιμετωπίσουμε. Προσπαθούσαμε να τα εμποδίσουμε, αλλά ήταν πάρα πολύ δύσκολο να μπούμε μέσα στον κόσμο. Ίδιες δυσκολίες υπάρχουν και σήμερα.

Σ.Ε.: Είναι πάρα πολύ δύσκολο για ένα κίνημα όσο προχωρημένο και εξελιγμένο κι αν είναι. Κι όσο κι αν είναι δεμένο με την κοινωνία του. Είναι πολύ δύσκολο να διαχειριστεί τόσες πολλές διαφορετικές αντιθέσεις μέσα σε μια κοινωνία για να μπορέσει να κάνει πολιτική αποτελεσματική.

Σ.Α.: Η Τουρκία είναι μια χώρα πλούσια σε αντιθέσεις. Ο πολιτισμός που έχει αυτή τη στιγμή επιβεβαιώνει αυτή τη διαφορετικότητα. Οι πολίτες απ’ τη μια μεριά θέλουν να ζήσουν μέσα στις καπιταλιστικές σχέσεις με ανέσεις και απ’ την άλλη μεριά οι κοινωνικές τους σχέσεις και αντιλήψεις είναι μεσαιωνικές. Και το κράτος συνέχεια καλλιεργεί αυτή την αντίληψη. Βλέπεις στην Κωνσταντινούπολη ένα σύγχρονο αμάξι, το πιο ακριβό, που το οδηγεί μια γυναίκα με φερετζέ! Αυτή η αντίθεση δείχνει ότι κοινωνικά ζουν στο Μεσαίωνα, αλλά θέλουν να ζουν και στον καπιταλισμό. Ο Ερντογάν επενδύει σ’ αυτό το πράγμα. Άκουσα ότι στην Τουρκία υπάρχουν 14.000 νηπιαγωγεία, όμως, τα φροντιστήρια για το Κοράνι είναι περίπου 60.000!

Σ.Ε.: Πολλοί αριστεροί δεν αναγνωρίζουν στον Κεμάλ ότι είχε κλείσει τους μεντρεσέδες, τα θρησκευτικά σχολεία και είχε σφραγίσει πάρα πολλά τζαμιά. Ότι είχε πολεμήσει τον Οθωμανισμό και τον Ισλαμισμό με αποφασιστικό και σκληρό τρόπο. Εσείς τι γνώμη έχετε;

Σ.Α.: Εμείς λέμε ότι πρόκειται για μια αντι-ιμπεριαλιστική αστική επανάσταση η οποία δεν ολοκληρώθηκε.

Άλλο επίπεδο

Σ.Ε.: Σεΐτ, από όλες αυτές τις αντιθέσεις που ανέφερες ποια είναι η πιο σημαντική; Νομίζω ότι τα κινήματα σε χώρες όπως η Τουρκία, πληθυσμιακά και εδαφικά μεγάλη που έχει εξελιχθεί και διεκδικεί μια θέση στην πρώτη δεκάδα των ισχυρότερων οικονομικά χωρών, δυσκολεύονται να προσαρμόσουν τις τακτικές και στρατηγικές τους στη σύγχρονη εποχή.

Ένα πρόβλημα που με δυσπιστία αντιμετωπίσαμε όλοι σαν αριστεροί είναι ότι στον κόσμο που συνδέεται με τη Δύση οι άνθρωποι γνώρισαν την ανάπτυξη και την ευημερία η οποία σε μια πρώτη φάση διαμοιράστηκε και προς τα κάτω, χωρίς βέβαια να καταργηθούν οι ανισότητες. Δηλαδή, ωφελήθηκαν και τα λαϊκά στρώματα, βελτιώθηκε αισθητά η ζωή τους, βγήκαν από τις τρύπες και τις καλύβες, απέκτησαν κάποια δικαιώματα και μόρφωσαν τα παιδιά τους. Ανέβηκε το επίπεδο και οι άνθρωποι ένιωσαν μια ανακούφιση, ευχαριστήθηκαν απ’ αυτό. Δεν μπορεί να μην το αναγνωρίσουμε αυτό σαν γεγονός. Και έπρεπε, εμείς, οι αριστεροί, παρ’ όλα αυτά να πείσουμε τους ανθρώπους ότι αυτά είναι ένα πολύ μικρό μερίδιο που δίνει -και μάλιστα προσωρινά- ο καπιταλισμός και η άρχουσα τάξη για να κατευνάσει τους εργαζόμενους.

Σ.Α.: Θα έλεγα ότι ήταν μια αναγκαστική πορεία του καπιταλισμού.

Σ.Ε.: Αλλά ο άλλος ήταν σε κάποιο βαθμό ικανοποιημένος γιατί σύγκρινε τη ζωή του με τη ζωή όπως ήταν πριν, πώς ζούσαν οι πατεράδες και οι παππούδες του. Και έβλεπε ότι υπήρχε μια αισθητή βελτίωση σε σχέση με το παρελθόν. Αυτό, ενώ από τη μια μεριά ευχαριστούσε κι εμάς γιατί εμείς αγαπούμε τον άνθρωπο και θέλουμε να ζει καλύτερα, απ’ την άλλη μας δυσκόλευε στο να τον πείσουμε να επαναστατήσει επειδή τον εκμεταλλεύονται και τον αδικούν. Υπάρχει αρκετά μεγάλη απόσταση ανάμεσα από το να σε καταλαβαίνει κάποιος και από το να σε ακολουθήσει και να εξεγερθεί μαζί σου.

Σ.Α.: Όπως αναφέρω στο βιβλίο, σχεδόν όλη η δουλειά μας σαν κόμμα, σαν οργάνωση, ήταν πως μπορούσαμε να εξασφαλίσουμε την υποστήριξη των μαζών και ταυτόχρονα την ενεργή στάση τους ενάντια στο καθεστώς. Πέρα από την προπαγάνδα που κάναμε, όλο το εικοσιτετράωρο προσπαθούσαμε να οργανώσουμε τον κόσμο, να βγει έξω, να πάρει μέρος ενεργά στον αγώνα.

Μεγάλη συσσώρευση

Φυσικά κάνουμε αναλύσεις, να δούμε τα πράγματα οικονομικά, πολιτικά, κοινωνικά, πολιτιστικά. Πολλά πράγματα παίζουν ρόλο. Όμως, κάποια είναι τα κύρια. Για τον κόσμο στην Τουρκία οι δεκαετίες 1950 και 1960, ήταν δύσκολα χρόνια. Δεν είχαν να φάνε. Δεν υπήρχαν εργοστάσια, ούτε δρόμοι στα χωριά. Αλλά από εκεί και πέρα ο καπιταλισμός που αναπτύχθηκε στην Τουρκία μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα συσσώρευσε τεράστια κεφάλαια. Σήμερα, το τουρκικό κράτος είναι μεγάλο γιατί το τουρκικό κεφάλαιο πράγματι δεν είναι παίξε-γέλασε. Γιατί διεκδικεί μερίδα ακόμα και από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Διεκδικεί μερίδα και από την Αφρική, από τον Καύκασο, από τα Βαλκάνια. Υπάρχει μια φοβερή συσσώρευση κεφαλαίου. Οι περισσότεροι δεν τα ξέρουν αυτά. Στις μεγαλύτερες μονοπωλιακές εταιρείες όπως η Toyota, η Mercedes, έχουν εταιρικά μερίδια Τούρκοι κεφαλαιοκράτες. Στην Τουρκία, η Toyota δεν λέγεται Toyota, λέγεται Toyota Sa, γιατί ο Σαγίπ Σαμπαντζί είναι συνέταιρος τους.

Σ.Ε.: Θες να πεις ότι συμμετέχει στα διεθνή κεφάλαια ένα κομμάτι της αστικής τάξης της Τουρκίας.

Σ.Α.: Γι’ αυτό πρέπει να υπάρχει μια ανάλογη προσέγγιση μέσα στο κίνημα. Γι’ αυτό, σ’ αυτό το κράτος, δεν συμφέρει καθόλου να υπάρχει ένας αστικός πολιτισμός στην Τουρκία. Γι’ αυτό προσπαθούν μαζί με τον αστικό πολιτισμό να υπάρχει και φεουδαρχικός πολιτισμός! Δηλαδή να ζεις στον καπιταλισμό, αλλά με κοινωνικές αντιλήψεις παλιές.

Σ.Ε.: Αυτό που λες είναι πολύ ενδιαφέρον.

Σ.Α.: Το καλλιεργούν αυτό. Μιλάμε για τόσο μεγάλη συσσώρευση κεφαλαίου, για τόσο μεγάλη καπιταλιστική οικονομία και απ’ την άλλη μεριά το ρεύμα του ισλαμισμού είναι το κυρίαρχο πολιτισμικά.

Πρώτα τζαμί

Σ.Ε.: Με τον ισλαμισμό ελέγχουν και τα φτωχά στρώματα. Βέβαια, αυτό το κάνουν με όλες τις θρησκείες, δεν το κάνουν μόνο με τον Ισλαμισμό. Όλες οι θρησκείες χρησιμοποιούνται σαν μηχανισμοί προπαγάνδας και χειραγώγησης από τις εξουσίες. Αλλά στην Τουρκία, που το κυρίαρχο κόμμα εμφανίζεται ως ισλαμικό, σημαίνει ότι αυτή η χειραγώγηση παίζει αυξημένο ρόλο καθώς είναι μεγάλες αριθμητικά οι μάζες που έχουν έντονη θρησκοληψία. Και στην Ελλάδα υπάρχει εκμετάλλευση της θρησκείας για πολιτική χειραγώγηση, αλλά στην Τουρκία είναι πιο έντονη.

Σ.Α.: Γι’ αυτό είπα στην αρχή ότι η οικονομική πολιτική και η πολιτιστική πορεία του καπιταλισμού στη Δύση εξελίχτηκαν διαφορετικά. Στην Τουρκία, στο Κουρδιστάν, σε μεγάλα χωριά, πρώτα έφτιαχναν τζαμί και ύστερα από πολλά χρόνια έφερναν το ηλεκτρικό.

Σ.Ε.: Και στη Δύση, η θρησκεία έχει παίξει σημαντικότατο ρόλο στη χειραγώγηση των μαζών και την υποταγή τους στην εξουσία.

Σ.Α.: Όντως, όλες οι θρησκείες είναι όργανο των κυρίαρχων τάξεων και του κράτους.

Πάντοτε έτσι ήταν και αυτό το ρόλο έπαιξε και παίζει. Όμως, υπάρχει αυτή τη στιγμή στη Δύση κάποιο κόμμα χριστιανικό που να διεκδικεί την εξουσία στο όνομα του χριστιανισμού;

Σ.Ε.: Υπάρχουν τα δεξιά κόμματα που λέγονται χριστιανικά και είναι πολύ ισχυρά, κι όχι μόνο στη Γερμανία. Και μην ξεχνάς, ότι οι Αμερικάνοι πολιτικοί, πρόεδροι και γερουσιαστές, κλείνουν πάντα τις καθιερωμένες ομιλίες τους με την ευχή «Ο θεός να ευλογεί την Αμερική»! Και στην Ευρώπη, οι επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Ένωσης επικαλούνται συνεχώς τον «ιουδαιοχριστιανισμό» σαν βασικό διακριτικό στοιχείο της ευρωπαϊκής ταυτότητας! Εξάλλου, το βλέπει κανείς αυτό και στις σημαίες 9 ευρωπαϊκών κρατών που έχουν ως μοναδικό σύμβολο το σταυρό!

Διάβρωση

Σ.Α.: Εντάξει, αλλά δεν διεκδικούν την εξουσία με τη βία όπως ο ISIS και η Αλ-Κάιντα. Ο καπιταλισμός ή ο αστικός πολιτισμός κατά κάποιο τρόπο, όπου δεν τους συνέφερε, έβαλαν τη θρησκεία σε μία άκρη και την χρησιμοποιούν όταν θέλουν, όσο χρειάζεται. Σε μας, όμως, στην Ανατολή, είναι πολύ διαφορετική αυτή η εξέλιξη.

Σ.Ε.: Ναι, γιατί ο ισλαμισμός είναι παλιού τύπου θρησκεία, ενώ οι Ευρωπαίοι έκαναν τη Μεταρρύθμιση και επινόησαν τον προτεσταντισμό που διευκολύνει τον καπιταλισμό και τον υπηρετεί απερίσπαστα. Οι προτεστάντες δεν έχουν πάπα, δεν έχουν καρδινάλιους, δεν έχουν εκκλησιαστική ιεραρχία. Ο καθένας ερμηνεύει τη Βίβλο και ο καθένας στήνει μια εκκλησία, μια ενορία, ένα ποίμνιο κατά το δοκούν. Αυτή η αντίληψη ταιριάζει απολύτως στην αυτονομία που θέλουν να έχουν οι καπιταλιστές για να επεκταθούν και να αναπτυχθούν απεριόριστα χωρίς να υπάγονται στον έλεγχο κανενός. Ο πιστός, όπως κι ο εργάτης πρέπει να ζουν λιτά και υποτακτικά. Όχι, όμως και οι καπιταλιστές. Αυτοί πρέπει να είναι απαλλαγμένοι από όρια και δεσμεύσεις. Αυτό χρειαζόταν ο καπιταλισμός για να αναπτυχθεί και να επιβληθεί. Κι αυτή η αντίληψη διάβρωσε σταδιακά και τον καθολικισμό και την ορθοδοξία. Και με παραλλαγές και προσαρμογές και τον ισλαμισμό.

Η Τουρκία ενώ είναι εξελιγμένη καπιταλιστική χώρα, διατηρεί και προκαπιταλιστικά στοιχεία, αυτά που εσύ λες φεουδαρχικά. Πάντως, νομίζω ότι η πιο εμφανής διαφορά της με την Ελλάδα είναι ότι η Τουρκία δεν είναι προτεκτοράτο. Η Ελλάδα παίρνει γραμμή απ’ έξω∙ ούτε τη γνώμη της δεν ζητούν. Η Τουρκία είναι πιο ανεξάρτητο κράτος. Έχει πρόβλημα με τον ιμπεριαλισμό, με τους κηδεμόνες, με την επιτήρηση, με τους περιορισμούς, αλλά έχει κι ένα βαθμό αυτοδυναμίας που δεν έχει η Ελλάδα.

Σ.Α.: Μάλλον θα διαφωνήσω για αυτό. Η Τουρκία είναι εξαρτημένη χώρα, όμως οι δυνατότητες, η γεωγραφική κατάσταση, στρατηγικά κ.λπ. δημιουργούν διαφορές ανάμεσα στις δύο χώρες. Σαν μέλη του ΝΑΤΟ και οι δύο χώρες, πιστεύω ότι δεν διαφέρουν και πολύ.

Για τις διεθνείς εξελίξεις, τα ιμπεριαλιστικά σχέδια, τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους, δεν βλέπουμε τίποτα διαφορετικό. Ταυτόχρονα, ανάλογα πάλι θα έλεγα, πολλές φορές μπορεί τα συμφέροντα των ντόπιων μονοπωλιακών εταιριών να έρθουν σε αντίθεση με τα συμφέροντα άλλων μονοπωλιακών εταιριών κ.λπ.

Το ζήτημα είναι ότι και σήμερα στην Τουρκία, η αστική τάξη, ο Ερντογάν ισοπεδώνει τα πάντα, δεν αναγνωρίζει κανένα δικαίωμα, δείχνει ότι ολοταχώς πάει να χτίσει ξανά μία φασιστική δικτατορία και το κάνει με πιο άγριο τρόπο.

Υπάρχουν καθημερινές συλλήψεις και απαγορεύσεις. Διορίζονται επίτροποι στα δημαρχεία και, το τελευταίο, ακόμα και στο κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης! Ο Ερντογάν λέει, εγώ θα κανονίζω ποια θα είναι και η αντιπολίτευση.

Νέα τζάκια

Σ.Ε.: Η τούρκικη κυβέρνηση έχει εξαπολύσει μια επίθεση εναντίον της Αριστεράς και των Κούρδων, έχει βάλει στη φυλακή ακόμα και βουλευτές, έχει ρίξει στα κελιά χιλιάδες ανθρώπους, ακόμα και τον δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης. Αυτό είναι πάρα πολύ ακραίο και δείχνει την υποκρισία των Ευρωπαίων, που οι αντιδράσεις τους είναι ανύπαρκτες ουσιαστικά, δεν υπερασπίστηκαν ούτε έναν φιλοευρωπαίο δήμαρχο για να μην δυσαρεστήσουν τον Ερντογάν! Γι’ αυτούς δεν απορώ, αναρωτιέμαι, όμως, γιατί, ενώ το ρεπουμπλικανικό κόμμα έχει μια πολύ σημαντική υποστήριξη καθώς κυριαρχεί στις μεγάλες πόλεις, όπως έδειξαν και οι εκλογές, οι αντιδράσεις της κοινωνίας είναι τόσο χλιαρές με δεδομένο, μάλιστα, ότι ο δήμαρχος θα ήταν ο κύριος αντίπαλος του Ερντογάν στις επόμενες εκλογές, με πολλές πιθανότητες να τον κερδίσει. Πώς το εξηγείς αυτό;

Σ.Α.: Στην Τουρκία, πριν από 15-20 χρόνια, υπήρχαν δύο σωματεία βιομηχάνων. Σήμερα, υπάρχουν 4-5. Δηλαδή η συσσώρευση του κεφαλαίου δημιούργησε νέα τζάκια των καπιταλιστών ή των μονοπωλιακών εταιριών. Στην ουσία, η απόπειρα πραξικοπήματος από τους οπαδούς του Γκιουλέν ενάντια στον Ερντογάν, δεν είχε καμία σχέση με τις απαιτήσεις του λαού για δημοκρατία, ελευθερία κ.λπ. Ήταν μια αντίθεση και σύγκρουση μεταξύ μερίδων της αστικής τάξης.

Σ.Ε.: Και είχαν βάλει το χέρι τους και οι Αμερικάνοι.

Σ.Α.: Σήμερα, η αστική τάξη που συσσώρευσε μεγάλο κεφάλαιο στην εποχή του Ερντογάν έχει ένα επιθετικό και διεκδικητικό χαρακτήρα. Δεν θέλουν να μοιράσουν το κράτος και τα κέρδη με καμία άλλη μερίδα. Δηλαδή, η μερίδα που βλέπει τον Ερντογάν ως εκπρόσωπο έχει ανοίξει πόλεμο ενάντια στους άλλους γιατί δεν θέλει να μοιραστεί την εξουσία. Είναι μια αντίθεση μέσα στην αστική τάξη η οποία επηρεάζει τις μάζες και τιμωρεί τους εργάτες, αγρότες κ.λπ.

Κράτος εν κράτει

Σ.Ε.: Με την ευκαιρία, πώς ο στρατός που χαρακτηριζόταν κεμαλικός και αντι-ισλαμικός εκκαθαρίστηκε και μπήκε υπό τον έλεγχο των ισλαμιστών του Ερντογάν; Αυτή νομίζω ότι είναι μια από τις σημαντικότερες αλλαγές ουσίας που έγιναν στην τουρκική κοινωνία τα τελευταία 80 χρόνια!

Σ.Α.: Κι αυτό έχει σχέση με την κυριαρχία του κεφαλαίου που συνδέεται με τον Ερντογάν. Ένα από τα σωματεία των βιομηχάνων ανήκει στους παλιούς στρατηγούς. Λόγω των συμφερόντων τους διαφοροποίησαν τη θέση τους ενώ ταυτόχρονα οι ισλαμιστές έμπαιναν μέσα και στο στρατό, στην αστυνομία και στο δικαστικό σώμα. Και υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες μέλη του Κόμματος Δικαιοσύνης του Ερντογάν μέσα σε όλους τους μηχανισμούς του κράτους. Γι’ αυτό λέμε ότι ο Ερντογάν δεν είναι απλώς κυβέρνηση, είναι το κράτος!