Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Είναι πραγματικά τρομακτικός ο βαθμός ρατσισμού και, στην ουσία, μισανθρωπιάς που διακατέχει ένα τμήμα της ελληνικής κοινωνίας. Και γίνεται ακόμη πιο εξοργιστικός αν αναλογιστούμε ότι η Ελλάδα υπήρξε επί δεκαετίες χώρα μαζικής μετανάστευσης, τροφοδοτώντας με εργατικά χέρια τις φάμπρικες, τα ορυχεία και τα εργοστάσια των ισχυρών καπιταλιστικών κρατών.

Αρκεί να διαβάσει κανείς τα σχόλια που ακολούθησαν ένα πρόσφατο δημοσίευμά μας για να αντιληφθεί το μέγεθος της κοινωνικής και ιδεολογικής σαπίλας που αναδύεται από ορισμένες γωνιές του διαδικτύου.

Ο ακροδεξιός εσμός, οι σύγχρονοι «Κυρ Παντελήδες» και οι κάθε λογής αυτόκλητοι υπερασπιστές της εθνικής καθαρότητας ανακάλυψαν ξαφνικά τον μεγάλο εχθρό τους. Και ποιος είναι αυτός; Άνθρωποι κυνηγημένοι από τον πόλεμο, την πείνα, τη φτώχεια, τις δικτατορίες και τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις. Άνθρωποι που εγκατέλειψαν τις πατρίδες τους, διακινδυνεύοντας τη ζωή τους, αναζητώντας μια στοιχειωδώς αξιοπρεπή επιβίωση.

Απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους, η ακροδεξιά ρητορική επιστρατεύει όλο το οπλοστάσιο της ξενοφοβίας, του εθνικισμού και της απανθρωπιάς.

Δεν πρόκειται, όμως, για μια αυθόρμητη εκδήλωση κοινωνικής αγανάκτησης. Ο μισάνθρωπος λόγος έχει πολιτικούς εκφραστές, έχει ιδεολογικούς καθοδηγητές και, κυρίως, έχει κρατική πολιτική που τον νομιμοποιεί.

Ο υπουργός Μετανάστευσης, Θάνος Πλεύρης, είχε φροντίσει να δώσει το στίγμα αυτής της πολιτικής, δηλώνοντας ότι «πρέπει να υπάρχουν νεκροί στα σύνορα» και προαναγγέλλοντας μια κόλαση επί γης για όσους καταφέρουν να επιβιώσουν και να περάσουν τα σύνορα.

Δεν πρόκειται για κάποιες ατυχείς διατυπώσεις. Είναι η ωμή αποτύπωση μιας πολιτικής που αντιμετωπίζει ανθρώπινες υπάρξεις ως εχθρικές μονάδες, ως απειλές που πρέπει να εξοντωθούν, να απωθηθούν ή να εξευτελιστούν. Μιας πολιτικής που βαφτίζει την απανθρωπιά «ασφάλεια» και τον θάνατο στα σύνορα «αποτροπή».

Και μέσα σε αυτό το κλίμα, οι κάθε λογής εθνικόφρονες έχουν αναλάβει τον ρόλο των πρόθυμων χειροκροτητών.

Ας ξεκαθαρίσουμε, λοιπόν, κάτι στοιχειώδες: ο άνθρωπος δεν είναι λαθραίο εμπόρευμα. Ο όρος «λαθρομετανάστης», που τόσο εύκολα εκστομίζουν οι επαγγελματίες της ξενοφοβίας, είναι βαθιά αντιδραστικός, ρατσιστικός και απαξιωτικός. Εξομοιώνει τον άνθρωπο με ένα παράνομο φορτίο, όπως συμβαίνει με το λαθρεμπόριο τσιγάρων ή ναρκωτικών, ποινικοποιώντας ουσιαστικά την ίδια του την ύπαρξη.

Και το κυριότερο: εξαφανίζει από το κάδρο τις πραγματικές αιτίες που αναγκάζουν εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τον τόπο τους. Τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους, τη νεοαποικιακή λεηλασία, την καπιταλιστική εκμετάλλευση, την περιβαλλοντική καταστροφή, τη φτώχεια και την εξαθλίωση που παράγει ένας κόσμος οργανωμένος με βάση τα συμφέροντα των ισχυρών.

Όποιος χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο, είτε από άγνοια είτε συνειδητά, αναπαράγει μια βαθιά αντιδραστική αντίληψη για τον άνθρωπο και την κοινωνία. Και όποιος έχει στοιχειώδη ιστορική γνώση γνωρίζει ότι οι προσφυγικές και μεταναστευτικές μετακινήσεις δεν αποτελούν κάποια καινούργια «απειλή», αλλά είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την ιστορία της αποικιοκρατίας, των πολέμων και της καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Από τα αποικιοκρατικά εγκλήματα και τα σκλαβοπάζαρα μέχρι τους βομβαρδισμούς στο Ιράκ, τη Συρία, το Αφγανιστάν και τη Λιβύη. Από τη λεηλασία του φυσικού πλούτου της Αφρικής μέχρι τις οικονομικές πολιτικές του ΔΝΤ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης που καταστρέφουν κοινωνίες και καταδικάζουν ολόκληρους πληθυσμούς στην εξαθλίωση.

Κανείς δεν εγκαταλείπει αβασάνιστα την πατρίδα του. Κανείς δεν ξεπουλάει το βιός του, δεν αποχωρίζεται την οικογένειά του, δεν ρίχνεται σε άγνωστες θάλασσες και επικίνδυνες διαδρομές, δεν περνάει συρματοπλέγματα, δεν υπομένει βασανιστήρια και εκμετάλλευση επειδή ξαφνικά του ήρθε η επιθυμία να αλλάξει τόπο διαμονής.

Όταν άνθρωποι διακινδυνεύουν τη ζωή τους σε θάλασσες που μετατρέπονται σε νεκροταφεία, όταν στοιβάζονται σε άθλια στρατόπεδα και πέφτουν στα χέρια διακινητών, δεν κάνουν τουρισμό. Προσπαθούν να ξεφύγουν από τον θάνατο, την πείνα και την απόλυτη απελπισία.

Ο όρος «λαθρομετανάστης», λοιπόν, δεν περιγράφει απλώς μια πραγματικότητα. Κατασκευάζει έναν εχθρό. Καλλιεργεί τον φόβο, νομιμοποιεί απάνθρωπες πολιτικές και προσφέρει ιδεολογικό οξυγόνο στον φασισμό και την ξενοφοβία.

Και επειδή ορισμένοι φαίνεται πως έχουν πάθει επιλεκτική ιστορική αμνησία, ας τους θυμίσουμε μερικά πράγματα για τη δική μας ιστορία.

Η Ελλάδα δεν υπήρξε πάντοτε χώρα υποδοχής μεταναστών και προσφύγων. Υπήρξε για δεκαετίες μια χώρα που έστελνε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους της στα πέρατα του κόσμου, αναζητώντας δουλειά και μια καλύτερη ζωή.

Και οι Έλληνες μετανάστες γνώρισαν στο πετσί τους τι σημαίνει ρατσισμός, ξενοφοβία και εθνικιστικό μίσος. Στις ΗΠΑ, το 1909, στον Καναδά, το 1918, και στην Αυστραλία, το 1935, Έλληνες μετανάστες βρέθηκαν αντιμέτωποι με πογκρόμ, διώξεις, δολοφονίες, καταστροφές περιουσιών και πυρπολήσεις σπιτιών. Αντιμετωπίστηκαν ως ανεπιθύμητοι εισβολείς, ως κατώτεροι άνθρωποι, ως απειλή για την κοινωνία και τον πολιτισμό των χωρών που τους φιλοξενούσαν.

Αυτοί που σήμερα εκδηλώνουν τέτοια εχθρότητα και περιφρόνηση απέναντι στα θύματα του ιμπεριαλισμού και του καπιταλισμού, καλό θα ήταν να γνωρίζουν πώς αντιμετώπιζαν οι γηγενείς πληθυσμοί των συγκεκριμένων χωρών τους δικούς μας μετανάστες.

Στον Τύπο εκείνης της εποχής, οι Έλληνες μετανάστες παρουσιάζονταν με χαρακτηρισμούς όπως: «βρόμικοι, υπάνθρωποι, απολίτιστοι, άγριοι, βιαστές, επιρρεπείς στο έγκλημα, τεμπέληδες, χαρτοπαίχτες, παιδεραστές, απεργοσπάστες, απατεώνες, τσαντάκηδες, αλκοολικοί, αντικοινωνικά στοιχεία».

Αλλά δεν χρειάζεται να ταξιδέψουμε τόσο μακριά. Ας κοιτάξουμε λίγο και τη δική μας ιστορία. Αυτοί που σήμερα χύνουν χολή για τους πρόσφυγες και τους μετανάστες θα συμπεριφέρονταν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο αν ζούσαν στις αρχές του περασμένου αιώνα, όταν εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες πρόσφυγες έφταναν στην Ελλάδα κυνηγημένοι από τις διώξεις και τη βία.

Από το 1916 και μετά, Πόντιοι Έλληνες αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες εξαιτίας των διωγμών και των σφαγών. Και αντί να συναντήσουν την αλληλεγγύη και τη συμπαράσταση των ομοεθνών και ομόθρησκών τους, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον ρατσισμό, την περιφρόνηση και την εχθρότητα. 

Οι περίφημοι «Ελληναράδες» της εποχής δεν τους υποδέχτηκαν με ανοιχτές αγκάλες. Τους αντιμετώπισαν ως ξένο σώμα, ως ανεπιθύμητους, ως ανθρώπους δεύτερης κατηγορίας.

Και η ιστορία επαναλήφθηκε με ακόμη πιο αποκρουστικό τρόπο μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Οι εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες που έφτασαν στην Ελλάδα, άνθρωποι που είχαν χάσει σπίτια, περιουσίες, συγγενείς και πατρίδες, βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια κοινωνία που σε μεγάλο βαθμό τούς αντιμετώπιζε με καχυποψία και μίσος.

Οι χαρακτηρισμοί «τουρκόσποροι», «σκατοουγλούδες», «παστρικές» και «παληοαούτηδες» χρησιμοποιήθηκαν για να στιγματίσουν Έλληνες χριστιανούς πρόσφυγες, επειδή είχαν γεννηθεί και μεγαλώσει στην άλλη πλευρά του Αιγαίου, επειδή είχαν διαφορετικά ήθη, προφορά και πολιτισμικές συνήθειες.

Και δεν περιορίστηκαν στις προσβολές. Το 1916, μπροστά στην άφιξη των προσφύγων από τον Πόντο, διατυπώνονταν απειλές όπως: «(…) θα σφάξωσι, θα εκδιώξουσι τους πρόσφυγας δι’ όπλων, μαχαίρων, και ροπάλων».

Το 1923, στις διαδηλώσεις στις Στήλες του Ολυμπίου Διός, ακούγονταν κραυγές όπως: «Φωτιά στους τουρκόσπορους πρόσφυγες».

Αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα που ορισμένοι θα προτιμούσαν να ξεχάσουμε. Και με την ευκαιρία να θυμηθούμε ότι ο ρεμπέτης Μάρκος Βαμβακάρης, Σκυριανός στην καταγωγή, είχε αναφερθεί πολύ περιγραφικά την κατάσταση που συνάντησαν οι πρόσφυγες, όταν βρέθηκαν στην Ελλάδα: “Έμενε ο κόσμος στα βαγόνια των σιδηροδρόμων. Έμενε εκεί που είχε καμιά αποθήκη εγκαταλειμμένη. Τσαντήρια κάνανε. Καταστροφή, μεγάλη καταστροφή. Να μην ξαναδούν τα μάτια μας τέτοια πράγματα.

Το τι τραβήξανε αυτοί οι άνθρωποι δεν λέγεται. Ατιμαστήκανε. Γίνανε χάλια, χάλια, χάλια. Ασε που ήταν ατιμασμένοι από κει με τους Τούρκους που τους καταδιώκανε. Και κατόπιν εδώ που ήρθανε τα ίδια.

Προσπαθήσανε, κάνανε χίλια δυό να βρίσκουνε το ψωμί τους, μέχρι να βρουν ένα σπίτι να κάτσουνε. Αν ένας πατέρας είχε πέντε-έξη παιδιά και κορίτσια, άλλα άρπαγε ο ένας από δω, άλλα ο άλλος από κει. Καταστροφή μάνα μου…

Οι ντόπιοι δεν τους έβλεπαν με καλό μάτι. Αλλά τους βρίζανε. Χίλια δύο. Φύγετε από δω ρε! Πηγαίνετε παρά πέρα. Δεν τους κοιτάζανε. Δεν είχαν την αγάπη να πουν για στάσου, συγγενείς μας είναι, Έλληνες πραγματικοί. Να τους αγκαλιάσουμε. Δεν έγινε αυτό το πράμα, ήθελαν να τους κλέψουνε οι κλεφταράδες που ήταν εδώ πέρα. Ν’ αρπάξουν ό,τι είχαν. Να τους κλέψουνε, να τους γελάσουνε. Απατεώνες”.

Οι άνθρωποι που σήμερα επιτίθενται στους πρόσφυγες, που τους αποκαλούν εισβολείς, που τους θεωρούν υπεύθυνους για όλα τα κοινωνικά δεινά, δεν διαφέρουν ιδεολογικά από εκείνους που πριν από έναν αιώνα έβριζαν, απειλούσαν και καταδίωκαν τους Έλληνες πρόσφυγες.

Είναι οι ιδεολογικοί απόγονοι εκείνων των Ελληναράδων. Η ίδια μισαλλοδοξία, η ίδια εθνικιστική τύφλωση, η ίδια ανάγκη να βρεθεί ένας αδύναμος για να φορτωθεί τις αμαρτίες ενός ολόκληρου συστήματος.

Και σήμερα, έναν αιώνα αργότερα, το έργο επαναλαμβάνεται. Μόνο που οι ρόλοι έχουν αλλάξει. Εκείνοι που κάποτε έφευγαν κυνηγημένοι από την πείνα και την εξαθλίωση, σήμερα ξεχνούν την ιστορία τους και μετατρέπονται σε διώκτες άλλων κατατρεγμένων.

Ο ρατσισμός ορισμένων σχολιαστών των δημοσιευμάτων μας δεν είναι απλώς μια διαφορετική πολιτική άποψη. Είναι μια εκδήλωση βαθιάς μισανθρωπιάς, μια αποκρουστική έκφραση ενός κόσμου που έχει μάθει να μετρά την ανθρώπινη αξία με βάση την καταγωγή, το χρώμα, τη θρησκεία και το διαβατήριο.

Και ας μην κοροϊδευόμαστε. Οι μετανάστες δεν είναι «εισβολείς». Είναι οι κολασμένοι αυτού του κόσμου. Είναι τα θύματα ενός συστήματος που γεννά πολέμους, επιβάλλει δικτατορίες, λεηλατεί χώρες, καταστρέφει κοινωνίες και στη συνέχεια υψώνει τείχη απέναντι στους ανθρώπους που το ίδιο ξεριζώνει.

Είναι άνθρωποι που ονειρεύτηκαν την ελευθερία και την επιβίωση, αλλά βρήκαν πολλές φορές τον θάνατο. Είναι εκείνοι που χάθηκαν στα νερά της Μεσογείου, που θάφτηκαν κάτω από τα συντρίμμια των πολέμων, που στοιβάχτηκαν σε στρατόπεδα και αντιμετωπίστηκαν ως ανθρώπινα περισσεύματα.

Και υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση που αξίζει να αναδειχθεί: Ο καπιταλισμός δεν γνωρίζει σύνορα όταν πρόκειται να μεταφέρει κεφάλαια, να αρπάξει φυσικούς πόρους, να εκμεταλλευτεί εργατικά χέρια και να επιβάλει τα συμφέροντα των ισχυρών. Τα σύνορα γίνονται ξαφνικά απαραβίαστα όταν οι ίδιοι οι άνθρωποι που πλήρωσαν το τίμημα αυτής της λεηλασίας ζητούν ένα κομμάτι γης για να ζήσουν.

Γι’ αυτό και η απάντηση στον ρατσισμό δεν μπορεί να είναι απλώς μια επίκληση ανθρωπιστικών αισθημάτων. Είναι ζήτημα ταξικής συνείδησης και συλλογικής πάλης.

Οι Έλληνες και οι ξένοι εργάτες δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν μεταξύ τους. Έχουν κοινά συμφέροντα, κοινά βάσανα και κοινό αντίπαλο: ένα σύστημα που τους θέλει φθηνούς, αναλώσιμους, φοβισμένους και διαιρεμένους.

Οφείλουμε να υψώσουμε τη φωνή μας απέναντι στις πολιτικές που γεννούν πολέμους και ξεριζωμούς. Να αντιπαλέψουμε την εκμετάλλευση, τον εθνικισμό, τον φασισμό και την κρατική βαρβαρότητα. Να μην επιτρέψουμε να μετατρέπουν τους καταπιεσμένους σε εχθρούς μεταξύ τους, την ώρα που οι πραγματικοί υπεύθυνοι απολαμβάνουν τα κέρδη τους πίσω από τα τείχη της εξουσίας.

Γιατί οι μετανάστες και οι πρόσφυγες δεν είναι ο εχθρός μας. Είναι άνθρωποι σαν κι εμάς. Είναι τα αδέλφια μας. Και η ιστορία των δικών μας προγόνων μάς υποχρεώνει να μην ξεχνάμε.

Και κάτι τελευταίο προς τους σημερινούς αυτόκλητους πατριώτες του πληκτρολογίου: Πριν ξαναγράψετε τη λέξη «λαθρομετανάστης», κάντε τον κόπο να διαβάσετε λίγο την ιστορία των Ελλήνων μεταναστών και προσφύγων. Ίσως τότε καταλάβετε ότι οι άνθρωποι που σήμερα φτύνουν οι ρατσιστές είναι οι ίδιοι άνθρωποι που κάποτε ήμασταν εμείς.

Η αλληλεγγύη δεν έχει εθνικότητα. Η εκμετάλλευση, όμως, έχει αφεντικά. Και απέναντι σε αυτά τα αφεντικά οφείλουμε να στρέφουμε την οργή μας, όχι απέναντι στους κατατρεγμένους της γης.

Υ.Γ Η μετανάστευση και η ξενιτιά αποτελούν μια από τις βαθύτερες και πιο επώδυνες πληγές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, ένα βίωμα που αποτυπώθηκε με τον πιο αυθεντικό και ταξικό τρόπο στο λαϊκό και έντεχνο τραγούδι. Από τα δημοτικά τραγούδια της ξενιτιάς μέχρι τις μεταπολεμικές δημιουργίες που συνόδευσαν τα καράβια για την Αμερική, την Αυστραλία και τα τρένα για τις «φάμπρικες της Γερμανίας», η μουσική λειτούργησε ως καταφύγιο, καταγγελία και συλλογική μνήμη.

Μέσα από τη φωνή του Στέλιου Καζαντζίδη, που έγινε ο κατεξοχήν εκφραστής του ξεριζωμένου εργάτη, τις μελωδίες του Μίκη Θεοδωράκη και τους στίχους του Δημήτρη Χριστοδούλου («Ο μετανάστης»), μέχρι τον εμβληματικό κύκλο «Οι Μετανάστες» του Γιάννη Μαρκόπουλου και του Γιώργου Σκούρτη, το ελληνικό τραγούδι δεν περιορίστηκε στον θρήνο. Ανέδειξε την εκμετάλλευση του μόχθου, τη μοναξιά της αλλοτριωμένης εργασίας, αλλά και την περηφάνια ανθρώπων που αναγκάστηκαν να αφήσουν τον τόπο τους αναζητώντας μια αξιοπρεπή ζωή.

Σήμερα, σε μια εποχή που οι δρόμοι της προσφυγιάς και της μετανάστευσης παραμένουν ανοιχτοί -τόσο για τους ανθρώπους που φτάνουν στη χώρα μας όσο και για τη νέα γενιά που ξαναπαίρνει τον δρόμο της φυγής- αυτά τα τραγούδια παραμένουν συγκλονιστικά επίκαιρα. Θυμίζουν πως η μετανάστευση δεν είναι απλώς στατιστικά στοιχεία, αλλά ανθρώπινες ιστορίες, αγώνας για επιβίωση και μια διαρκής υπενθύμιση της κοινής μοίρας των εργαζομένων πέρα από σύνορα.