Υπάρχει ένας πυρήνας ωμής αλήθειας που διαπερνά τη σύγχρονη διεθνή τάξη, όσο κι αν σκεπάζεται από νομικές διατυπώσεις, ανθρωπιστικά προσχήματα και τηλεοπτικές ευαισθησίες:

Είναι νόμιμο να καταστρέφεις χώρες. Είναι παράνομο να σωθείς από την καταστροφή.

Και αυτή η καταστροφή δεν συντελείται μόνο με βόμβες και στρατούς. Συντελείται και «ειρηνικά»: με την εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών, με την οικονομική λεηλασία, με τη διάλυση τοπικών οικονομιών στο όνομα της ανάπτυξης και των αγορών.

Αυτό δεν είναι σχήμα λόγου. Είναι η πραγματική λογική που οργανώνει τον κόσμο μας.

Όχι μόνο πόλεμος: η καταστροφή ως οικονομικό μοντέλο

Η εικόνα του ξεριζωμένου ανθρώπου συνδέεται συνήθως με τον πόλεμο. Όμως εκατομμύρια άνθρωποι δεν φεύγουν επειδή έπεσαν βόμβες, αλλά επειδή δεν έμεινε τίποτα για να ζήσουν.

Η αρπαγή φυσικών πόρων, η μονοκαλλιέργεια για εξαγωγή, η εξάρτηση από πολυεθνικές, η διάλυση της αγροτικής παραγωγής, η ιδιωτικοποίηση του νερού και της γης, η κλιματική καταστροφή που επιταχύνεται από το ίδιο παγκόσμιο σύστημα εκμετάλλευσης, ισοδυναμούν με κοινωνικό πόλεμο χωρίς στρατό.

Χώρες ολόκληρες μετατρέπονται σε ζώνες φτηνής εργασίας και εξόρυξης. Η ζωή γίνεται αδύνατη, όχι επειδή έπεσαν πύραυλοι, αλλά επειδή λεηλατήθηκε κάθε δυνατότητα αξιοπρεπούς επιβίωσης.

Οι μεταναστευτικές ροές δεν είναι παρενέργεια. Είναι δομικό αποτέλεσμα.

Οι πόλεμοι με ανθρώπινο πρόσωπο

Οι λεγόμενοι «ανθρωπιστικοί πόλεμοι» παρουσιάστηκαν ως ηθική πρόοδος: όχι πια πόλεμοι για εδάφη και πετρέλαια, αλλά επεμβάσεις για τη σωτηρία αμάχων, για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για τη δημοκρατία. Στην πράξη, όμως, λειτούργησαν ως η ιδεολογική αναβάθμιση του ιμπεριαλισμού.

Η βία των ισχυρών κρατών βαφτίστηκε νόμιμη, αναγκαία, ακόμα και ηθικά επιβεβλημένη. Οι βόμβες απέκτησαν λεξιλόγιο αξιών. Τα ερείπια, αφήγημα.

Όμως κάθε κατεστραμμένη χώρα γεννά ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα: ανθρώπους που φεύγουν.

Από «θύματα που σώζουμε» σε «απειλές που αποκρούουμε»

Εδώ αρχίζει η μεγάλη αντίφαση.

Οι ίδιοι άνθρωποι, στο όνομα των οποίων υποτίθεται ότι έγιναν οι επεμβάσεις, μετατρέπονται σε πρόβλημα τη στιγμή που προσπαθούν να επιβιώσουν. Όταν μένουν στα συντρίμμια είναι χρήσιμοι για τα δελτία ειδήσεων. Όταν εμφανίζονται στα σύνορα, γίνονται «ροές», «βάρος», «απειλή».

Η ανθρώπινη ύπαρξη χάνει το όνομα και το πρόσωπό της. Γίνεται αριθμός, στατιστική, ζήτημα ασφάλειας.

Η διεθνής νομιμότητα ως ταξικό εργαλείο

Το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται με δύο μέτρα και δύο σταθμά.

Η κρατική βία έχει θεσμούς, συμβούλια, ψηφίσματα, εξαιρέσεις. Η ατομική σωτηρία δεν έχει τίποτα από αυτά. Ένας άνθρωπος που περνά σύνορα χωρίς χαρτιά θεωρείται παράνομος, ακόμα κι αν τα χαρτιά του χάθηκαν μαζί με το σπίτι του.

Έτσι διαμορφώνεται μια παράλογη αλλά απολύτως λειτουργική συνθήκη:

⧭ τα κράτη έχουν δικαίωμα να διαλύουν κοινωνίες

⧭ οι άνθρωποι δεν έχουν δικαίωμα να ξεφύγουν από τη διάλυση

Η νομιμότητα δεν προστατεύει τη ζωή. Προστατεύει την τάξη.

Ένα παράδειγμα που δεν χωρά αμφισβήτηση: Αφρική χωρίς πόλεμο

Στην Αφρική εκατομμύρια άνθρωποι μεταναστεύουν χωρίς να έχει προηγηθεί πόλεμος. Χώρες πλούσιες σε χρυσό, κοβάλτιο, ουράνιο, πετρέλαιο και σπάνιες γαίες παραμένουν φτωχές, όχι παρά τα αποθέματά τους, αλλά εξαιτίας τους.

Η εξόρυξη γίνεται από πολυεθνικές, τα κέρδη φεύγουν, οι τοπικές κοινωνίες μένουν με κατεστραμμένο περιβάλλον, μολυσμένο νερό και ανύπαρκτες προοπτικές. Η γεωργία διαλύεται, η αυτάρκεια χάνεται, η επιβίωση γίνεται καθημερινός αγώνας.

Δεν υπάρχουν βομβαρδισμοί. Υπάρχει όμως μια μόνιμη οικονομική κατοχή.

Όταν αυτοί οι άνθρωποι φτάνουν στις ακτές της Μεσογείου, δεν θεωρούνται θύματα ενός συστήματος που τους άδειασε τη γη. Θεωρούνται «παράνομοι μετανάστες». Η λεηλασία ήταν νόμιμη. Η φυγή όχι.

Φράχτες, επαναπροωθήσεις και καθεστώς εξαίρεσης

Η Ευρώπη δεν είναι απλώς φρούριο. Είναι εργαστήριο.

Εκεί δοκιμάζεται ένα νέο μοντέλο: τυπική δημοκρατία στο εσωτερικό, μόνιμη εξαίρεση στα σύνορα. Ο νόμος αναστέλλεται «προσωρινά», αλλά η εξαίρεση γίνεται κανονικότητα. Οι επαναπροωθήσεις βαφτίζονται αποτροπή. Ο θάνατος στη θάλασσα παρουσιάζεται ως ατυχές αλλά αναπόφευκτο κόστος.

Όχι της πολιτικής. Της ζωής των άλλων.

Το πραγματικό έγκλημα

Το έγκλημα δεν είναι ότι οι πρόσφυγες παραβιάζουν σύνορα.

Το έγκλημα είναι ότι αποκαλύπτουν την υποκρισία του συστήματος.

Με την παρουσία τους θυμίζουν ποιος κατέστρεψε τις χώρες τους, ποιος κερδίζει από την αστάθεια, ποιος αποφασίζει ποια ζωή αξίζει προστασία και ποια όχι

Γι’ αυτό πρέπει να γίνουν αόρατοι, να πνιγούν μακριά, να φυλακιστούν, να αποθαρρυνθούν.

Επίλογος

Ο «ανθρωπιστικός πόλεμος» και ο «παράνομος πρόσφυγας» είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Ο πρώτος νομιμοποιεί τη βία των ισχυρών. Ο δεύτερος ποινικοποιεί την επιβίωση των αδύναμων.

Όσο αυτός ο κόσμος θεωρεί φυσιολογικό να καταστρέφονται χώρες αλλά αφύσικο να σώζονται άνθρωποι, καμία συζήτηση για δικαιώματα, ανθρωπισμό ή διεθνή τάξη δεν μπορεί να είναι ειλικρινής.

Γιατί τελικά, το πιο επικίνδυνο πράγμα δεν είναι ο πρόσφυγας.

Είναι η αλήθεια που κουβαλά μαζί του.