Πηγή: Το πόνημα του Τάσου Κωστόπουλου “Η αυτολογοκριμένη μνήμη”

Η διαπλοκή των Ταγμάτων Ασφαλείας με τις αντιεαμικές «εθνικές» οργανώσεις, που κινούνταν στη γκρίζα ζώνη μεταξύ αντίστασης και δωσιλογισμού αποτελεί δίχως αμφιβολία την πιο ευαίσθητη (και συνάμα την πιο ενδιαφέρουσα) πτυχή αυτής της ιστορίας.

Η αντιμετώπιση του εσωτερικού εχθρού αποτελεί για τις περισσότερες απ’ αυτές τις οργανώσεις την πρώτη προτεραιότητα ήδη από την άνοιξη του 1943, αν όχι από πολύ νωρίτερα. Χαρακτηριστικές είναι π.χ. οι ζυμώσεις στο εσωτερικό της «Εθνικής Δράσεως», το Δεκέμβριο του 1942, για «εξουσιασμό τον Μωριά» μέσω αντιεαμικών ανταρτοομάδων, με απώτερο στόχο την παρεμπόδιση της εισόδου του ΕΛΑΣ στην πρωτεύουσα ζυμώσεις που κατέληξαν, λίγο αργότερα, στη δημιουργία του εθνικόφρονος «Ελληνικού Στρατού» και στη δυναμική αναμέτρηση του τελευταίου με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. 148

Η καταστολή της «αναρχίας» και η προάσπιση του κοινωνικού καθεστώτος (κι όχι η άμεση αντίσταση στον καταχτητή) συνιστούν, άλλωστε, βασικό καταστατικό σκοπό κινήσεων όπως η ΠΑΟ 149 ο ΕΣ 150 ή η «Στρατιωτική Ιεραρχία» του Παπάγου 151 · άλλες πάλι, όπως το 5/42 της ΕΚΚΑ, θα υιοθετήσουν στην πορεία ανάλογη πολιτική, αποκηρύσσοντας δημόσια (σαν «φιλοκομμουνιστική») την ίδια τους την ηγεσία, ως αποτέλεσμα του εισοδισμού ακροδεξιών κύκλου της Αθήνας στις τάξεις τους αλλά και της πόλωσης των τοπικών μικροκοινωνιών 152.

Οι επιτελείς της όλης κίνησης, που χρηματοδοτείται από τους «εγχώριους κεφαλαιούχους» μέσω μιας «διαχειριστικής επιτροπής» μ’ επικεφαλής τον Αντώνιο Μπενάκη 153, εκλαμβάνουν την δράση τους σαν αγώνα επιβίωσης του αστικού καθεστώτος απέναντι στις δυνάμεις της κοινωνικής ανατροπής: «Μια τάξις είναι τόσο πιο δυνατή, όχι όσο περισσότερους οπαδούς έχει, παρά όσο πιο φανατικούς», γράφει χαρακτηριστικά ο βιομήχανος (και λογοτέχνης) Ζαλοκώστας, ηγετικό στέλεχος αυτού του ρεύματος. «Η μονολιθικότητα στις ιδέες μετράει την αξία. […] Οι αναρχικοί, ας όψωνται για ότι συμβεί».

Η πολιτική αυτή διαθέτει την ενεργητική στήριξη του βρετανικού παράγοντα, που από τις αρχές του 1943 εστιάζει τις ενέργειές του στην προσπάθεια συγκρότησης ανταρτοομάδων ανταγωνιστικών προς τον ΕΛΑΣ, με σκοπό την υπονόμευση και περιθωριοποίηση του τελευταίου. 155

Το Νοέμβριο του 1943, η άτυπη ενοποίηση αυτού του αντιεαμικού συνασπισμού θα συμπυκνωθεί στην υπογραφή ενός πρωτοκόλλου συνεργασίας ανάμεσα σε επτά οργανώσεις του εθνικόφρονος χώρου (Εθνική Δράσις, «X», PAN, ΕΔΕΣ Αθήνας, ΕΔΕΜ, ΕΚΟ, Τρίαινα) και την Υπηρεσία Πληροφοριών του «Υπουργείου Αμυνης» της δοσιλογικής κυβέρνησης, υπό την αιγίδα του νεοζηλανδού αξιωματικού Ντον Στοτ -του ίδιου που, λίγες μέρες αργότερα, θα επιχειρήσει να διαπραγματευτεί με τους Γερμανούς τη σύναψη «χωριστής ειρήνης» σε αντισοβιετική κατεύθυνση 156. Κάποιοι από τους επικεφαλής των Ταγμάτων Ασφαλείας θα ισχυριστούν, αργότερα, ότι η ένταξή τους σ αυτά δεν ήταν παρά ο καρπός των παραπάνω διαβουλεύσεων 157.

Απέναντι στους ταγματασφαλίτες, οι περισσότερες απ’ αυτές τις οργανώσεις θα τηρήσουν έτσι μια στάση συντροφικής (αν και συχνά διακριτικής) συνεργασίας. Σαφέστερος στην επιλογή του είναι ο ΕΔΕΣ της Αθήνας, ύστερα από τη διάσπασή του το καλοκαίρι του 1943: ηγετικά στελέχη του, μ’ επικεφαλής το συνταγματάρχη Παπαθανασόπουλο, αναλαμβάνουν ανώτερες θέσεις στα ευζωνικά τάγματα, οι τεχνικές λεπτομέρειες της οργανωτικής συγκρότησης των οποίων ρυθμίζονται κάποιες φορές με βάση «σχέδια ενεργείας» της ίδιας της οργάνωσης 158.

Ανάλογες τάσεις σημειώνονται στα κατά τόπους οργανωτικά δίκτυα του Συνδέσμου, σε περιοχές όπως η Θεσσαλία ή η Μακεδονία, όπου η παρουσία του ΕΔΕΣ είναι περισσότερο συμβολική παρά πραγματική 159. Αλλά και στην ίδια την Ήπειρο, όπου εκ των πραγμάτων δεν υφίσταται τέτοια διαπλοκή, μια έκθεση της εξόριστης κυβέρνησης καταγράφει τον Αύγουστο του 1944 το «περίεργον και λυπηρόν» φαινόμενο, «άνδρες τον ΕΔΕΣ [να] εκφράζονται μετά συμπάθειας για τα Τάγματα Ασφαλείας» 160.

Αξιοποιώντας αυτές τις διασυνδέσεις, ουκ ολίγοι ταγματασφαλίτες (από την Κόρινθο ως τη Μακεδονία) θα ανακοινώσουν έτσι τις μέρες της Απελευθέρωσης την προσχώρησή τους στην οργάνωση του Ναπολέοντα Ζερβά, σε μια ύστατη προσπάθεια να αποφύγουν την τιμωρία που επιφυλασσόταν στους δωσιλόγoυς 161.

Ακόμη στενότερα είναι τα περιθώρια ελιγμών για τις μικρότερες εθνικόφρονες οργανώσεις της πρωτεύουσας, για τς οποίες οι ταγματασφαλίτες αποτελούν ταυτόχρονα σύμμαχο και πολιτικό πρόβλημα. «Είναι πράγματι λυπηρόν ότι αι προσπάθειαι των Εθνικών οργανώσεων συμπίπτουν αναγκαστικούς με τίνα εκ των μέτρων της εσωτερικής κυβερνήσεως Ράλλη», παραδέχεται σε μια αναφορά του προς το Κάιρο ο στρατηγός Βεντήρης της PAN λίγο πριν εκφράσει την «πραγματική ανακούφισή» του για την παρθενική επιχείρηση των ευζωνικών ταγμάτων: την εκκαθάριση, στα τέλη Νοεμβρίου 1943, των νοσοκομείων της Αθήνας από τους (οργανωμένους στο ΕΑΜ) αναπήρους της Αλβανίας επιδρομή που κατέληξε σε 19 εκτελέσεις και σύλληψη 1.700 ομήρων 162.

Αξιωματικοί της PAN και της δίδυμης αδελφής της, της «X» του στρατηγού Γρίβα, στελεχώνουν άλλωστε το 1944 σε μεγάλο βαθμό αυτές τις μονάδες, όπως και πολλοί από τους Ευέλπιδες που -ελλείψει τακτικού στρατού- είχαν εισαχθεί en bloc στο Πολυτεχνείο 163. Με αποτέλεσμα, κατά τον υπολογισμό του συσχετισμού δυνάμεων ενόψει της τελικής αναμέτρησης με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για τον έλεγχο της πρωτεύουσας, στις παραμονές της Απελευθέρωσης, η «X» να συμπεριλαμβάνει και τα ευζωνικά τάγματα στις φίλιες εκείνες δυνάμεις, πάνω στις οποίες «δέον να υπολογίζη τις» 164, ενώ ακόμη και η δεξιά αντιστασιακή ΠΕΑΝ καταμετρά στα πεσόντα μέλη της δυο τουλάχιστον ταγματασφαλίτες που σκοτώθηκαν από τον ΕΛΑΣ στην Αθήνα και την Κοκκινιά165.

Το πολιτικό πρόβλημα, από την άλλη, βρισκόταν στον κίνδυνο να επιβεβαιωθεί έμπρακτα, στα μάτια του κοινού, η ταύτιση όλων αυτών των οργανώσεων με τον καθεαυτό ένοπλο δωσιλογισμό. όπως ακριβώς επιδίωκε η αντίπαλη τους εαμική προπαγάνδα 166.
Φυσικά, η ταύτιση αυτή δεν είναι πλήρης. Μέχρι το τέλος της Κατοχής, στον εθνικόφρονα χώρο θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν άτομα και συλλογικότητες του αρνούνται τη συνεργασία με τα Τάγματα Ασφαλείας, θεωρώντας τη δράση των τελευταίων καθαρή προδοσία του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. 167

Η συνήθης ισορροπία των ημερών, όμως, αποτυπώνεται σ’ ένα μικροεπεισόδιο από τη δράση των «εθνικών» οργανώσεων, στις αρχές του 1944: όταν οι ταγματασφαλίτες, που έχουν συλλάβει στην οδό Σόλωνος (κι οδηγήσει στο στρατόπεδό τους) μια ομάδα ένοπλων νέων της PAN, διαπιστώνουν την πολιτική τους ταυτότητα, όχι μόνο τους αφήνουν ελεύθερους αλλά τους επιστρέφουν και τα περίστροφά τους. 168

Εννοείται ότι, αν επρόκειτο για επονίτες, αυτό που θα περίμενε τους συλληφθέντες ήταν τα βασανιστήρια και -κατά πάσα πιθανότητα- η αγχόνη.

Ακόμη μεγαλύτερη υπήρξε η ταύτιση Ταγμάτων Ασφαλείας κι αντιεαμικών αντιστασιακών οργανώσεων στην Πελοπόννησο και τη Μακεδονία. Εκεί, η δράση των δεξιών ανταρτοομάδων (του ΕΣ και της ΠΑΟ) υπήρξε ευθύς εξαρχής προσανατολισμένη κατά κτίριο λόγο στην καταπολέμηση του ΕΑΜ. Το ίδιο νωρίς εμφανίζονται και οι πρώτες τάσεις συνεργασίας με τον κατακτητή, τουλάχιστον σ’ ένα μέρος του ανθρώπινου δυναμικού και των μηχανισμών του τις στηρίζουν.

Στη νότια Πελοπόννησο. λ.χ. οι συνεννοήσεις του Τηλέμαχου Βρεττάκου με τοπικούς παράγοντες που έχουν ήδη ζητήσει όπλα από τους Γερμανούς χρονολογούνται από τα μέσα Ιουλίου 1943, μερικές δηλαδή εβδομάδες πριν οπό την πρώτη ένοπλη αναμέτρηση του ΕΛΑΣ με τον ΕΣ στη μάχη της Γάρδιτσας (6.8.43) 169.

Δυο μήνες αργότερα, κι ενώ έχει υπογράφει το σύμφωνο του Δυρραχίου για τη συνεργασία των δυο οργανώσεων (28.8.43), ο Βρεττάκος εξακολουθεί ν’ ασχολείται αποκλειστικά με αντικομμουνιστική προπαγάνδα κι επιδρομές σε εαμικά χωριά· ένα κλασικό στιγμιότυπο των ημερών αφορά τη φιλική συνάντηση και συνομιλία του με γερμανό αποσπασματάρχη στη Βυτίνα (5.10.43) 170.

Ο δε Παπαδόγκωνας θα διακηρύξει δημόσια εκ των υστέρων ότι «αι γνωσταί εθνικαί ομάδαι» (δηλ. ο ΕΣ) δημιουργήθηκαν από τον ίδιο με σκοπό την καταπολέμηση του ΕΑΜ, όταν οι ιταλικές κατοχικές αρχές «εκώφευσαν» στις «υποδείξεις» του να του «παράσχωσι τα μέσα προς πάταξην του Κομμουνισμού»171.

Στην Αχαΐα, πάλι, ο απεσταλμένος της «Στρατιωτικής Ιεραρχίας», στρατηγός Ζερβέας, εισηγείται ήδη από το Σεπτέμβριο του 1943, παράλληλα με την ενίσχυση του ΕΣ και τον επανεξοπλισμό των σωμάτων ασφαλείας, τη συγκρότηση ενός «ευζωνικού τάγματος 1.000 ανδρών κατά τα αθηναϊκά πρότυπα 172.

Στην Κεντρική Μακεδονία, το τουρκόφωνο προσφυγικό χωριό Κούκος αποτελεί προπύργιο των ανταρτοομάδων της ΠΑΟ -από την άνοιξη του 1943 (σύμφωνα με μιαν εκδοχή) 173 ή από τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς (κατά μιαν άλλη, σαφώς πιο τεκμηριωμένη) 174. Σε κάθε περίπτωση, ο εξοπλισμός του από τους Γερμανούς κι η μετατροπή του σε ορμητήριο του ΕΕΣ δικαιολογείται σαν το αποτέλεσμα της διάλυσης των ανταρτοομάδων της ΠΑΟ από τον ΕΛΑΣ, το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς 175.

Στην πραγματικότητα όμως, όπως αποκαλύπτει μια αναλυτική έκθεση της γερμανικής αντικατασκοπίας, η «απολύτως γερμανόφιλος στάσις» της τοπικής «εθνικής συμμορίας» του Κιτσά Μπατζάκ και οι σχετικές επαφές της (μέσω της ελληνικής δωσιλογικής διοίκησης) χρονολογούνται ήδη από τα τέλη του 1942· κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις της άνοιξης του 1943 στον Όλυμπο, μάλιστα, η Βέρμαχτ είχε πάρει την εντολή «να φεισθή οσδήποτε» το χωριό και να αποφύγει έρευνες εκεί για όπλα, «Για να χρησιμοποιήσωμεν τον Κούκον και περεταίρω ως μίαν φωλεάν αντιστάσεως».

Η επίσημη συνεργασία αυτών των περίεργων αντιστασιακών με τη γερμανική διοίκηση Θεσσαλονίκης- Αιγαίου θα ξεκινήσει στο αμέσως επόμενο διάστημα (κι εν πάσει περιπτώσει, πριν από την επίσημη προσχώρηση του Κιτσά Μπατζάκ στην ΠΑΟ) 176.

Σε άλλες περιοχές, όπως το Βέρμιο ή τα περίχωρα της Κοζάνης, η εμφάνιση ένοπλων «παοτζήδων» το καλοκαίρι του 1943, συντονισμένη από τον δωσίλογο γενικό επιθεωρητή Χρυσοχόου, έχει ευθύς εξαρχής καθαρά αντιεαμικό χαρακτήρα 177. Μετά την τυπική αυτοδιάλύση των ανταρτοομάδων της οργάνωσης, τον Ιανουάριο του 1944, πολλοί αξιωματικοί της θα συνεργαστούν με τα Τάγματα Ασφαλείας του ΕΕΣ διατηρώντας παράλληλα τις σχέσεις τους με την κεντρική καθοδήγηση, η οποία περιορίζεται σε διευκρινίσεις ότι η συνεργασία αυτή «Δεν γίνεται κατ’ εντολήν της οργανώσεως» 178.

Καθόλου περίεργο, λοιπόν, που η ΠΑΟ (ως τέτοια) αποκηρύχθηκε τελικά δημόσια από αξιωματικούς της Συμμαχικής Αποστολής 179, αλλά και που στη συλλογική συνείδηση ο τίτλος του «παοτζή» έχει λίγο πολύ ταυτιστεί με την εικόνα του γερμανοντυμένου ταγματασφαλίτη, όπως με θλίψη διαπιστώνουν ακόμη και ιστοριογράφοι της οργάνωσης 180. Πόσο μάλλον, αφού διαβόητα ηγετικά στελέχη του ΕΕΣ. όπως ο Φραγκίσκος Κολλάρας ή ο Λεωνίδας Ιωαννίδης, εξακολουθούν να κοσμούν τις επίσημες ονομαστικές καταστάσεις των αγωνιστών της ΠΑΟ (με καταγραφή της ημερομηνίας στρατολόγησής τους αλλά όχι και κάποιας διακοπής της σχέσης τους με αυτήν)181, ενώ η ημιεπίσημη αυτοβιογραφία της οργάνωσης εξυμνεί τους ταγματασφαλίτες της Νιγρίτας που «Δεν επέτρεψαν επικράτησην των κομμουνιστών στην περιοχήν μέχρι τέλους Νοεμβρίου 1944» 182…

Εντύπωση προκαλεί, πάντως. η βραχύβια αποποίηση αυτής της ταύτισης από τον ίδιο το Μιχάλαγα, αμέσως μετά τον πόλεμο: «Ο ΕΛΑΣ μας απεκάλει Παοτζήδες. δηλ.. Βασιλικούς», γράφει τον Απρίλιο του 1945 στον πρωθυπουργό Πλαστήρα, διαβεβαιώνοντάς τον ότι -αντίθετα- «όλοι σχεδόν οι ανήκοντες εις τον ΕΕΣ υπήρξαμεν ανέκαθεν Φιλελεύθεροι ως προς τα πολιτικά φρονήματα». Η οφθαλμοφανής αυτή απόπειρα να αξιοποιηθεί το αντιμοναρχικό παρελθόν του στρατηγού για την πολιτική και υλική αποκατάσταση των ταγματασφαλιτών της Β. Ελλάδας, πολλοί από τους οποίους παρέμεναν προφυλακισμένοι ως δωσίλογοι, δεν φαίνεται να είχε ωστόσο οποιαδήποτε συνέχεια. 183

Μικρότερης ίσως κλίμακας αλλά εξίσου αμφιλεγόμενη υπήρξε η διαπλοκή τοπικών εθνικοφρόνων οργανώσεων και Ταγμάτων Ασφαλείας σε άλλες περιοχές της χώρας. Στην Κρήτη, λ.χ.. η Εθνική Οργάνωσις Κρήτης (ΕΟΚ) καταδικάζει μεν δημόσια τo Τάγμα Παπαγιαννάκη, στα κρυφά όμως διατηρεί μαζί του φιλικές σχέσεις, «ως προς τμήμα της ΕΟΚ», προμηθευόμενη απ’ αυτό όπλα και διασφαλίζοντας την ασυλία των στελεχών της 184· ένας ανώτερος αξιωματικός της οργάνωσης, ο συνταγματάρχης Πλεύρης, θα συζητήσει άλλωστε πολύ σοβαρά με τους Γερμανούς την προσχώρησή του σ’ αυτό, πριν τον «μαζέψει» ο Βρετανός πράκτορας Τομ Ντανμπάμπιν 185.

Στην Πάτρα, πάλι, ο επικεφαλής του αντιστασιακού «Τάγματος Εθνικής Δράσεως» Ανδρέας Παπανδρέου διατηρεί στενές επαφές όχι μόνο με μεσαία στελέχη του εκεί ευζωνικού τάγματος, με τα οποία μελετά το ενδεχόμενο κοινών επιχειρήσεων εναντίον του ΕΛΑΣ. αλλά και με τον ίδιο τον Κουρκουλάκο, «δια να αίρωνται αι τυχόν παρανοήσεις και παρεξηγήσεις. αι οποίαι ήσαν αναπόφευκται κατά την δράσιν μας». Η φιλόδοξη εισήγηση του, για σχηματισμό παράλληλης ένοπλης οργάνωσης «εις την οποίαν θα εντάσσοντο όσοι εθνικόφρονες δεν επυθυμούν να πολεμήσουν την παράταξιν [του ΕAM] δια των Ταγμάτων Ασφαλείας», θα απορριφθεί ωστόσο από το συνταγματάρχη, που αντιπροτείνει την ενσωμάτωση της τελευταίας στα Τάγματα ή τη χρησιμοποίησή της σαν παρακρατικό απόσπασμα θανάτου, για «ορισμένας αποστολάς, τας οποίας ούτος δεν ηδύνατο να εκτελέση» 186.

Παρόμοιες τάσεις συναντάμε, τέλος. παρά τις οφθαλμοφανείς διαφορές, ακόμη και σε οριακές περιπτώσεις μειονοτικών σχηματισμών όπως το «Αξονομακεδονικό Κομιτάτο» ή η «Οχράνα». Ύστερα από συνεννόηση με άλλους εθνικόφρονες παράγοντες της Καστοριάς, ο εκεί μητροπολίτης Νικηφόρος ήρθε λ,χ. τον Απρίλιο του 1943 σε επαφή με την ηγεσία του Κομιτάτου, εισηγούμενος την υπαγωγή των πολιτοφυλακών του τελευταίου στα σχεδιαζόμενα τότε Τάγματα Ασφαλείας της Αθήνας 187.

Έντεκα μήνες αργότερα, η Διοίκηση Χωροφυλακής Καστοριάς θα καταγράψει ξανά την προσπάθεια «ωρισμένων κακών Ελλήνων, ή μάλλον Ελληνιζόντων» της πόλης να αναγνωριστεί το Κομιτάτο από την κυβέρνηση Ράλλη σαν «Τάγμα Ασφαλείας κατά το Ελληνικόν πρότυπον», με στρατηγική επιδίωξη τη μακροπρόθεσμη «αποκατάσταση από Ελληνικής απόψεως» των μελών του 188.

Παραπομπές

148 Για τις ζυμώσεις: Ζαλοκώστας 1949, σ.145-6. Για την αναμέτρηση ΕΑΜ -ΕΣ: Φλάϊσερ 1995, σ.99-111· Λάζαρης 1989, σ. 130-4· ΔΙΣ, τ.5ος, σ.337- 57· Παναγιώτης Θεμ. Κανελλόπουλος, Η Εθνική Αντίσταση στην Τριφύλλια, Αθήνα 1980, σ. 119-80· Βασίλης Κλεφτογιάννης, Όπως τά ‘ζησα. Μαρτυρία μιας βασανιστικής πορείας, Αθήνα 1994, σ.49-73. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτός ο σχεδιασμός προηγείται αισθητά, από χρονική άποψη, της ευρύτερης εαμικής εκστρατείας κατά των «αντιδραστικών» της Πελοποννήσου: ακόμη και στα μέσα του 1943, οι πράκτορες του αντιεαμικού «Μίδα» στη Μεσσηνία αναφέρουν πως μέχρι τότε έχουν σκοτωθεί από τον ΕΛΑΣ μόλις 12 «ρουφιάνοι» σ’ όλο το νομό, καθώς και ότι «τούτο έκανε αρίστην εντύπωσιν εις τον κόσμον» (ΑΤΤ/Στρατιωτικόν Επιτελείον Μίδα/2/5, ‘Ηρακλής’ προς

149Το πρόγραμμα της ΠΑΟ έθετε ως ισοδύναμους σκοπούς της οργάνωσης (α) την «συνεργασίαν μετά των Συμμάχων Εθνών κατά των κατακτητών» και (β) την μεταπελευθερωτική «τήρησιν της τάξεως και της εθνικής συνοχής», με «εξουδετέρωσιν πάσας εκδηλώσεως αναρχίας» ή «αποπείρας επικρατήσεως δια της βίας» (Παπαθανασίου 1997, σ.42-3). Αυτό της «μητρικής» ΥΒΕ, έκανε λόγο μόνο για την «εξουδετέρωσιν πάσης ξενικής προπαγάνδας» που απέβλεπε στην απόσχιση ελληνικών εδαφών (στο ίδιο, σ.29-31). Υπηρεσιακή έκθεση της πρώτης κατοχικής περιόδου, που καταγράφει τις διεργασίες στο σώμα των αξιωματικών, θεωρεί την ΥΒΕ «δευτερευούσης σημασίας» και χωρίς προθέσεις αντίστασης (ΑΕΤσ/Ε24/031, «Μαχητικές ομάδες και σκοποί αυτών»,· για την απροθυμία της ΠΑΟ να αναπτύξει αντιστασιακή δραστηριότητα πριν την αναμενόμενη συμμαχική απόβαση, βλ. επίσης McNeill 1947, σ.83-4. Αντίθετα, οι πρώτες προκηρύξεις των ανταρτοομάδων της ισοδυναμούσαν με κήρυξη πολέμου κατά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ (Φλάϊσερ 1995, σ. 123-4).

150 Χαρακτηριστική η προκήρυξη που εξέδωσε στις 17.7.43 το πιο «φιλελεύθερο» στέλεχος του ΕΣ, ο συνταγματάρχης Γιαννακόπουλος (Φλάϊσερ 1995, σ.97-8). Για τη θετική αντιμετώπιση της εμφάνισης των ΕΣ και ΠΑΟ από τις γερμανικές υπηρεσίες, βλ. Χάγκεν Φλάϊσερ, «Η ναζιστική προπαγάνδα στην κατοχή: ένα διφορούμενο όπλο», σε X. Φλάϊσερ-Ν. Σβορώνος (επιμ.), Ελλάδα 1936-1944. Δικτατορία-Κατοχή-Αντίσταση, Αθήνα 1989, σ.367.

151 Για το ιδρυτικό κείμενο της Στρατιωτικής Ιεραρχίας (20.5.43), που έθετε ως βασικό στόχο την δυναμική αντιμετώπιση «πάσης απόπειρας διασαλεύσεως της τάξεως ή ανατροπής του κοινωνικού καθεστώτος» κατά την Απελευθέρωση, βλ. Γεώργιος Κοσμάς, Ελληνικοί πόλεμοι, Αθήναι 1967, σ.294-5 (και σε φωτοτυπία, σ.297-8)· για τη φιλογερμανική στάση του Παπάγου και του περιβάλλοντος του στην πρώτη φάση της Κατοχής: Λεωνίδας Σπαής, Πενήντα χρόνια στρατιώτης, Αθήναι 1970, σ.273-5.

152 Για την «αξιοποίηση» του Ψαρρού από τους αντιεαμικούς κύκλους της Αθήνας (που δεν έτρεφαν, πάντως, και πολλές συμπάθειες για το πρόσωπο και τις ικανότητες του), βλ. Ζαλοκώστας 1949, σ.145 και Ευάγγελος Καλαντζής, Σαράντα χρόνια αγώνες, Αθήνα 1969, σ.71 -80· για την αποκήρυξη του ίδιου και της ΕΚΚΑ από τους αξιωματικούς του 5/42: Καλαντζής 1969, σ.80-2. Η αποκήρυξη αυτή αποσιωπάται πλήρως από την ημιεπίσημη ιστορία της οργάνωσης (Γ. Καϊμάρας, Εθνική Αντίστασις τον 5/42 Συντάγματος Ευζώνων Ψαρρού, 1941-1944, Αθήναι 1979), παρόλο που ο συγγραφέας της είχε προσυπογράψει το επίμαχο κείμενο.

153 Βέργας (Κ. Βεντήρης), «Γενική έκθεσις περί της εσωτερικής καταστάσεως της χώρας» (16.12.43), σε Αρχείο Τσουδερού τ.Π, σ.746· αναφορά Α. Πηλαβάκη (Κάϊρον 28.6.44), στο ίδιο, τ.Γ2, σ.945.

154 Ζαλοκώστας 1949, σ.203. Βιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα, στο EVJJVIKOV Who is Who, Αθήνα 1965, σ. 165-6. Για μια εικόνα της ταξικής πόλωσης στην πρωτεύουσα το φθινόπωρο του 1944, βλ. επίσης: Κουβαράς 1976, σ. 149-51, και Richard Capell, Simiomata. A Greek Note Book, Λονδίνο 1945, σ.51-3, 65-6 & 100-1.

155 J. Ilondros, «Η Μ. Βρετανία και τα ελληνικά Τάγματα Ασφαλείας, 1943-1944», σε X. Φλάϊσερ – Ν. Σβορώνος (επιμ.), Ελλάδα 1936-1944. Δικτατορία – Κατοχή – Αντίσταση, Αθήνα 1989, σ.266-7 & 274.

156 «Συμφωνία δια την συγχώνευσιν όλων των Εθνικών αγωνιστικών ομάδων εις την Αττικήν», σε Αρχείο Τσουδερού, τ.ΓΙ, σ.512-4· Εθνική Δράσις, «Έκθεσις επί της θέσεως των στρατιωτικών οργανώσεων εν Ελλάδι» (11.12.43), στο ίδιο, σ.726-7· έκθεση Α. Πηλαβάκη (15.1.44), στο ίδιο, σ.840· Ζαλοκώστας 1949, σ.231-3· Hagen Fleischer, «Υπόθεση Don Stott: πρελούντιο για μια ξεχωριστή αγγλο-γερμανική ειρήνη;», σε Μάριον Σαράφη (επιμ.), Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο πόλεμο, Αθήνα 1982, σ. 153-82.

157 Αναγνωστόπουλος 1973, σ.345-6.

158 Δουατζής 1982, σ.113-7. Επίσης: Αναγνωστόπουλος 1973, σ.346· Αρσενίου 1977, τ. Β’, σ.216 & 219· Ζαλοκώστας 1949, σ.287· Αναφορά Α. Πηλαβάκη (28.6.44) σε Αρχείο Τσουδερού, τ.ΓΙ, σ.945 & 947· «Πληροφορίαι 7-14 Δεκεμβρίου [1943]», στο ίδιο, σ.635· Ενεπεκίδης 1964, σ.115· Φλάϊσερ 1995, σ.27-31· Μπενετάτος 1963, σ.202-5 & 265-70· Roland Hampe, Η διάσωση της Αθήνας τον Οκτώβριο τον 1944, Αθήνα 1994 (π.έ. 1955), σ.43.

159 Αρσενίου 1977, τ. Β’, σ.214-25· Ενεπεκίδης 1964, σ.98-107. Πρβλ. τη διατύπωση ενός στελέχους της ΠΑΟ για τον ΕΔΕΣ Μακεδονίας: «Μετά την απελευθέρωσιν διεκδικούν υπέρ αυτών τίτλους αντικατακτητικής δράστηριότητος. Δεν είναι διαπιστωμένον ότι τους έχουν» (Φροντιστής 1977, σ.245).

160 Πλωτάρχης Β. Μελισηνός προς ΔΕΥΠ (15.8.44), σε ΔΙΣ 1998, τ. 1ος, σ.250.

161 Γεώργιος Οικονόμου, όπ.π., ΔΙΣ 1998, τ.8, σ.237· Ενεπεκίδης 1964, σ. 106-7· Μαραντζίδης 2001, σ.129· Τριανταφυλλίδης 1998, σ.244-6* Hammond 1993, σ.167. Για μια πρωθύστερη απόδοση στον ΕΔΕΣ ακόμη και της δημιουργίας αυτών των μονάδων, βλ. Αθανάσιος Παπαχριστοδούλου, «Οργάνωσις του Αρχηγείου Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας των ΕΟΕΑ- ΕΔΕΣ» (Θεσ/νίκη 7.12.52), σε ΔΙΣ 1998, τ.5ος , σ.243.

162 Κ. Βεντήρης, όπ.π. (Αρχείο Τσουδερού), σ.746-7. Για την εκκαθάριση των νοσοκομείων: PIC 18.7.44, όπ.π., σ.55· Στ’ Αρματα! Στ’ Αρματα!, όπ.π., σ.236-7· Μπαρτζώτας 1984, σ. 155-9· Χατζής 1983, τ. Β’, σ.422-3.

163 PIC 1S.7.44, όπ.π.. σ.47· Βακαλοπούλου 1975, σ.285-6· αναφορά Α. Πηλαβάκη (28.6.44), όπ.π., σ.945· Μηλιά Ροζίδη, «Οι ‘αλεξιπτωτιστές’», σε Πέτρος Ανταίος, Συμβολή στην ιστορία, της ΕΠΟΝ, Αθήνα 1977, τ.Α2, σ.442· ΔΙΣ/909/Δ/9, Αντγος Χρήστος Φωτόπουλος, «Κατάλογος πεσόντων και αγνοουμένων Ευελπίδων κατά την περίοδο 1941-45». Για τα κοινωνικά χαρακτηριστικά αυτών των οργανώσεων, βλ. επίσης C.M. Woodhouse, Το μήλο της έριδος, Αθήνα 1976 (π.έ. 1948), σ. 141-2.

164 «Συνοπτικόν Υπόμνημα εκπροσώπου οργανώσεως X» (1944), Αρχείο Τσουδερού, τ.Γ, σ.664-6. Για τη «X», βλ. επίσης Φλάϊσερ 1995, σ.36-8· Ζαούσης 1980, σ.232-3· Ζαλοκώστας 1949, σ.206.

165 Κεντρική Διοίκησις της ΠΕΑΝ προς την Διεύθυνσιν Εθνικής Αντιστάσεως του Υπ. Στρατιωτικών, Εν Αθήναις 24.2.1949, σε ΔΙΣ 1998, τ.7ος, σ.190.

166 Βεντήρης, όπ.π., σ.746. Για ένα εμπεριστατωμένο δείγμα αυτής της προπαγάνδας, βλ. το φυλλάδιο Προδότες και εγκληματίες (έκδοση ‘Ριζοσπάστη’ & ανατύπωση ‘Κόκκινης Σημαίας’, Θεσσαλία 1944).

167 Αρσενίου 1977, τ. Β’, σ.219· Ζαούσης 1980, σ.83-7 & 112· Πεπονής 1970, σ.114-7· Ζαλοκώστας 1949, σ.248 & 287-8· έκθεση Α. Πηλαβάκη (28.6.44), όπ.π., σ.947- «Δελτίον Πληροφοριών» (7.11.43), σε Αρχείο Τσουδερού, τ.ΓΙ, σ.628· έκθεση Γ. Παπανδρέου (8.1.44), στο ίδιο, τ.Γ2, σ.868· Γεώργιος Καϊμάρας, Η ζωή ενός αγωνιστούν [Αθήνα] 1994, σ.55.

168 Πέτρος Μακρής-Στάϊκος, Κίτσος Μαλτέζος. Ο αγαπημένος των θεών, Αθήνα 2000, σ.237.

169 ΔΙΣ/915/Α/10, Δημήτριος Γεωργαράκος, «Έκθεσις περί Ταγμάτων Ασφαλείας Νοτίου Πελοπόννησου – Β’ Αρχηγείου Χωροφυλακής», Εν Γυθείω 20.12.54, σ.3.

170 Το συμβάν αποτυπώθηκε στην αναφορά ενός γερμανού αξιωματικού, που είχε διεισδύσει ως δήθεν «αυτομόλος» στις γραμμές των ανταρτών, στα πλαίσια της «επιχείρησης Οδυσσέας». Μεγάλο μέρος της αναφοράς σε Ενεπεκίδης 1964, σ.60-7 (η συνάντηση στη σ.64)· επίσης, Μάγερ 2003, σ. 197-203.

171 «Η εξόντωσις του Κομμουνισμού είναι υπόθεσις αφορώσα ολόκληρον τον ελληνικόν πληθυσμόν. Ο προχθεσινός λόγος του κ. Παπαδόγκωνα», Τα Νέα. – Σημαία – Θάρρος (Καλαμάτα) 25.4.44.

172 Π. Ζερβέας, «Έκθεσις επί της επικρατούσης καταστάσεως εν τω Νομώ Αχαΐας λόγω της ανταρτικής δράσεως» (Εν Πάτραις 16.9.43), σε ΔΙΣ 1998, τ.5ος, σ.351-2.

173 Φροντιστής 1977, σ.2Ι9 & 231.

174 Παπαθανασίου 1997, σ.367-78. Κι εδώ, όμως, δεν αποφεύγεται η μεταχρονολογημένη απόδοση στην ΠΑΟ της απόκρυψης οπλισμού από τους χωρικούς το 1941 (σ. 117), παρόλο που την ύπαρξη αυτού του τελευταίου η οργάνωση τη μαθαίνει (σ.367) μόλις τον Ιούλιο του 1943!

175 Φροντιστής 1977, σ.229, 377 & 409· Παρμενίων Παπαθανασίου, σ.803 & 854-5.

176 Ενεπεκίδης 1964, σ.44-5. Η πρώτη απευθείας συνεννόηση του Κιτσά Μπατζάκ με τη Γερμανική Διοίκηση για συνεργασία τους εναντίον του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ έγινε στα μέσα Ιουλίου 1943, ενώ η επίσημη προσχώρηση του σώματος στην ΠΑΟ στις 13.8.43 (Παπαθανασίου 1997, σ.378).

177 Κυριάκος Ιορδανίδης, «Εθνική Αντίστασις Δυτικής Μακεδονίας κατά των σλαυοκομμουνιστών» (1.6.58), σε ΔΙΣ 1998, τ.5ος, σ.301-12- Φραγκίσκος Κολλάρας, «Αναμνήσεις από την Κατοχή», σε Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία φρονημάτων. A Το Μακεδονικό ζήτημα στην κατεχόμενη Δυτική Μακεδονία, 2η έκδοση, Θεσ/νίκη 1995, σ.291 κ.εξ.· βλ. επίσης Παπαθανασίου 1997, σ.386-8.

178 Φροντιστής 1977, σ.429-32. Για το «υψηλό ποσοστό αξιωματικών σε σχέση με άνδρες» στις τάξεις του ΕΕΣ (Σεπτ. 1944), βλ. Hammond 1993, σ. 138.

179 Μητσόπουλος 1997, σ.316-7.

180 Φροντιστής 1977, σ.367-8 & 379· Χατζηαναστασίου 2003, σ. 191 – Κωσταντάρας 1964, σ.85· Ιωαννίδου, όπ.π., σ.38 κ.εξ· Χατζής 1993, τ. Γ’, σ. 131 * Φλάϊσερ 1995, σ.139. Πρβλ. την παραδοχή του Π. Κανελλόπουλου, κατά τη συζήτηση του Ν. 1285 στη Βουλή, ότι «πράγματι η ΠΑΟ παρουσιάζει προβλήματα» όσον αφορά το χαρακτηρισμό της σαν αντιστασιακή οργάνωση, «αλλά υπήρξαν και γνήσιοι αγωνιστές» (Πρακτικά Βουλής 19.8.1982, σ.710-1). Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η ταύτιση ΠΑΟ και ΕΕΣ στις αναμνήσεις του μετριοπαθούς κοζανίτη πολιτικού Μιχάλη Παπακωνσταντίνου, παρόλο που αυτός αποφεύγει να είναι απόλυτα καταδικαστικός για την οργάνωση (1999, σ.352-3 & 365-6).

181 Παπαθανασίου 1997, τ. Β’, σ.870-1· βλ. επίσης του ίδιου, «Πρωτογενή στοιχεία Εθνικής Αντίστασης στη Δυτ. Μακεδονία», σε Συνομοσπονδία Εθνικών Αντιστασιακών Οργανώσεων, Εθνικές Αντιστασιακές Οργανώσεις 1941-1945, Αθήνα [1996], σ.242. Για την επίσημη συνεργασία του Κολλάρα με τους ναζί, βλ. την εύγλωττη αυτοβιογραφία του ίδιου (όπ.π., σ.320-2)· για τη δράση του, βλ. επίσης Έτσι άρχισε ο Εμφύλιος. Η έκθεση του Δημοκρατικού Στρατού στον ΟΗΕ τον Μάρτιο του 1947, Αθήνα 1987, σ.22-3. Για τον Ιωαννίδη: Ε/χυθερία. 28.1.1965 & 5.2.1965· Hammond 1993, σ.167· Ιορδανίδης (1.6.58), όπ.π., σ.311.

182 Πανελλήνια Συνομοσπονδία Εθνικών Αντιστασιακών Οργανώσεων, Η Εθνική Αντίσταση των Ε/Χήνων, 194ί-1945, Αθήνα 2001, σ. 157-8. «Εκπρόσωποι» της ΠΑΟ στο ΔΣ της Συνομοσπονδίας, που υπογράφει την έκδοση, είναι οι Παρμενίων Παπαθανασίου, Ν. Πετάνης και Απ. Αηδονάς (σ.15).

183 ΑΝΠ/5/14α, Αρχηγός ΕΕΣ Δυτ. Μακεδονίας Μιχαήλ Παπαδόπουλος προς στρατηγό Ν. Πλαστήρα, Κοζάνη 25.4.45, σ.7 & 1. Στην ίδια έκθεση, ο Μιχάλαγας καταγγέλλει τους «γερμανοδούλους» Πούλο, Βήχο, ΕΣΟ κλπ, ισχυρίζεται πως οι κατοχικές αρχές όχι μόνο δεν βοήθησαν τον ΕΕΣ «αλλά, ήθελον την διάλυσίν» του, διεκδικεί δάφνες καταστολής του πλιάτσικου και «σωτηρίας και αυτών ακόμα των κομμουνιστών από τα χέρια του κατακτητού» διαβε-βαιώνει, τέλος, ότι «τάγματα ασφαλείας δεν θέλαμε να γίνουμε» (σ.5-7).

184 Βλοντάκης 1976, σ.417-21 & 425-31 · Χιουζ 1991, σ.85· Αντωνίου 1965, σ. 1958-9· Δημοκρατία (Χανιά) 21.8.46· Κήρυξ (Χανιά) 13.8.46. Πρβλ. Ζέκεντορφ 1991,σ.243 & 247-8.

185 Χιούζ 1991, σ.83. Σύμφωνα με τον τελικό απολογισμό δράσης της SOE, ο Πλεύρης είχε συλληφθεί τον Οκτώβριο του 1943, αλλά -ενώ οι σύντροφοί του τουφεκίστηκαν- αθωώθηκε από το δικαστήριο, όταν δήλωσε πως μοναδικός σκοπός της ΕΟΚ ήταν η καταπολέμηση του κομμουνισμού· ένα χρόνο αργότερα, πήρε οπλισμό από τους Γερμανούς «για να γίνει κύριος της καταστάσεως στο Ηράκλειο», με αντάλλαγμα να τους εξασφαλίσει μια «ανενόχλητη αποχώρηση» (όπ.π., σ.76 & 117).

186 ΔΙΣ/1953Β/Α/1, Ανδρέας X. Παπανδρέου, «Έκθεσις περί της δράσεως Οργανώσεως Αντιστάσεως ‘Τ.Ε.Δ.’», Σεπτ. 1969, σ.27-8 & 34-5.

187 JJacKajiOB 1999, σ.440.

188 A ΑΧ/15/341, Δ. X. Καστοριάς (μοίραρχος Β. Λάϊος) προς Διεύθυνσιν Υπηρεσίας Αλλοδαπών, Καστοριά 3.4.44, αρ.πρ.62/2/6.

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ