Γράφει ο Βελισσάριος Κοσσυβάκης

Μια εξαιρετικά ευρηματική σάτιρα – με έντονο το στοιχείο της «Μαύρης Κωμωδίας» κατά της γραφειοκρατίας και των εντελώς παράλογων κανόνων λειτουργίας και των μηχανισμών της.

Η ταινία προβλήθηκε για πρώτη φορά στην Ελλαδα στα 70ης, στο STUDIO

Σε μια από τις sold out προβολές έσπασαν τα νερά εγκυμονούσας από το πολύ γέλιο και γέννησε στον κινηματογράφο!!!!

Περίληψη

H ταινία είναι μια εξαιρετικά ευρηματική σάτιρα κατά της γραφειοκρατίας και των εντελώς παράλογων κανόνων λειτουργίας και των μηχανισμών της. Σκηνοθετημένη με πρωτοτυπία και οίστρο είναι και ένας φόρος τιμής στο κινηματογραφικό είδος του μπουρλέσκ και στους μεγάλους κωμικούς του. Ο κεντρικός ήρωας του Αλέα είναι ένας φτωχοδιάβολος που τινάζει τα πάντα στον αέρα, διακωμωδώντας τον ακατανόητο όσο και παρανοϊκό κόσμο της γραφειοκρατικής εξουσίας. Η ταινία δεν είναι μονάχα μια από τις κορυφαίες στιγμές του κουβανικού κινηματογράφου, αλλά και μια από τις καλύτερες που έγιναν ποτέ για την εγγενή τρέλα κάθε γραφειοκρατικού μηχανισμού σε κάθε κοινωνία και σε κάθε εποχή.

Υπόθεση

Όταν ένας σταχανοβίτης εργάτης, αφοσιωμένος στο έργο της επανάστασης και στην οικοδόμηση της σοσιαλιστικής κοινωνίας χάνει τη ζωή του εν ώρα υπηρεσίας και καθήκοντος, στην κηδεία του οι σύντροφοί του κάνουν την ύψιστη τιμή να τον θάψουν μαζί με το εργατικό του βιβλιάριο. Αυτό το γεγονός όμως ανοίγει τους ασκούς του Αιόλου, καθώς η χήρα του δεν μπορεί να πάρει την σύνταξη του νεκρού χωρίς το θαμμένο βιβλιάριο. Ένας αφελής ανιψιός της προσφέρεται να διορθώσει τα πράγματα και μπλέκει σε ένα απίστευτο γραφειοκρατικό λαβύρινθο, σε έναν κόσμο από γραφεία υπηρεσίες και ατέλειωτες αναμονές, εχθρικό, καταπιεστικό, σχεδόν καφκικό, όπου η παράνοια συμβαδίζει με την ιλαρότητα και το τραγικό με το γελοίο.

Σκηνοθεσία Tomás Gutiérrez Alea
Σενάριο Tomás Gutiérrez Alea, Alfredo L. del Cueto και Ramón F. Suárez
Φωτογραφία Ramón F. Suárez
Μουσική Leo Brower
Παραγωγή ICAIC
Εθνικότητα Κούβα
Διάρκεια 87μ. B/W
Cast Salvador Wood, Silvia Planas, Manuel Estanillo, Carlos Ruiz de la Tejera, Gaspar de Santelices, Tania Alvarado, Laura Zarrabeitia.

Σημαντικά στοιχεία για την ταινία
–– Μια αναφορά σε κινηματογραφικούς μετρ: Οι κυλιόμενοι τίτλοι έναρξης της ταινίας περιλαμβάνουν μια εκτενή λίστα αναφορών σε θρυλικούς δημιουργούς και εμβληματικές μορφές του κινηματογράφου. Ο Gutiérrez Alea ευχαριστεί ονομαστικά προσωπικότητες που κυμαίνονται από τους Charlie Chaplin, Buster Keaton, Harold Lloyd και Laurel & Hardy έως τους Luis Buñuel, Ingmar Bergman, Akira Kurosawa, Marilyn Monroe και Jean-Luc Godard. Ολόκληρη η ταινία αποτελεί έναν δομικό και οπτικό φόρο τιμής στα ιδιαίτερα στυλ τους, που συνδυάζουν το slapstick και τον σουρεαλισμό.

—- Η ειρωνεία γύρω από την ταυτότητα του «γραφειοκράτη»: Μέσα από μια ευφυή αφηγηματική ανατροπή, ο θάνατος που δίνει το έναυσμα για την πλοκή δεν αφορά στην πραγματικότητα κάποιον γραφειοκράτη, αλλά έναν υποδειγματικό εργαζόμενο, τον Francisco «Paco» J. Pérez. Ο Paco, που περιγράφεται ως ένας «Μιχαήλ Άγγελος των φτωχών», βρίσκει τραγικό θάνατο όταν πέφτει μέσα στη δική του μηχανή – μια κατασκευή που θυμίζει τις περίπλοκες μηχανές του Rube Goldberg. Η εφεύρεση προοριζόταν για τη μαζική παραγωγή πλαστικών προτομών του Κουβανού επαναστάτη ήρωα José Martí, και ο Paco καταλήγει κατά λάθος εγκλωβισμένος μέσα σε μία από τις ίδιες του τις προτομές.

— Η σύνδεση με το Tropicana: Η κοπέλα που εμφανίζεται χωρίς να αναφέρεται το όνομά της στους τίτλους, κρατώντας ένα σφυρί και φορώντας μαύρο μπικίνι στη σατιρική σκηνή της παρέλασης «Θάνατος στη Γραφειοκρατία», είναι η Regina Amador. Εκείνη την εποχή, η Amador ήταν ένα από τα κορυφαία μοντέλα που εμφανίζονταν στο παγκοσμίου φήμης Tropicana Club της Αβάνας, μεταξύ 1962 και 1968

— Ένας καφκικός φαύλος κύκλος ως κεντρική πλοκή: Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από ένα νομικό αδιέξοδο δίχως διαφυγή: μια χήρα δεν μπορεί να λάβει τη σύνταξή της χωρίς την κάρτα εργασίας του εκλιπόντος συζύγου της, η οποία είχε ενταφιαστεί μαζί του ως τιμητικό διακριτικό. Ο ανιψιός της ξεθάβει παράνομα τη σορό για να πάρει την κάρτα, αλλά δεν μπορεί να προχωρήσει σε εκ νέου ταφή, καθώς οι κανονισμοί του νεκροταφείου ορίζουν ότι «δεν επιτρέπεται η εκταφή σορού προτού παρέλθει διετία από την ταφή· επομένως, αν κάποιος ξεθάψει τη σορό παράνομα, δεν μπορεί να την ενταφιάσει ξανά χωρίς έγγραφο που να πιστοποιεί ότι η εκταφή έγινε νόμιμα».

Θεωρείται παγκοσμίως μια από τις καλύτερες και πιο ευρηματικές σάτιρες κατά της γραφειοκρατίας

Η ταινία διατηρεί εξαιρετικές κριτικές, με 100% στο Rotten Tomatoes και υψηλές βαθμολογίες κοινού σε δεκάδες πλατφόρμες

Ο Αλέα, ιδρυτής του Κουβανικού Ινστιτούτου Κινηματογραφικής Τέχνης και Βιομηχανίας, με την ταινία αυτή κάνει μια ευρηματική σάτιρα κατά της γραφειοκρατίας. Η υπόθεση αναφέρεται σ’ έναν υποδειγματικό εργάτη, που πεθαίνει στην Κούβα. Στην κηδεία του τον θυμούνται όλοι και για να τον τιμήσουν του κάνουν τη μεγάλη τιμή να τον θάψουν μαζί με το εργατικό βιβλιάριό του. Μετά το θάνατό του, η χήρα του μπλέκει σε μια σειρά περιπέτειες και ταλαιπωρίες, προκειμένου να πάρει τη σύνταξη του νεκρού. Ενας ανιψιός της θα θελήσει να τη βοηθήσει, αλλά θα μπλέξει σε μια απελπιστική και αδιέξοδη γραφειοκρατία

Συνήθως οι λαϊκές ταινίες κάθε χώρας απευθύνονται σχεδόν αποκλειστικά στους πολίτες αυτής της χώρας. Π.χ. δύσκολα οι ξένοι θα παρακολουθήσουν και θα καταλάβουν μια ελληνική ταινία από τη δεκαετία του ’60, την κλασική εποχή του ελληνικού κινηματογράφου δηλαδή. Δύσκολο, αλλά όχι απίθανο. Μια λαϊκή ταινία από την Κούβα, λοιπόν, δύσκολα θα είχε απήχηση σε διαφορετικό κοινό.

Έλα όμως που το θέμα του «Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη» από τη χρονιά του 1966 ταιριάζει τόσο μα τόσο πολύ στο ελληνικό ταμπεραμέντο και οι ιστορίες του θα μπορούσαν να αφορούν το ελληνικό δημόσιο, με το οποίο όλοι έχουμε εμπειρίες, ιδία άποψη, ή και κάποια ανάλογη ιστορία να αφηγηθούμε. Σαρδόνιο, μαύρο χιούμορ που ισοπεδώνει τα πάντα και προκαλεί αβίαστα το γέλιο! Μια κωμωδία που αξίζει να ανακαλύψετε. Όλα ξεκινάνε από τη στιγμή που θάψανε τον αγαπημένο τους θείο μαζί με την κάρτα ασφάλισης και πρέπει τώρα να τη βρούνε για να φτιάξουν τα χαρτιά της θείας ώστε να πάρει τη σύνταξη. Και ακολουθώντας τις νόμιμες, γραφειοκρατικές οδούς, γίνεται της κακομοίρας!

Κριτική του Βασίλη Ραφαηλίδη για την ταινία

Ο Τόμας Γκουτιέρεζ Αλέα, το «πρώτο όνομα» του κουβανέζικου κινηματογράφου, είναι αυτός που οργάνωσε το κινηματογραφικό τμήμα κατά τη διάρκεια της επανάστασης και που, με τη λήξη της ίδρυσε μαζί με άλλους το Κουβανέζικο Ινστιτούτο Κινηματογραφίας στην Αβάνα, δηλαδή τον κρατικό οργανισμό που είναι επιφορτισμένος με την παραγωγή και τη διανομή.

Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη, είναι η τέταρτη «ειρηνική» ταινία του, γυρισμένη το 1966, προφανώς στο πλαίσιο μιας εκστρατείας για την καταπολέμηση της γραφειοκρατίας. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια ταινία προγραμματική και παιδαγωγική, που έχει έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο: να καταδείξει πως το «ρεαλιστικό» γεγονός της ύπαρξης μιας παραλυτικής γραφειοκρατίας, είναι στη βάση του και στην ουσία του βαθιά και ολικά παράλογο, αφού αρνείται και την προφάνεια και τον κοινό νου και το αυταπόδεικτο. Απλό παράδειγμα, εκείνο το μπουρ-λέσκ «πιστοποιητικό γεννήσεως» που πιστοποιεί επισήμως πως ένας «ήρωας της εργασίας» εργάστηκε όντως!

Και τούτο, για να μπορέσει η χήρα να πάρει τη σύνταξη του πεθαμένου συζύγου που υπήρξε ένα είδος σταχανοβίτη της τέχνης: ήταν γλύπτης που στο πλαίσιο της αύξησης του «πλάνου δουλειάς» εφεύρε μια μηχανή για την κατασκευή προτομών για τη στρατιά των παντοειδών ηρώων που παρήγαγε το καινούργιο ηρωοπαραγωγό καθεστώς.

Τον γλύπτη, μια και υπήρξε «ήρωας της εργασίας» τον θάβουν με το εργατικό του βιβλιάριο. Και τούτη η ύψιστη τιμή για ένα νεκρό εργάτη, τιμή παντελώς κενή περιεχομένου

και γραφειοκρατικής έμπνευσης, είναι η αφορμή για να κινηθεί ο σατανικός, στον πλήρη παραλογισμό του, γραφειοκρατικός μηχανισμός: η χήρα δεν μπορεί να πάρει σύνταξη χωρίς το θαμμένο εργατικό βιβλιάριο που, ωστόσο, θάφτηκε κατ’ εντολήν άλλων γραφειοκρατών: η γραφειοκρατία δεν επιτρέπει την εκταφή, συμβουλεύοντας να κάνει υπομονή η χήρα… δυο χρόνια για να ‘ρθει «φυσιολογικά» στα χέρια της το χάρτινο βιβλιάριο

Κατόπιν τούτου του ύψιστου παραλογισμού, ένας ανιψιός του μακαρίτη ξεθάβει νύχτα και παράνομα το πτώμα.

Το βιβλιάριο έρχεται επιτέλους στα χέρια της χήρας, αλλά μαζί μ’ αυτό ξανάρχεται στο σπίτι και το πτώμα του συζύγου. Και διατηρείται… φρέσκο με πάγο που κουβαλούν οι γειτόνισσες. Διότι η γραφειοκρατία δε δίνει άδεια ταφής YIQ ένα πτώμα που δεν ξεθάφτηκε επισήμως. Και κατοχυρώνει επιπρόσθετα την άρνηση της με το «λογικό» επιχείρημα πως δεν είναι δυνατόν να εκδοθεί δύο φορές για τον ίδιο πεθαμένο πιστοποιητικό θανάτου.

Το κωμικοτραγικό δράμα λύνεται τελικά με τρόπο άκρως αποτελεσματικό: ο ανιψιός πνίγει τον αρχιγραφειοκράτη διευθυντή του νεκροτομείου μέσα στο τσιφλίκι του, δίπλα στον ανοιχτό και αναμενοντα τάφο του γλύπτη.

Ο σεναριακός μύθος είναι στ’ αλήθεια καταπληκτικός στη σατανική του ευρηματικότητα.

Είναι ένας μύθος ρεαλιστικός στο έπακρο (οι αναφορές σε μια πραγματικότητα δεν αφήνουν κανένα περιθώριο για μεταθέσεις στην περιοχή του φανταστικού) και ταυτόχρονα τόσο παράλογος, που μόνο στην περιοχή του φανταστικού μπορούσε να δικαιωθεί από τη μυθοπλασία.

Απλό διδακτικό συμπέρασμα: η γραφειοκρατία δεν είναι παρά η εισβολή του φανταστικού και παραλόγου στο χώρο του πραγματικού και λογικού. Είναι, μ’ άλλα λόγια, ένα σκάνδαλο της λογικής, και ως τέτοιο θα μπορούσε εύκολα να απαλειφθεί με μια απλή ενεργοποίηση του κοινού νου, και μια επαναφορά του μυαλού στη φυσιολογική του θέση μέσα στην κρανιακή κάψα.

Ο θαυμάσιος Αλέα, που σπούδασε κινηματογράφο στο Τσέντρο Σπεριμεντάλε της Ρώμης, εκμεταλλεύεται το δικό του σενάριο με τρόπο που αποτελεί ένα είδος σύνοψης ολόκληρης της ιστορίας της κινηματογραφικής κωμωδίας, και γενικότερα της παρεμβολής του χιούμορ σε όλα τα κινηματογραφικά είδη. Σχεδόν η κάθε σκηνή της ταινίας είναι μια εύκολα διαγνώσιμη αναφορά σε μια συγκεκριμένα ταινία, απ’ όπου ο Αλέα δανείζεται ένα συγκεκριμένο εύρημα. Τούτα τα δάνεια όχι μόνο δεν τα αποκρύβει κατά τον προσφιλή στους ιδεοκλόπους τρόπο, αλλά έχει την εντιμότητα να αφιερώσει την ταινία του σε όλους όσοι «έκλεψε». Στο ζενερίκ προσθέτει πάνω από δεκαπέντε ονόματα κινηματογραφικών του προγόνων, συμπεριλαμβανομένου του Μπιουνιουέλ και του Ουέλς.