Σαν σήμερα το 1936 γεννιέται στην Αθήνα ο Νίκος Πουλαντζάς, ο άνθρωπος που έμελλε να αναδιαμορφώσει τη μαρξιστική θεωρία για το κράτος, τις κοινωνικές τάξεις και τη στρατηγική του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού. Μέσα από εμβληματικά έργα όπως το «Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις» και «Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός», ο Πουλαντζάς απέδειξε ότι το καπιταλιστικό κράτος δεν είναι ένα απλό «εργαλείο» της άρχουσας τάξης, αλλά το υλικό συμπύκνωμα ενός ταξικού συσχετισμού δυνάμεων.

Για τον Πουλαντζά, η ιδεολογική και πολιτική πάλη δεν διεξάγεται έξω από τους θεσμούς, αλλά διαπερνά το ίδιο το κράτος. Αυτή η βαθιά κατανόηση της ιδεολογικής ηγεμονίας καθιστά την ανάγκη για εργατική, ανεξάρτητη ενημέρωση πιο επίκαιρη από ποτέ.

Ο Πουλαντζάς, επηρεασμένος αρχικά από τον δομικό μαρξισμό του Λουί Αλτουσέρ και στη συνέχεια ενσωματώνοντας στοιχεία από τον Αντόνιο Γκράμσι, επανακαθόρισε την πολιτική σφαίρα. Υποστήριξε ότι το κράτος διαθέτει μια «σχετική αυτονομία» από την οικονομική βάση, γεγονός που του επιτρέπει να λειτουργεί ως οργανωτής της μακροπρόθεσμης ηγεμονίας του κεφαλαίου.

Οι Κεντρικοί Άξονες του Έργου του

1. Το Κράτος ως «Υλικό Συμπύκνωμα ενός Ταξικού Συσχετισμού»

Στο ώριμο και ίσως σημαντικότερο έργο του, «Το Κράτος, η Εξουσία, ο Σοσιαλισμός» (1978), ο Πουλαντζάς διατυπώνει την εμβληματική του θέση: το κράτος δεν είναι υποκείμενο ούτε αντικείμενο, αλλά η υλική συμπύκνωση ενός ταξικού συσχετισμού δυνάμεων ανάμεσα σε τάξεις και τμήματα τάξεων.

Αυτό σημαίνει ότι οι ταξικοί αγώνες δεν διεξάγονται μόνο «έξω» από το κράτος, αλλά διαπερνούν τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό. Το κράτος είναι γεμάτο από εσωτερικές αντιφάσεις και ρωγμές, καθώς αντανακλά τις αντιστάσεις και τις διεκδικήσεις των υποτελών τάξεων, τις οποίες προσπαθεί διαρκώς να ενσωματώσει και να εξουδετερώσει.

2. Το «Μπλοκ Εξουσίας» και ο Ρόλος της Διευθέτησης

Στο έργο του «Πολιτική Εξουσία και Κοινωνικές Τάξεις» (1968), εισάγει την έννοια του «μπλοκ εξουσίας» (power bloc). Η αστική τάξη δεν είναι ενιαία· αποτελείται από διαφορετικά τμήματα (βιομηχανικό, χρηματοπιστωτικό, εφοπλιστικό κεφάλαιο κ.λπ.) που έχουν συγκρουόμενα συμφέροντα.Το καπιταλιστικό κράτος αναλαμβάνει τον ρόλο του γενικού διευθυντή. Eνοποιεί αυτά τα αντιμαχόμενα τμήματα κάτω από την ηγεμονία ενός εξ αυτών, ενώ ταυτόχρονα αποδιοργανώνει την εργατική τάξη, παρουσιάζοντας το γενικό συμφέρον του κεφαλαίου ως «εθνικό» ή «κοινό» συμφέρον.

3. Η Ανάλυση των Μικροαστικών Στρωμάτων

Με το έργο του «Οι κοινωνικές τάξεις στον σύγχρονο καπιταλισμό» (1974), ο Πουλαντζάς προσφέρει μια πολύτιμη ανάλυση για τη «νέα μικροαστική τάξη» (τεχνοκράτες, υπάλληλοι, διανοούμενοι). Διακρίνει τις τάξεις όχι μόνο με βάση τη θέση τους στην παραγωγή (οικονομικό κριτήριο), αλλά και με βάση τον πολιτικό και ιδεολογικό τους ρόλο, βοηθώντας στην κατανόηση των κοινωνικών συμμαχιών που απαιτούνται για μια επαναστατική αλλαγή.

4. Φασισμός και Δικτατορία

Στα βιβλία του «Φασισμός και Δικτατορία» (1970) και «Η κρίση των δικτατοριών» (1975 — με άμεση αναφορά στην Ελλάδα, την Πορτογαλία και την Ισπανία), αναλύει τις «εξαιρετικές μορφές» του καπιταλιστικού κράτους. Αποδεικνύει ότι ο φασισμός και η στρατιωτική δικτατορία δεν αποτελούν «ατυχήματα» της ιστορίας, αλλά συγκεκριμένες απαντήσεις του συστήματος σε περιόδους βαθιάς πολιτικής και οικονομικής κρίσης, όταν το μπλοκ εξουσίας αδυνατεί να κυβερνήσει με κοινοβουλευτικά μέσα.