Να προσθέσω και μια άλλη πτυχή της μετανάστευσης των Ελλήνων, επιπρόσθετα σ’ αυτά που δημοσίευσε προηγουμένως ο σ. Γιώργης

Πίσω από τους αριθμούς των ιστορικών αρχείων και τις στατιστικές των μεταναστευτικών ροών, υπάρχουν φωνές ανθρώπων που έζησαν τον ξεριζωμό στο πετσί τους. Οι μαρτυρίες, οι προσωπικές επιστολές και τα δημοσιεύματα του Τύπου του 20ού αιώνα δεν αποτελούν απλώς οικογενειακές αναμνήσεις, αλλά ένα αδιάψευστο ιστορικό ντοκουμέντο για το πώς βιώνεται η απόρριψη, η εκμετάλλευση και η αναζήτηση αξιοπρέπειας.

Στα αμπάρια για την Αμερική και οι πρώτες επιστολές

Στις αρχές του 20ού αιώνα, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες διέσχισαν τον Ατλαντικό αναζητώντας διέξοδο από την ανέχεια. Ο πρώτος σταθμός, η Νήσος Έλις στη Νέα Υόρκη, έμεινε χαραγμένη στη μνήμη τους ως τόπος αγωνίας, όπου οι μεταναστευτικές αρχές εξέταζαν εξονυχιστικά κάθε νεοαφιχθέντα, απορρίπτοντας όσους έπεφταν θύματα παράνομων εργοδοτικών συμβολαίων ή δεν τους θεωρούσαν κατάλληλους για εργατικό δυναμικό.

Στις επιστολές που έστελναν πίσω στα χωριά τους, αποτυπώνεται η αγωνία της επιβίωσης σε έναν άγνωστο και συχνά εχθρικό κόσμο, με την έγνοια για την υγεία και το μεροκάματο να κυριαρχεί σε κάθε γραμμή: «Πρώτον έρχομαι να εροτήσο δια την καλήν σας ηγήαν και δεύτερον εάν ροτάται και δια ημάς καλός υγιένομεν» (επιστολή μετανάστη από τις ΗΠΑ, Δεκέμβριος 1913). Πίσω από τις τυπικές αυτές ευχές κρυβόταν η σκληρή πραγματικότητα της εξαντλητικής εργασίας στα ορυχεία και τους σιδηροδρόμους, αλλά και η ανοιχτή εχθρότητα των γηγενών.

Στις ΗΠΑ, στον Καναδά και στην Αυστραλία, οι Έλληνες μετανάστες στιγματίστηκαν στον Τύπο της εποχής με υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς όπως «dagoes» και «sleakers», που τους παρουσίαζαν ως βρόμικους και επικίνδυνους για την κοινωνική συνοχή. Η ρητορική αυτή δεν έμεινε στα λόγια:

• Στην Ομάχα της Νεμπράσκα (1909): Η ελληνική συνοικία λεηλατήθηκε και πυρπολήθηκε από εξαγριωμένο όχλο, αναγκάζοντας εκατοντάδες οικογένειες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους μέσα σε μία νύχτα.

• Στο Τορόντο του Καναδά (Αύγουστος 1918): Ένα πλήθος περίπου 50.000 ανθρώπων εξαπέλυσε τριήμερο πογκρόμ εναντίον των Ελλήνων μεταναστών, με αποτέλεσμα θανάτους –ανάμεσά τους γυναίκες και παιδιά– και τεράστιες υλικές καταστροφές.

«Εφθάσαμεν να γίνομεν πόλις του Αφγανιστάν»: Ο Τύπος και οι μαρτυρίες του 1922–1923

Η εμπειρία του ξεριζωμού πήρε ακόμη πιο δραματική τροπή το 1922, όταν πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο κατέφθασαν στην Ελλάδα, κουβαλώντας μόνο τα ρούχα που φορούσαν. Αντί για την αυτονόητη συμπαράσταση, πολλοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με την καχυποψία και την περιφρόνηση.

Η εχθρότητα αυτή καταγράφηκε απροκάλυπτα στις στήλες του αθηναϊκού Τύπου της εποχής. Χαρακτηριστικό είναι το πρωτοσέλιδο άρθρο της εφημερίδας «Βραδυνή» στις 3 Δεκεμβρίου 1923, με τον εύγλωττο τίτλο «Αφγανιστανούπολις», όπου ο αρθρογράφος (υπογράφοντας ως «Πρωτέας») επιτίθεται στους εξαθλιωμένους Μικρασιάτες που είχαν στήσει πρόχειρα παραπήγματα στην πρωτεύουσα: «Εφθάσαμεν ούτω να γίνομεν πόλις του Αφγανιστάν, ενώ δεν υπήρχε κανείς λόγος και ενώ μια τοιαύτη κατάστασις δεν είναι αρεστή».

Ανάλογο ήταν και το βίωμα των ίδιων των προσφύγων στις γειτονιές και τα σχολεία. Όπως αφηγήθηκε δεκαετίες αργότερα ο Γιώργος Μαυρόπουλος, παιδί Ποντίων προσφύγων από την περιοχή της Σαμψούντας που μεγάλωσε στη βόρεια Ελλάδα: «Ήμασταν ξένοι που καταλήξαμε στην περιοχή τους, στο σπίτι τους, στη γη τους. Δεν ήμασταν ένας από αυτούς, ήμασταν διαφορετικοί». Στις γειτονιές της υποδοχής, οι πρόσφυγες στιγματίζονταν για τη διάλεκτο και τα έθιμά τους, ενώ επιβίωναν για χρόνια σε παράγκες από ξύλο και λάσπη.

Ακόμη και είκοσι χρόνια αργότερα, στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιστορία επαναλήφθηκε αντίστροφα, όταν δεκάδες χιλιάδες Έλληνες αναγκάστηκαν να διαφύγουν με καΐκια από την Κατοχή και να ζήσουν σε προσφυγικούς καταυλισμούς στη Μέση Ανατολή και την Αφρική, από τη Γάζα και το Χαλέπι της Συρίας μέχρι την Αίγυπτο.

Τα τρένα της μεταπολεμικής μετανάστευσης

Τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, η αιμορραγία συνεχίστηκε προς τη Δυτική Ευρώπη. Χιλιάδες νέοι άνδρες και γυναίκες επιβιβάστηκαν στα τρένα από τον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης με προορισμό τις φάμπρικες της Δυτικής Γερμανίας.

Στα αρχεία προφορικής ιστορίας, όπως αυτά που έχουν καταγραφεί από ερευνητές του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, οι πρώην «Gastarbeiter» (φιλοξενούμενοι εργάτες) περιγράφουν το σοκ της απότομης μετάβασης από το ελληνικό χωριό στη γραμμή παραγωγής. Θυμούνται τους εξευτελιστικούς ιατρικούς ελέγχους στα γραφεία ευρέσεως εργασίας, τη διαμονή σε παγωμένα παραπήγματα (Baracken), τη μοναξιά της άγνωστης γλώσσας και τη σιωπηλή συμφωνία να υπομένουν τις πιο βαριές και ανθυγιεινές βάρδιες, με μοναδικό όνειρο να στείλουν χρήματα πίσω στην πατρίδα.

Ένας καθρέφτης για το σήμερα

Οι επιστολές, τα κιτρινισμένα πρωτοσέλιδα και οι προφορικές μαρτυρίες δεν ανήκουν σε ένα μακρινό, ανώδυνο παρελθόν. Αποτελούν την ίδια την ιστορική ταυτότητα της σύγχρονης Ελλάδας. Διαβάζοντας τις φωνές των ανθρώπων που στοιβάζονταν σε τρένα, παράγκες και προσφυγικούς καταυλισμούς –και βλέποντας πώς αντιμετωπίστηκαν από τον Τύπο και τις κοινωνίες υποδοχής– γίνεται ξεκάθαρο πως η προσφυγιά και η μετανάστευση δεν υπήρξαν ποτέ επιλογή πολυτελείας, αλλά η ύστατη προσπάθεια του ανθρώπου να κρατηθεί στη ζωή.

Β.