Τα όσα παρακολουθούμε έκπληκτοι τις τελευταίες ημέρες με τις καταγγελίες για τις μεγάλες αλυσίδες εστίασης, τα τυφλά συστήματα ελέγχου και τον διωγμό των υπαλλήλων που σπάνε την ομερτά, φέρνουν στο μυαλό με έναν σχεδόν ανατριχιαστικό τρόπο ένα από τα πιο ιδιοφυή και ειρωνικά κείμενα της πολιτικής οικονομίας. Ο λόγος για το περίφημο απόσπασμα του Καρλ Μαρξ από τις «Θεωρίες για την Υπεραξία», υπό τον τίτλο «Το έγκλημα ως κλάδος παραγωγής».

Με μια καυστική ειρωνεία, ο Μαρξ αποδομεί την αστική αντίληψη περί «παραγωγικότητας» στον καπιταλισμό, αποδεικνύοντας ότι στο σύστημα αυτό, ακόμη και η παρανομία μετατρέπεται σε μια πρώτης τάξεως οικονομική δραστηριότητα που κινεί τα γρανάζια της αγοράς.

Όταν ο εγκληματίας «παράγει» εθνικό πλούτο

«Ο εγκληματίας δεν παράγει μόνο εγκλήματα, αλλά και το ποινικό δίκαιο», έγραφε ο Μαρξ. Με την ίδια λογική, ο μεγαλοσχήμων φοροφυγάς, ο επιχειρηματίας που «κόβει και ράβει» εικονικές εκπτώσεις και εξαφανίζει εκατομμύρια ΦΠΑ, δεν παράγει απλώς οικονομικό έγκλημα. Παράγει ολόκληρους κλάδους της οικονομίας που υποτίθεται ότι υπάρχουν για να τον κυνηγήσουν.

Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η φοροδιαφυγή και η διαφθορά «παράγουν»:

• Πανάκριβα ψηφιακά συστήματα: Για να εντοπιστούν οι αναντιστοιχίες, χρειάζονται συστήματα όπως το myDATA. Δίνονται, λοιπόν, δεκάδες εκατομμύρια ευρώ σε εταιρείες πληροφορικής και αναδόχους για την προμήθεια αλγορίθμων.

• Θέσεις εργασίας και γραφειοκρατία: Δημιουργούνται νέες ειδικές υπηρεσίες, Ανεξάρτητες Αρχές, θέσεις συμβούλων, επιτροπές ελέγχου και νομικά τμήματα.

• Επικοινωνιακές ανάγκες: Ακόμη και η ανάγκη της ΑΑΔΕ να ξοδέψει 5 εκατομμύρια ευρώ για «αυτοδιαφήμιση» πηγάζει από την ανάγκη να πειστεί η κοινή γνώμη ότι το έγκλημα πατάσσεται.

Σύμφωνα με την αστική οικονομική θεωρία, όλες αυτές οι δαπάνες αυξάνουν το ΑΕΠ και αναγκάζουν τις παραγωγικές δυνάμεις να εξελιχθούν. Το έγκλημα, δηλαδή, γίνεται ο «ευεργέτης» που ανοίγει δουλειές και κινεί το χρήμα.

Η ειρωνεία του σήμερα: Το σύστημα αυτοσυντηρείται

Αν μεταφέρουμε την ανάλυση του Μαρξ στο σήμερα, η ειρωνεία γίνεται ακόμα πιο βαθιά. Το σύστημα δεν έχει κανέναν πραγματικό λόγο να εκριζώσει τη μεγάλη φοροδιαφυγή, διότι αν το έκανε, θα καταργούσε τον ίδιο τον λόγο ύπαρξης των πανάκριβων μηχανισμών του.

Όταν το myDATA «δεν βλέπει» τις αναντιστοιχίες εκατομμυρίων, ή όταν η διοίκηση επιλέγει να ασκήσει εφέσεις και πειθαρχικούς διωγμούς εναντίον των whistleblowers (όπως στις περιπτώσεις της Π. Τυχεροπούλου και του Γ. Καλιούρη στον ΟΠΕΚΕΠΕ), επιβεβαιώνεται πλήρως ο Μαρξ: Η παραγωγή του εγκλήματος και η παραγωγή της καταστολής του είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Οι έντιμοι υπάλληλοι που καταγγέλλουν τη διαφθορά αντιμετωπίζονται ως «ξένο σώμα» και απειλή, ακριβώς επειδή πάνε να χαλάσουν αυτή την ιδιότυπη ισορροπία. Πάνε να σταματήσουν έναν «κλάδο παραγωγής» που θρέφει εργολάβους, εταιρείες συστημάτων ασφαλείας, διαφημιστικές καμπάνιες και πολιτικές καριέρες.

Στον καπιταλισμό των «ψηφιακών θαυμάτων», η διαφθορά δεν είναι μια δυσλειτουργία του συστήματος. Είναι ένας οργανικός, κερδοφόρος και απολύτως απαραίτητος κλάδος της οικονομίας του.