«Στρατηγέ, ο άνθρωπος είναι πολύ χρήσιμος. Μπορεί να πετάει και μπορεί να σκοτώνει. Έχει όμως ένα ελάττωμα: Μπορεί να σκέφτεται». Η γνωστή ρήση του Μπρεχτ αποκτά μια ιδιαίτερη επικαιρότητα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Μόνο που σήμερα οι σύγχρονοι «στρατηγοί» της επιχειρηματικής κερδοφορίας φαίνεται να έχουν ανακαλύψει έναν καινούργιο τρόπο να αντιμετωπίζουν αυτό το «ελάττωμα»: θέλουν να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη γνώση με αλγορίθμους και αυτοματισμούς.

Η πρόσφατη κατάρρευση υπηρεσιών της Microsoft, με προβλήματα στο Outlook, στο Teams και σε άλλες υπηρεσίες του Microsoft 365, έφερε ξανά στην επιφάνεια μια ενδιαφέρουσα συζήτηση. Πόσο ασφαλής είναι ένας τεχνολογικός κόσμος που εξαρτάται ολοένα περισσότερο από πολύπλοκα συστήματα, αυτοματισμούς και ελάχιστους πανίσχυρους επιχειρηματικούς ομίλους;

Και κυρίως: Ποιος βρίσκεται πίσω από όλα αυτά τα συστήματα; Γιατί όσο εντυπωσιακή κι αν είναι η τεχνητή νοημοσύνη, όσο γρήγορα κι αν γράφει κώδικα ή επεξεργάζεται τεράστιους όγκους δεδομένων, δεν καταργείται η ανάγκη της ανθρώπινης γνώσης, της εμπειρίας και της δημιουργικής σκέψης.

Ένας έμπειρος τεχνικός, ένας προγραμματιστής που γνωρίζει σε βάθος την αρχιτεκτονική ενός συστήματος, δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που εκτελεί εντολές. Είναι φορέας συσσωρευμένης γνώσης, που πολλές φορές αποδεικνύεται αναντικατάστατη όταν τα πράγματα πηγαίνουν στραβά.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αντίφαση της εποχής μας. Η τεχνολογία θα μπορούσε να απαλλάξει τον άνθρωπο από εξαντλητικές και μονότονες εργασίες, να μειώσει τον εργάσιμο χρόνο, να βελτιώσει τις συνθήκες ζωής και να ανοίξει νέους δρόμους για την κοινωνία.

Όμως, μέσα στο σημερινό καπιταλιστικό σύστημα, η τεχνολογική πρόοδος αξιολογείται πρωτίστως με βάση την κερδοφορία. Δεν ενδιαφέρει τόσο πόσο καλύτερη μπορεί να γίνει η ζωή των ανθρώπων, όσο πόσο μεγαλύτερα κέρδη μπορούν να εξασφαλίσουν οι επιχειρήσεις.

Και κάπως έτσι, ένα τεράστιο επίτευγμα της ανθρώπινης διάνοιας κινδυνεύει να μετατραπεί σε ακόμη ένα εργαλείο συγκέντρωσης πλούτου και εξουσίας.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν πρέπει να φοβόμαστε την τεχνητή νοημοσύνη. Είναι ποιος την ελέγχει, ποιος καθορίζει τη χρήση της και ποιος καρπώνεται τα οφέλη της.

Γιατί αν οι μηχανές μπορούν να παράγουν περισσότερα με λιγότερο ανθρώπινο μόχθο, γιατί αυτό να μη σημαίνει λιγότερες ώρες εργασίας, καλύτερες αποδοχές και περισσότερο ελεύθερο χρόνο για όλους;

Γιατί η πρόοδος να μεταφράζεται σε περισσότερα κέρδη για τους λίγους και όχι σε καλύτερη ζωή για τους πολλούς;

Και κάπου εδώ επιστρέφουμε στον Μπρεχτ. Στρατηγέ, μπορείς να έχεις τους πιο εξελιγμένους αλγορίθμους, τους ισχυρότερους υπολογιστές και τα πιο εντυπωσιακά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Όταν όμως κάτι καταρρεύσει, θα χρειαστείς εκείνον τον άνθρωπο που ξέρει να σκέφτεται, να καταλαβαίνει και να δημιουργεί.

Γιατί η ανθρωπότητα δεν δημιούργησε τις μηχανές για να γίνει η ίδια περιττή. Τις δημιούργησε για να γίνει η ζωή της καλύτερη. Το αν αυτό θα συμβεί ή αν η τεχνολογική πρόοδος θα συνεχίσει να υπηρετεί τα κέρδη των λίγων, δεν είναι τεχνολογικό ζήτημα. Είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό.

Η πρόσφατη περιπέτεια με τις υπηρεσίες της Microsoft και οι εικόνες εργαζομένων που αντιμετώπισαν με πανηγυρική διάθεση τη διακοπή λειτουργίας τους, μας θυμίζουν μια βασική αλήθεια: πίσω από τα πιο εξελιγμένα συστήματα εξακολουθεί να βρίσκεται ο άνθρωπος.

Η τεχνολογία μπορεί να αυτοματοποιεί διαδικασίες, να επιταχύνει εργασίες και να αντικαθιστά ανθρώπινες δραστηριότητες. Δεν παύει, όμως, να εξαρτάται από τη γνώση, την εμπειρία και την ανθρώπινη παρέμβαση.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα προχωρήσει η τεχνολογία. Αυτό είναι αναπόφευκτο. Είναι ποιος την ελέγχει, προς όφελος ποιου λειτουργεί και ποιος καρπώνεται τα αποτελέσματά της.

Γιατί, όσο εντυπωσιακές κι αν είναι οι μηχανές, όταν κάτι πάει στραβά, η ανθρώπινη γνώση αποδεικνύεται αναντικατάστατη.

Ο Μπρεχτ, τελικά, εξακολουθεί να μας θυμίζει πως ακόμη και το ισχυρότερο μηχάνημα έχει ένα ελάττωμα: χρειάζεται άνθρωπο.