Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Σαν σήμερα, στις 14 Νοέμβρη 1927, η Κεντρική Επιτροπή και η Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (Μπολσεβίκοι) αποφάσισαν τη διαγραφή του Λέοντα Τρότσκι και του Γκριγκόρι Ζινόβιεφ από το κόμμα. Παράλληλα, ο Λεβ Κάμενεφ και άλλα στελέχη απομακρύνθηκαν από τα καθοδηγητικά όργανα, ενώ η παραμονή τους στο κόμμα παραπέμφθηκε στο επερχόμενο 15ο Συνέδριο.

Δεν πρόκειται για μια απλή κομματική πειθαρχική απόφαση. Βρισκόμαστε σε μια από τις πιο κρίσιμες και καθοριστικές στιγμές της εσωκομματικής διαπάλης που ακολούθησε τον θάνατο του Λένιν, μιας σύγκρουσης που σημάδεψε βαθιά την πορεία της Σοβιετικής Ένωσης και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αποτελεί αντικείμενο έντονων ιστορικών και ιδεολογικών αντιπαραθέσεων.

Το ιστορικό πλαίσιο: Η διαδοχή του Λένιν και η μάχη για την πορεία της Επανάστασης

Μετά τον θάνατο του Λένιν, τον Γενάρη του 1924, το μπολσεβίκικο κόμμα βρέθηκε αντιμέτωπο με βαθιές πολιτικές και στρατηγικές διαφωνίες για την πορεία της σοβιετικής εξουσίας, την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, την οικονομική πολιτική και τη σχέση της επανάστασης στη Σοβιετική Ένωση με το διεθνές επαναστατικό κίνημα.

Στην αντιπαράθεση αυτή διαμορφώθηκαν διαφορετικές πολιτικές συσπειρώσεις. Ο Τρότσκι βρέθηκε επικεφαλής της Αριστερής Αντιπολίτευσης, ενώ στη συνέχεια συγκροτήθηκε η Ενωμένη Αντιπολίτευση, με τη συμμετοχή των Τρότσκι, Ζινόβιεφ και Κάμενεφ.

Η αντιπολίτευση ασκούσε κριτική στην κομματική ηγεσία για την οικονομική και πολιτική της κατεύθυνση, ζητούσε διαφορετικούς ρυθμούς εκβιομηχάνισης, μεγαλύτερη έμφαση στον εργατικό έλεγχο του κομματικού και κρατικού μηχανισμού.

Από την άλλη πλευρά, η πλειοψηφία της ηγεσίας θεωρούσε ότι η οργανωμένη συγκρότηση φραξιών απειλούσε την ενότητα του κόμματος και την ικανότητά του να καθοδηγήσει την οικοδόμηση της νέας κοινωνίας.

Κομβικό σημείο αυτής της αντιπαράθεσης ήταν η απόφαση του 10ου Συνεδρίου, το 1921, για την απαγόρευση των οργανωμένων φραξιών στο εσωτερικό του κόμματος.

Το μέτρο είχε υιοθετηθεί σε συνθήκες εξαιρετικά μεγάλης πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής πίεσης, με την ηγεσία να επικαλείται την ανάγκη διασφάλισης της ενότητας του επαναστατικού κόμματος. Στα χρόνια που ακολούθησαν, όμως, η εφαρμογή του απέκτησε ολοένα μεγαλύτερη σημασία στις εσωκομματικές συγκρούσεις.

Η 7η Νοέμβρη 1927: Η επέτειος της Επανάστασης γίνεται πεδίο αντιπαράθεσης

Η άμεση αφορμή για την απόφαση της 14ης Νοέμβρη ήταν τα γεγονότα της 10ης επετείου της Οκτωβριανής Επανάστασης.

Στις 7 Νοέμβρη 1927, κατά τις επίσημες επετειακές εκδηλώσεις στη Μόσχα και το Λένινγκραντ, στελέχη της Ενωμένης Αντιπολίτευσης επιχείρησαν να πραγματοποιήσουν ξεχωριστές διαδηλώσεις, προβάλλοντας τις δικές τους πολιτικές θέσεις.

Η κομματική πλειοψηφία αντιμετώπισε αυτή την ενέργεια ως ανοιχτή πρόκληση απέναντι στην κομματική πειθαρχία και ως προσπάθεια δημόσιας πολιτικής αντιπαράθεσης έξω από τις καθιερωμένες κομματικές διαδικασίες.

Στην απόφαση της 14ης Νοέμβρη, όπως δημοσιεύτηκε στις 15 Νοέμβρη, η ηγεσία κατηγορούσε την Αντιπολίτευση ότι:

«Αντί να ανέβουν στο κοινό βήμα του Μαυσωλείου του Λένιν κατά τη δέκατη επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης και να χαιρετίσουν από εκεί, μαζί με τους υπόλοιπους συντρόφους, τα εκατομμύρια των εργατών της Μόσχας και του Λένινγκραντ, οι ηγέτες της Αντιπολίτευσης αποσύρθηκαν σε διάφορους μικρούς δρόμους και παράδρομους, επιχειρώντας να οργανώσουν εκεί διαδηλώσεις ενάντια στο Κόμμα».

Η απόφαση υποστήριζε ακόμη ότι η Αντιπολίτευση συνέχιζε να εκδίδει παράνομα έντυπα, να οργανώνει συγκεντρώσεις χωρίς την έγκριση των κομματικών οργάνων και να μεταφέρει την εσωκομματική αντιπαράθεση έξω από τις γραμμές του κόμματος.

Η απόφαση της 14ης Νοέμβρη: Το επίσημο σκεπτικό της ηγεσίας

Το κείμενο της απόφασης, που δημοσιεύτηκε στον σοβιετικό Τύπο και στη συνέχεια στην έκδοση της Κομμουνιστικής Διεθνούς International Press Correspondence στις 17 Νοέμβρη 1927, παρουσιάζει αναλυτικά το σκεπτικό της κομματικής πλειοψηφίας.

Η ηγεσία υποστήριζε ότι είχε εξασφαλίσει στην Αντιπολίτευση τη δυνατότητα να παρουσιάσει τις θέσεις της ενόψει του 15ου Συνεδρίου, τόσο στον κομματικό Τύπο όσο και στις συνελεύσεις και στους κομματικούς πυρήνες.

Στο κείμενο αναφέρεται χαρακτηριστικά:

«Η Κεντρική Επιτροπή παρείχε στην Αντιπολίτευση κάθε δυνατότητα να υπερασπιστεί τις απόψεις της, τόσο στον Τύπο όσο και στις κομματικές συνελεύσεις και τους πυρήνες. Όμως, ούτε ο Ζινόβιεφ ούτε ο Τρότσκι θεώρησαν αναγκαίο να εμφανιστούν στις κομματικές συνελεύσεις, αλλά συνέχισαν να οργανώνουν παράνομες συγκεντρώσεις χωρίς τη συμμετοχή εκπροσώπων του Κόμματος».

Η απόφαση κατηγορούσε επίσης την Αντιπολίτευση ότι συνέχιζε τη φραξιονιστική της δραστηριότητα, παρά την ήττα της στην εσωκομματική συζήτηση, και ότι επιχειρούσε να συγκροτήσει έναν ανεξάρτητο πολιτικό πόλο μέσα και έξω από το κόμμα.

Η διαγραφή Τρότσκι και Ζινόβιεφ

Το πιο κρίσιμο σημείο της απόφασης αφορούσε τους δύο βασικούς ηγέτες της Ενωμένης Αντιπολίτευσης.

Η Κεντρική Επιτροπή και η Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου επικαλέστηκαν και την άρνησή τους να συμμορφωθούν με την απαίτηση που τους είχε απευθυνθεί στις 11 Νοέμβρη, να σταματήσουν τις συγκεντρώσεις που η ηγεσία χαρακτήριζε παράνομες και αντικομματικές.

Το σχετικό απόσπασμα αναφέρει: «Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι ο Ζινόβιεφ και ο Τρότσκι απάντησαν στο κατηγορηματικό αίτημα που τους υποβλήθηκε στη συνεδρίαση της 11ης Νοεμβρίου […] αποχωρώντας επιδεικτικά από τη συνεδρίαση του Προεδρείου της ΚΕΕ και στέλνοντας λίγες ώρες αργότερα γραπτή απάντηση, με ημερομηνία 11 Νοεμβρίου, στην οποία απέρριπταν επί της ουσίας αυτές τις πιο στοιχειώδεις υποχρεώσεις κάθε μέλους απέναντι στο Κόμμα, οι Τρότσκι και Ζινόβιεφ διαγράφονται από το ΚΚΣΕ(μπ.)».

Τι αποφασίστηκε για τον Κάμενεφ και τα υπόλοιπα στελέχη

Η απόφαση δεν περιοριζόταν στους δύο ηγέτες της Αντιπολίτευσης. Ο Λεβ Κάμενεφ, μαζί με τους Σμίλγκα, Γεβντοκίμοφ, Ρακόφσκι και Αβντέγεφ, απομακρύνθηκε από την Κεντρική Επιτροπή. Άλλα στελέχη, μεταξύ των οποίων οι Μουράλοφ, Μπακάγεφ, Σκλόφσκι, Πέτερσον, Σολοβιόφ και Λίζντιν, απομακρύνθηκαν από την Κεντρική Επιτροπή Ελέγχου.

Για τον Κάμενεφ και τα υπόλοιπα στελέχη, η οριστική κρίση σχετικά με την παραμονή τους στο κόμμα παραπέμφθηκε στο 15ο Συνέδριο.

Στις 14 Νοέμβρη διαγράφηκαν από το κόμμα ο Τρότσκι και ο Ζινόβιεφ. Η διαγραφή του Κάμενεφ και άλλων ενεργών στελεχών της αντιπολίτευσης αποφασίστηκε στη συνέχεια από το 15ο Συνέδριο, που πραγματοποιήθηκε από τις 2 έως τις 19 Δεκέμβρη 1927.

Το ιστορικό αποτύπωμα

Η απόφαση της 14ης Νοέμβρη δεν αποτέλεσε το τέλος της εσωκομματικής διαπάλης. Αντίθετα, σηματοδότησε ένα ακόμη αποφασιστικό βήμα στην ήττα και τη διάλυση της Ενωμένης Αντιπολίτευσης.

Στο 15ο Συνέδριο, η πλειοψηφία επικύρωσε τις προηγούμενες διαγραφές και αποφάσισε την αποπομπή και άλλων στελεχών της αντιπολίτευσης. Ο Κάμενεφ συγκαταλέχθηκε σε αυτούς.

Η ιστορική σημασία αυτών των γεγονότων δεν εξαντλείται στις διαγραφές ορισμένων κορυφαίων μπολσεβίκων. Αγγίζει ένα από τα βαθύτερα ζητήματα της ιστορίας του επαναστατικού κινήματος: τη σχέση ανάμεσα στην κομματική ενότητα, την πολιτική διαφωνία, τη δημοκρατία στο εσωτερικό ενός επαναστατικού κόμματος και την άσκηση της εξουσίας.

Οι αποφάσεις του 1927 μπορούν να μελετηθούν μέσα από τα ίδια τα ντοκουμέντα της εποχής, τις θέσεις της κομματικής πλειοψηφίας και τα κείμενα της Αντιπολίτευσης. Μόνο έτσι γίνεται κατανοητό το πραγματικό βάθος μιας σύγκρουσης που δεν ήταν απλώς προσωπική αντιπαράθεση ηγετικών στελεχών, αλλά αφορούσε διαφορετικές αντιλήψεις για την πορεία της Σοβιετικής Ένωσης και του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος.