Ο άνθρωπος που αρνήθηκε να συμφιλιωθεί με την αδικία – Από το παράλογο της ύπαρξης στην εξέγερση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας

Σαν σήμερα, στις 7 Νοέμβρη 1913, γεννήθηκε ο Αλμπέρ Καμύ, ένας από τους σημαντικότερους λογοτέχνες και διανοητές του 20ού αιώνα. Ένας άνθρωπος που αναμετρήθηκε με τα μεγάλα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, πολέμησε τον φασισμό, συγκρούστηκε με τις πολιτικές και ιδεολογικές βεβαιότητες της εποχής του και υπερασπίστηκε, με συνέπεια αλλά και αντιφάσεις, την ελευθερία, την αλληλεγγύη και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Υπάρχουν συγγραφείς που αφήνουν πίσω τους βιβλία. Υπάρχουν και εκείνοι που αφήνουν πίσω τους ερωτήματα, ενοχλητικά, επίμονα, αναπάντητα, που εξακολουθούν να βασανίζουν τις επόμενες γενιές. Ο Αλμπέρ Καμύ ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Δεν υπήρξε ένας διανοούμενος που αναζήτησε την ασφάλεια των μεγάλων θεωρητικών συστημάτων. Δεν πίστεψε στις εύκολες απαντήσεις, δεν συμβιβάστηκε με την ιδέα ότι η ιστορία δικαιολογεί τα πάντα και δεν αποδέχτηκε πως ένας ευγενής σκοπός μπορεί να νομιμοποιήσει κάθε μέσο.

Η σκέψη του γεννήθηκε μέσα στη φτώχεια, διαμορφώθηκε μέσα στη μεσογειακή πραγματικότητα, δοκιμάστηκε στη ναζιστική Κατοχή και συγκρούστηκε με τα μεγάλα πολιτικά και ηθικά διλήμματα του αιώνα του.

Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο επίκαιρος: επειδή μας υπενθυμίζει πως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι μια αφηρημένη φιλοσοφική έννοια, αλλά καθημερινή υπόθεση αγώνα.

Από τη φτώχεια του Αλγερίου στον κόσμο των γραμμάτων

Ο Αλμπέρ Καμύ γεννήθηκε στις 7 Νοέμβρη 1913 στο Μοντοβί, μια μικρή κωμόπολη της γαλλικής Αλγερίας, στη σημερινή Αλγερία.

Ο πατέρας του, Λυσιέν Καμύ, σκοτώθηκε το 1914, στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στη μάχη του Μάρνη. Ο μικρός Αλμπέρ μεγάλωσε χωρίς πατέρα, μέσα σε συνθήκες μεγάλης οικονομικής ανέχειας, σε μια φτωχική συνοικία του Αλγερίου.

Η μητέρα του, Κατρίν, εργαζόταν ως οικιακή βοηθός. Ήταν σχεδόν κωφή και είχε ελάχιστη μόρφωση. Η οικογένεια ζούσε με στερήσεις, σε ένα περιβάλλον όπου η επιβίωση ήταν καθημερινός αγώνας.

Αυτή η παιδική εμπειρία άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη σκέψη και στη λογοτεχνία του. Η φτώχεια, η κοινωνική ανισότητα, η σιωπή των φτωχών, αλλά και ο ήλιος, η θάλασσα, η ομορφιά της Μεσογείου, έγιναν στοιχεία μιας βαθιά προσωπικής κοσμοθεωρίας.

Καθοριστική υπήρξε η συνάντησή του με τον δάσκαλό του, Λουί Ζερμέν, ο οποίος διέκρινε το ταλέντο του και τον βοήθησε να συνεχίσει τις σπουδές του.

Σπούδασε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Αλγερίου. Η φυματίωση, που τον ταλαιπώρησε από νεαρή ηλικία, περιόρισε τις δυνατότητές του και ματαίωσε την προοπτική μιας ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας.

Δεν τον σταμάτησε, όμως.

Ασχολήθηκε με το θέατρο, τη δημοσιογραφία, τη συγγραφή και την πολιτική δράση. Έγινε ένας ανήσυχος παρατηρητής της κοινωνίας, με ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στους φτωχούς και στους καταπιεσμένους.

Δεν έβλεπε τον κόσμο από την ασφάλεια ενός πανεπιστημιακού γραφείου. Τον γνώριζε από τις αντιφάσεις του, τις πληγές του και τις αδικίες του.

Η πολιτική στράτευση, η Αριστερά και η Αντίσταση στον φασισμό

Η πολιτική διαδρομή του Καμύ δεν ήταν μια ευθύγραμμη πορεία.

Στα νεανικά του χρόνια εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Αλγερίας, το 1935, σε μια περίοδο που η αποικιοκρατία, η κοινωνική εκμετάλλευση και η άνοδος του φασισμού συγκλόνιζαν τον κόσμο.

Η σχέση του με το Κομμουνιστικό Κόμμα διακόπηκε λίγα χρόνια αργότερα, μέσα σε πολιτικές και ιδεολογικές διαφωνίες, ιδιαίτερα γύρω από το αποικιακό ζήτημα και τις πολιτικές επιλογές του κόμματος.

Αργότερα, εγκαταστάθηκε στη Γαλλία και, στη διάρκεια της ναζιστικής Κατοχής, συμμετείχε ενεργά στη γαλλική Αντίσταση.

Έγινε ένας από τους βασικούς συντελεστές της παράνομης εφημερίδας Combat, που αποτελούσε δημοσιογραφικό όργανο της Αντίστασης.

Τα άρθρα του δεν ήταν απλές λογοτεχνικές ασκήσεις. Ήταν παρεμβάσεις σε μια εποχή που η σιωπή, ο φόβος και ο συμβιβασμός μπορούσαν να γίνουν συνενοχή.

Για τον Καμύ, η ελευθερία δεν ήταν διακοσμητική λέξη. Προϋπέθετε αντίσταση στην τυραννία, άρνηση της υποταγής και υπεράσπιση του ανθρώπου απέναντι στην οργανωμένη βαρβαρότητα.

Ωστόσο, η πολιτική του σκέψη δεν έμεινε χωρίς αντιφάσεις. Η στάση του απέναντι στο αλγερινό απελευθερωτικό κίνημα και η απόρριψη της επαναστατικής βίας τον έφεραν σε σύγκρουση με σημαντικό τμήμα της Αριστεράς.

Αυτή η πλευρά της διαδρομής του δεν πρέπει να αποσιωπάται. Αντίθετα, κάνει τη μελέτη του ακόμη πιο ενδιαφέρουσα: ο Καμύ δεν ήταν ένας αλάνθαστος προφήτης, αλλά ένας διανοούμενος που πάλευε με τα πολιτικά και ηθικά αδιέξοδα της εποχής του.

Η φιλοσοφία του Παραλόγου: Όταν ο άνθρωπος αναζητά νόημα σε έναν αδιάφορο κόσμο.

Αν υπάρχει ένα στοιχείο που χαρακτηρίζει τη φιλοσοφική σκέψη του Καμύ, αυτό είναι η αναμέτρηση με το παράλογο.

Ο ίδιος δεν αποδεχόταν την ταύτισή του με τον υπαρξισμό, παρότι συχνά κατατάσσεται στους σημαντικότερους εκπροσώπους του ευρύτερου φιλοσοφικού ρεύματος που ασχολήθηκε με την ανθρώπινη ύπαρξη.

Τι εννοούσε, όμως, όταν μιλούσε για το παράλογο;

Ο άνθρωπος έχει βαθιά ανάγκη να βρει νόημα στη ζωή του. Αναζητά δικαιοσύνη, εξηγήσεις, σκοπό, μια λογική που να συνδέει τα γεγονότα και να δικαιολογεί την ύπαρξή του. Ο κόσμος, όμως, δεν του προσφέρει καμία εγγύηση. Δεν απαντά στα ερωτήματά του, δεν υπόσχεται δικαιοσύνη και δεν ενδιαφέρεται για τις προσδοκίες του.

Από τη σύγκρουση αυτών των δύο πραγματικοτήτων γεννιέται το παράλογο.

Στο δοκίμιό του «Ο Μύθος του Σισύφου» (1942), ο Καμύ χρησιμοποιεί τον αρχαίο ελληνικό μύθο για να περιγράψει την ανθρώπινη μοίρα.

Ο Σίσυφος είναι καταδικασμένος να σπρώχνει αιώνια έναν τεράστιο βράχο προς την κορυφή ενός βουνού. Κάθε φορά που φτάνει κοντά στον στόχο του, ο βράχος κυλά ξανά προς τα κάτω. Και εκείνος πρέπει να αρχίσει από την αρχή.

Μια αιώνια επανάληψη, χωρίς τελικό αποτέλεσμα.

Για τον Καμύ, όμως, η τραγωδία του Σισύφου δεν βρίσκεται μόνο στην ατέρμονη προσπάθεια. Βρίσκεται στη συνειδητοποίηση της μοίρας του.

Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δυνατότητα της ελευθερίας του.

Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει την τραγικότητα της κατάστασής του, να αρνείται τις ψεύτικες παρηγοριές και παρ’ όλα αυτά να συνεχίζει να αγωνίζεται.

Γι’ αυτό και το περίφημο συμπέρασμα του δοκιμίου του είναι: «Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο».

Δεν πρόκειται για μια επιφανειακή αισιοδοξία. Είναι η άρνηση να παραδοθεί ο άνθρωπος στην απελπισία, ακόμη κι όταν γνωρίζει ότι δεν υπάρχουν εγγυήσεις για τη νίκη.

Από το παράλογο στην εξέγερση: «Επαναστατώ, άρα υπάρχουμε»

Αν ο «Μύθος του Σισύφου» αποτελεί τη φιλοσοφική αναμέτρηση του Καμύ με το παράλογο, ο «Επαναστατημένος Άνθρωπος» (1951) αποτελεί την πολιτική και ηθική προέκταση αυτής της σκέψης.

Εδώ ο Καμύ θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: Πώς μπορεί ο άνθρωπος να αντιδράσει απέναντι στην αδικία, την καταπίεση, την τυραννία και τον εξευτελισμό της ανθρώπινης ύπαρξης; Η απάντησή του είναι η εξέγερση.

Όχι η παθητική διαμαρτυρία, ούτε η παραίτηση. Αλλά η άρνηση να αποδεχτείς ότι η αδικία είναι φυσιολογική, ότι η καταπίεση είναι αναπόφευκτη και ότι ο άνθρωπος πρέπει να συνηθίσει να ζει γονατιστός.

Ο επαναστατημένος άνθρωπος λέει «όχι» στην καταπίεση, αλλά ταυτόχρονα λέει «ναι» σε μια αξία που θεωρεί κοινή για όλους τους ανθρώπους.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της περίφημης διατύπωσής του: «Επαναστατώ, άρα υπάρχουμε».

Η εξέγερση, λοιπόν, δεν είναι αποκλειστικά ατομική υπόθεση. Αποκτά συλλογικό χαρακτήρα, επειδή η αξιοπρέπεια που υπερασπίζεται ο εξεγερμένος δεν αφορά μόνο τον ίδιο.

Ο Καμύ, βέβαια, διαφωνούσε ριζικά με την ιδέα ότι η επαναστατική βία μπορεί να δικαιολογηθεί απεριόριστα στο όνομα ενός μελλοντικού παραδείσου. Στον «Επαναστατημένο Άνθρωπο» ασκεί σκληρή κριτική στις επαναστάσεις που, ενώ ξεκινούν με την υπόσχεση της απελευθέρωσης, καταλήγουν να δημιουργούν νέες μορφές ολοκληρωτισμού.

Αυτή η θέση τον έφερε σε μεγάλη σύγκρουση με τον Ζαν-Πολ Σαρτρ και ένα σημαντικό τμήμα της γαλλικής διανόησης.

Η διαφωνία τους δεν ήταν απλώς προσωπική. Αφορούσε το αν μπορεί να υπάρξει επαναστατική δικαιοσύνη χωρίς όρια στη χρήση της βίας και αν το μέλλον μπορεί να χρησιμοποιείται ως άλλοθι για τα εγκλήματα του παρόντος.

Ο Καμύ επέμενε σε κάτι που εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα πολιτικά ερωτήματα: Μπορείς να πολεμάς την αδικία χωρίς να μετατρέπεσαι ο ίδιος σε φορέα της;

Τα μεγάλα λογοτεχνικά έργα του

Το φιλοσοφικό του έργο δεν περιορίστηκε στα δοκίμια. Ο Καμύ χρησιμοποίησε τη λογοτεχνία, το θέατρο και το μυθιστόρημα ως εργαλεία για να εξερευνήσει τις αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης.

1. Ο Ξένος (1942)

Το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημά του και ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Κεντρικός ήρωας είναι ο Μερσώ, ένας άνθρωπος που φαίνεται να βρίσκεται σε απόσταση από τις κοινωνικές συμβάσεις και τις συναισθηματικές προσδοκίες των γύρω του.

Όταν σκοτώνει έναν Άραβα σε μια παραλία του Αλγερίου, η δίκη του δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά στο έγκλημα. Ο Μερσώ κρίνεται και για την αδυναμία ή την άρνησή του να εκφράσει τα συναισθήματα που απαιτεί η κοινωνία.

Το έργο αναδεικνύει την υποκρισία των κοινωνικών συμβάσεων, την αποξένωση και την αδυναμία του ανθρώπου να βρει ένα σταθερό νόημα στον κόσμο.

2. Η Πανούκλα (1947)

Ίσως το πιο πολιτικά φορτισμένο μυθιστόρημά του.

Η υπόθεση διαδραματίζεται στην πόλη Οράν της Αλγερίας, όπου ξεσπά μια επιδημία πανώλης και οι κάτοικοι αποκλείονται από τον υπόλοιπο κόσμο.

Η επιδημία λειτουργεί ως αλληγορία για τον ναζισμό, τη φασιστική βαρβαρότητα και κάθε μορφή συλλογικού κακού που απειλεί την ανθρώπινη κοινωνία.

Ο γιατρός Ριέ, αντί να αναζητά μεγάλες θεωρητικές εξηγήσεις, κάνει αυτό που θεωρεί καθήκον του: παλεύει να σώσει ανθρώπινες ζωές.

Δεν έχει τη βεβαιότητα ότι θα νικήσει. Δεν γνωρίζει αν ο αγώνας του θα οδηγήσει σε οριστική λύση.

Αλλά συνεχίζει.

Γιατί, όπως δείχνει ο Καμύ, η αλληλεγγύη δεν χρειάζεται εγγυημένη νίκη για να έχει αξία.

3. Οι Δίκαιοι (1949)

Ένα θεατρικό έργο που βασίζεται σε ιστορικά γεγονότα και εξετάζει τα ηθικά διλήμματα μιας επαναστατικής ομάδας στη Ρωσία του 1905.

Οι πρωταγωνιστές σχεδιάζουν τη δολοφονία του μεγάλου δούκα Σεργκέι, εκπροσώπου της τσαρικής εξουσίας.

Όμως, όταν προκύπτει η πιθανότητα να σκοτωθούν αθώα παιδιά, ο επαναστάτης Καλιάγιεφ αρνείται να προχωρήσει στην επίθεση.

Το έργο αναμετριέται με τα όρια της πολιτικής βίας και το κρίσιμο ερώτημα αν μπορεί κανείς να υπερασπίζεται την ανθρώπινη δικαιοσύνη καταστρέφοντας την ίδια την ανθρώπινη ζωή.

4. Η Πτώση (1956)

Ένα από τα πιο διεισδυτικά έργα του.

Μέσα από τον μονόλογο του Ζαν-Μπατίστ Κλαμάνς, ο Καμύ εξερευνά την ενοχή, την υποκρισία, την αυτοδικαίωση και την ηθική παρακμή του ανθρώπου.

Ένα βιβλίο που ξεγυμνώνει τις ψευδαισθήσεις της ηθικής ανωτερότητας και μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα τις δικές μας ευθύνες.

Η σύγκρουση με τον Σαρτρ και οι πολιτικές αντιφάσεις

Η ρήξη ανάμεσα στον Καμύ και τον Σαρτρ το 1952, μετά τη δημοσίευση του «Επαναστατημένου Ανθρώπου» και την κριτική που ασκήθηκε στο έργο του από το περιοδικό Les Temps modernes, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά γεγονότα της μεταπολεμικής Ευρώπης.

Ο Σαρτρ και οι συνομιλητές του θεωρούσαν ότι ο Καμύ υποτιμούσε την ιστορική σημασία της επαναστατικής δράσης και αντιμετώπιζε με υπερβολική καχυποψία την πολιτική βία.

Ο Καμύ, από την πλευρά του, αρνιόταν να αποδεχτεί ότι η ιστορική αναγκαιότητα μπορεί να μετατρέψει τα εγκλήματα σε δικαιοσύνη.

Η διαφωνία τους δεν πρέπει να παρουσιάζεται σαν μια απλή αντιπαράθεση δύο μεγάλων προσωπικοτήτων. Αντιπροσώπευε δύο διαφορετικές προσεγγίσεις στο ζήτημα της επανάστασης, της ιστορίας, της ελευθερίας και της ανθρώπινης χειραφέτησης.

Υπήρχαν, ωστόσο, και σοβαρά προβλήματα στην πολιτική στάση του ίδιου του Καμύ. Ενώ είχε ασκήσει κριτική στην αποικιοκρατική πραγματικότητα της Αλγερίας, η στάση του απέναντι στον ένοπλο αγώνα για την ανεξαρτησία της χώρας παρέμεινε αντιφατική. Υποστήριξε μια πολιτική εκεχειρία που θα προστάτευε τους αμάχους, αλλά δεν συντάχθηκε με το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα.

Αυτό αποτελεί ένα από τα μεγάλα ιστορικά όρια της πολιτικής του σκέψης.

Η κριτική ανάγνωση του Καμύ δεν μειώνει τη σημασία του. Αντίθετα, μας επιτρέπει να τον αντιμετωπίσουμε ως πραγματικό άνθρωπο της εποχής του και όχι ως άγαλμα μιας δήθεν αλάνθαστης διανόησης.

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας και ο πρόωρος θάνατος

Το 1957 ο Αλμπέρ Καμύ τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, σε ηλικία μόλις 44 ετών.

Ήταν ένας από τους νεότερους συγγραφείς που είχαν λάβει μέχρι τότε τη συγκεκριμένη διάκριση.

Η Σουηδική Ακαδημία τον βράβευσε για τη λογοτεχνική του δημιουργία, η οποία, με τη διαυγή σοβαρότητά της, φωτίζει τα προβλήματα της ανθρώπινης συνείδησης στην εποχή μας.

Στην ομιλία του κατά την απονομή, ο Καμύ αναφέρθηκε στην ευθύνη του συγγραφέα απέναντι στην εποχή του και στους ανθρώπους που υποφέρουν.

Δεν αντιμετώπισε το βραβείο ως προσωπικό θρίαμβο, αλλά ως πρόσθετη υποχρέωση.

Τρία χρόνια αργότερα, στις 4 Γενάρη 1960, η ζωή του έληξε απότομα σε αυτοκινητικό δυστύχημα στη Γαλλία. Ήταν μόλις 46 ετών.

Στο αυτοκίνητο βρέθηκαν προσωπικά του αντικείμενα, ανάμεσά τους ένα αχρησιμοποίητο εισιτήριο τρένου και το χειρόγραφο του ημιτελούς μυθιστορήματός του «Ο Πρώτος Άνθρωπος», που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1994.

Ένα έργο βαθιά αυτοβιογραφικό, στο οποίο επέστρεφε στα παιδικά του χρόνια, στη φτώχεια, στη μητέρα του και στις ρίζες της ύπαρξής του.

Ο θάνατός του στέρησε από τη λογοτεχνία μια σημαντική δημιουργική παρουσία, αλλά τα βιβλία του εξακολούθησαν να ταξιδεύουν από γενιά σε γενιά.

Μερικά από τα σημαντικότερα αποφθέγματα και τις σκέψεις του

Ο Καμύ δεν έγραψε για να προσφέρει εύκολες παρηγοριές. Οι φράσεις του έχουν τη δύναμη να σε κάνουν να σταματήσεις, να σκεφτείς και να αναμετρηθείς με τον εαυτό σου.

Ακολουθούν ορισμένες χαρακτηριστικές διατυπώσεις από το έργο του, με την επισήμανση ότι αρκετά αποφθέγματα που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο με το όνομά του δεν έχουν εξακριβωμένη προέλευση.

Για το παράλογο και την ελπίδα

– «Πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο». — Ο Μύθος του Σισύφου.
– «Μέσα στην καρδιά του χειμώνα, ανακάλυψα τελικά ότι μέσα μου υπήρχε ένα ακατανίκητο καλοκαίρι». — Από το δοκίμιο Επιστροφή στην Τιπάσα.
– «Δεν υπάρχει μοίρα που να μην μπορεί να ξεπεραστεί με την περιφρόνηση». — Από τον Μύθο του Σισύφου, σε ελεύθερη απόδοση.
– «Το να δημιουργείς σημαίνει να ζεις δύο φορές». — Διατύπωση που αποδίδεται συχνά στον Καμύ, χωρίς ασφαλή παραπομπή.

Για την εξέγερση και την ελευθερία

– «Επαναστατώ, άρα υπάρχουμε». — Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος.
– «Η εξέγερση είναι η ίδια η ζωή». — Ελεύθερη απόδοση της σκέψης του.
– «Ο επαναστατημένος άνθρωπος λέει όχι, αλλά μέσα από την άρνησή του επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός ορίου που δεν πρέπει να παραβιαστεί». — Από τη σκέψη του Επαναστατημένου Ανθρώπου.

Για την ανθρωπιά και την αλληλεγγύη

– «Δεν θα είμαστε ποτέ ευτυχισμένοι αν δεν προσπαθήσουμε να κάνουμε τους άλλους ευτυχισμένους». — Διατύπωση που κυκλοφορεί με την υπογραφή του, χωρίς ασφαλή πρωτογενή τεκμηρίωση.
– «Η αλληλεγγύη των ανθρώπων βασίζεται στην κοινή τους μοίρα». — Συνοπτική απόδοση βασικής ιδέας της Πανούκλας.
– «Αρνούμαστε να απελπιστούμε για την ανθρωπότητα. Χωρίς την παράλογη φιλοδοξία να σώσουμε τους ανθρώπους, θέλουμε να τους υπηρετήσουμε». — Από τη σκέψη που διατυπώνεται στο έργο του και παρατίθεται στη βιογραφία του από το Ίδρυμα Νόμπελ.

Για την αλήθεια, την πολιτική και την ευθύνη

– «Το κακό που υπάρχει στον κόσμο προέρχεται σχεδόν πάντα από την άγνοια». — Από τη θεματική της Πανούκλας, σε ελεύθερη απόδοση.
– «Η πραγματική γενναιοδωρία απέναντι στο μέλλον βρίσκεται στο να δίνεις τα πάντα στο παρόν». — Από το δοκίμιο Επιστροφή στην Τιπάσα.
– «Μια ελεύθερη δημοσιογραφία μπορεί να είναι καλή ή κακή. Χωρίς ελευθερία, όμως, δεν μπορεί παρά να είναι κακή». — Διατύπωση που αποδίδεται στον Καμύ, χωρίς ασφαλή παραπομπή σε συγκεκριμένο πρωτογενές κείμενο.

Γιατί ο Καμύ εξακολουθεί να μας αφορά;

Περισσότερα από εξήντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Αλμπέρ Καμύ εξακολουθεί να συνομιλεί με τις αγωνίες της εποχής μας.

Σε έναν κόσμο όπου οι πόλεμοι βαφτίζονται αναγκαιότητα, η καταπίεση παρουσιάζεται ως τάξη, η κοινωνική αδικία ως φυσικός νόμος και η ανθρώπινη ζωή συχνά αντιμετωπίζεται ως αναλώσιμο μέγεθος, η σκέψη του αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Ο Καμύ μάς θυμίζει ότι δεν υπάρχει τίποτα αυτονόητο στην ελευθερία. Δεν χαρίζεται, δεν διατηρείται από μόνη της και δεν εξασφαλίζεται με διακηρύξεις.

Χρειάζεται ανθρώπους που αρνούνται να συνηθίσουν την αδικία.

Χρειάζεται ανθρώπους που δεν αποδέχονται τον εξευτελισμό του διπλανού τους ως κάτι που δεν τους αφορά.

Χρειάζεται ανθρώπους που αντιστέκονται στην οργανωμένη απανθρωπιά, ακόμη κι όταν γνωρίζουν ότι ο αγώνας τους μπορεί να μην έχει εγγυημένο αποτέλεσμα.

Η μεγάλη αξία του Καμύ βρίσκεται ακριβώς εδώ: στην επιμονή ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να παραδίδει την ηθική του συνείδηση σε καμία εξουσία, σε κανένα δόγμα, σε καμία υπόσχεση ενός μελλοντικού παραδείσου που απαιτεί να θυσιαστούν οι άνθρωποι του παρόντος.

Δεν ήταν ένας στοχαστής χωρίς αντιφάσεις. Δεν έδωσε απαντήσεις σε όλα τα μεγάλα πολιτικά και φιλοσοφικά ερωτήματα. Σε ορισμένα από αυτά, άλλωστε, οι επιλογές του παραμένουν αντικείμενο δικαιολογημένης κριτικής.

Όμως η αξία ενός μεγάλου διανοητή δεν βρίσκεται στο να συμφωνούμε με κάθε του θέση. Βρίσκεται στο να μας υποχρεώνει να σκεφτόμαστε, να αμφισβητούμε, να αναζητούμε και να μην υποτασσόμαστε.

Και σε μια εποχή που η υποκρισία, ο κυνισμός, η προπαγάνδα και η περιφρόνηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας επιχειρούν να εμφανιστούν ως κανονικότητα, αυτή η υπενθύμιση είναι πολύτιμη.

Γιατί, τελικά, η μεγαλύτερη ήττα του ανθρώπου δεν είναι να χάσει έναν αγώνα. Είναι να πάψει να αγωνίζεται.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο επίκαιρο μάθημα που μας αφήνει ο Αλμπέρ Καμύ: να μη συμφιλιωθούμε ποτέ με την αδικία, να μη συνηθίσουμε ποτέ τη βαρβαρότητα, να μη χάσουμε ποτέ την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τον άνθρωπο στον άνθρωπο.