Σανιδικά (18–23 Νοεμβρίου 1902): Οι συγκρούσεις στους δρόμους της Αθήνας μετά τις εκλογές – Σανίδες, μαχαίρια και πολιτική κρίση

Nov 19, 2026 | Ημερολόγιο, Ιστορία | 0 comments

Του Γιώργου Κ. Καββαδία

Τα «Σανιδικά» ήταν οι αιματηρές συγκρούσεις που ξέσπασαν στην Αθήνα από τις 18 έως τις 23 Νοεμβρίου 1902, αμέσως μετά τις βουλευτικές εκλογές της 17ης Νοεμβρίου. Αποτελούν έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα των κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων που σημάδεψαν την Ελλάδα στις αρχές του 20ού αιώνα, μέσα σε ένα κλίμα βαθιάς οικονομικής και πολιτικής κρίσης.

Η χρεοκοπία του 1893, επί πρωθυπουργίας Χαρίλαου Τρικούπη, ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 και η επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ) το 1898 είχαν διαμορφώσει ένα ασφυκτικό πλαίσιο για την ελληνική κοινωνία. Η πολιτική αστάθεια, οι αντιπαραθέσεις των κομματικών μηχανισμών και η παρέμβαση του Στέμματος στην πολιτική ζωή τροφοδοτούσαν τις εντάσεις.

Τα «Σανιδικά» εντάσσονται σε μια περίοδο κατά την οποία οι πολιτικές και κοινωνικές αντιθέσεις εκδηλώνονταν συχνά με βίαιες συγκρούσεις στους δρόμους. Είχαν προηγηθεί τα «Ευαγγελικά» του 1901, με αφορμή τη μετάφραση των Ευαγγελίων στη δημοτική γλώσσα, ενώ έναν χρόνο αργότερα, το 1903, θα ακολουθούσαν τα «Ορεστειακά», με αφορμή την παράσταση της αισχύλειας τριλογίας «Ορέστεια» στο Βασιλικό Θέατρο, σε νεοελληνική γλώσσα.
Εκλογικό αδιέξοδο και πολιτική κρίση

Οι εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1902 δεν ανέδειξαν αυτοδύναμη κυβέρνηση. Αντίθετα, δημιούργησαν ένα πρωτοφανές πολιτικό αδιέξοδο, καθώς οι δύο μεγάλες πολιτικές παρατάξεις συγκέντρωσαν τον ίδιο αριθμό εδρών.

Το Εθνικό Κόμμα του Θεόδωρου Δηλιγιάννη και το Νεωτερικό Κόμμα του Γεωργίου Θεοτόκη απέσπασαν από 102 έδρες, σε σύνολο 234. Ο Αλέξανδρος Ζαΐμης, ο οποίος είχε επιλεγεί για την πρωθυπουργία με τη στήριξη του βασιλιά Γεωργίου Α΄, συγκέντρωσε μόλις 19 έδρες, ενώ το κόμμα του Δημητρίου Ράλλη περιορίστηκε στις 11.

Μπροστά στο αδιέξοδο, ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ έπρεπε να επιλέξει σε ποιον από τους δύο ισχυρούς πολιτικούς αρχηγούς θα ανέθετε τον σχηματισμό κυβέρνησης. Αντί όμως να δώσει την εντολή είτε στον Δηλιγιάννη είτε στον Θεοτόκη, πρότεινε τη συγκρότηση υπηρεσιακής κυβέρνησης.
Αρχικά απευθύνθηκε στον πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ιωάννη Σημαντήρα, ο οποίος αρνήθηκε. Στη συνέχεια στράφηκε προς τον υπασπιστή του, στρατηγό Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο, προτείνοντάς του να αναλάβει την πρωθυπουργία.

Η επιλογή αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς θεωρήθηκε ότι παραβίαζε τη συνταγματική τάξη και αγνοούσε την ισοδυναμία των δύο μεγάλων πολιτικών παρατάξεων.

Πίπιζες, μαχαίρια και σανίδες στους δρόμους της Αθήνας

Η αντίδραση του Θεόδωρου Δηλιγιάννη ήταν άμεση. Έβαλε τους κομματικούς του παράγοντες να κινητοποιήσουν τους οπαδούς του και να κατέβουν στους δρόμους της Αθήνας, επιδιώκοντας να ασκήσει πίεση στον βασιλιά και να εξασφαλίσει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης.

Οι οπαδοί του Δηλιγιάννη, γνωστοί ως «Κορδονικοί», από το κορδόνι που αποτελούσε το σύμβολο του κόμματός του, ανταποκρίθηκαν μαζικά. Οι συγκεντρώσεις γρήγορα μετατράπηκαν σε βίαιες συγκρούσεις. Γραφεία εφημερίδων και καταστήματα δέχονταν λιθοβολισμούς, ενώ σημειώθηκαν συμπλοκές ανάμεσα στους οπαδούς του Δηλιγιάννη και του Θεοτόκη, με πολλούς τραυματίες.
Στις κινητοποιήσεις συμμετείχαν και οπαδοί του Δημητρίου Ράλλη, ο οποίος διέθετε σημαντική επιρροή στα γύρω αρβανιτοχώρια. Οι υποστηρικτές του έφταναν στην Αθήνα με πίπιζες και νταούλια, αλλά και οπλισμένοι με πιστόλες και μαχαίρια, συμβάλλοντας στο κλίμα τρομοκράτησης και αναταραχής.

Ωστόσο, το όπλο που έμελλε να δώσει το όνομα στις συγκρούσεις ήταν πολύ πιο απλό: οι σανίδες!

Οι διαδηλωτές αποσπούσαν σανίδες από νεοανεγειρόμενες οικοδομές στην οδό Σταδίου και τις χρησιμοποιούσαν στις συμπλοκές. Έτσι, οι ταραχές έμειναν στην ιστορία ως «Σανιδικά», ενώ από εκεί προέκυψε και η λαϊκή έκφραση «σανίδα που σου χρειάζεται».

Για πέντε ημέρες, από τις 18 έως τις 23 Νοεμβρίου, η Αθήνα παρουσίαζε εικόνα πόλης που βρισκόταν υπό τον έλεγχο των συγκρουόμενων κομματικών ομάδων. Η «σανιδοφοβία» κυριαρχούσε στην πρωτεύουσα και οι κάτοικοι προσπαθούσαν να προφυλαχθούν από τις επιθέσεις.

Χαρακτηριστική είναι η φράση «Κύτταξε μήπως κρατή σανίδα!», που αποδίδεται σε Αθηναίο της εποχής και καταγράφεται σε δημοσίευμα της εφημερίδας «Εμπρός». Η φράση αποτυπώνει με γλαφυρό τρόπο το κλίμα φόβου που επικρατούσε στους δρόμους της πρωτεύουσας.

Η υποχώρηση του βασιλιά και η ανάθεση της πρωθυπουργίας στον Δηλιγιάννη

Μπροστά στην κλιμάκωση των συγκρούσεων, ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος συμβούλευσε τελικά τον βασιλιά να αναθέσει τον σχηματισμό κυβέρνησης στον Θεόδωρο Δηλιγιάννη.
Όπως χαρακτηριστικά φέρεται να υποστήριξε, αφενός η πλειοψηφία έκλινε υπέρ του Δηλιγιάννη και αφετέρου η ανάθεση της πρωθυπουργίας σε αυτόν θα μπορούσε να εκτονώσει την ένταση, καθώς οι οπαδοί του είχαν αρχίσει να πιστεύουν ότι το Στέμμα στρεφόταν εναντίον του αρχηγού τους από προσωπική αντιπάθεια.

Τελικά, στις 23 Νοεμβρίου 1902, ο Γεώργιος Α΄ υποχώρησε μπροστά στην πίεση. Ανέθεσε στον Θεόδωρο Δηλιγιάννη τον σχηματισμό κυβέρνησης και οι συγκρούσεις σταμάτησαν. Ήταν η τέταρτη από τις συνολικά πέντε φορές που ο Δηλιγιάννης ανέλαβε την πρωθυπουργία.

Η πολιτική του διαδρομή έμελλε να έχει τραγικό τέλος. Στις 31 Μαΐου 1905, ενώ βρισκόταν ακόμη στην πρωθυπουργία, δολοφονήθηκε με μαχαίρι από τον 35χρονο χαρτοπαίκτη Αντώνιο Γερακάρη, στα σκαλιά της Παλαιάς Βουλής.

«Η ισχύς της σανίδος»

Την επομένη των συγκρούσεων, ο Βλάσης Γαβριηλίδης έγραψε στην εφημερίδα «Ακρόπολις»:
«Ο λαός νομοθετεί προχείρως. Απλώνει την πανίσχυρον χείρα του και ξεριζώνει πόρτες, παράθυρα, παν ό,τι κτυπά και ξυλίζει».
Με τη φράση αυτή σχολίαζε τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν στις συγκρούσεις, εκθειάζοντας μάλιστα την αποτελεσματικότητά τους. Η «ισχύς της σανίδος» παρουσιάστηκε έτσι ως καθοριστικός παράγοντας για την πολιτική έκβαση της κρίσης και την ανάθεση της πρωθυπουργίας στον Δηλιγιάννη.

Τα «Σανιδικά» δεν ήταν απλώς μια σειρά επεισοδίων βίας με πρωταγωνιστές οπαδούς αντίπαλων κομμάτων. Αποτέλεσαν χαρακτηριστική εκδήλωση της βαθιάς πολιτικής κρίσης της εποχής, της αδυναμίας των θεσμών να διαχειριστούν τις αντιθέσεις και της καθοριστικής παρέμβασης του Στέμματος στις πολιτικές εξελίξεις.

Η εικόνα των δρόμων της Αθήνας, με τις σανίδες, τα μαχαίρια και τις συμπλοκές, έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της ταραγμένης περιόδου των αρχών του 20ού αιώνα. Μια εποχή κατά την οποία οι πολιτικές αντιπαραθέσεις δεν περιορίζονταν στις κοινοβουλευτικές αίθουσες, αλλά μεταφέρονταν στους δρόμους, με τους κομματικούς μηχανισμούς να κινητοποιούν οπαδούς και το Στέμμα να επιχειρεί να διατηρήσει τον έλεγχο των εξελίξεων.

0 Comments

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Από τον Νίκο Σαμπάνη μέχρι τη διαδηλώτρια της 17ης Νοέμβρη: Η αστυνομική βία και η βολική ατιμωρησία

Μια ιδιαίτερα σοβαρή παρέμβαση έκανε, μέσω Χ, ο νευροχειρουργός Πάνος Παπανικολάου, απευθυνόμενος στον υπουργό Προστασίας του Πολίτη Μιχάλη Χρυσοχοΐδη, με αφορμή τον άγριο ξυλοδαρμό διαδηλώτριας από αστυνομικό των ΜΑΤ, μετά την πορεία του Πολυτεχνείου. Ο Παπανικολάου...

Πωλ Ελυάρ: Ενας φλογερός κομμουνιστής και μεγάλος ποιητής (Πέθανε σαν σήμερα το 1952)

Ηταν 18 Νοέμβρη του 1952 όταν σε ηλικία 52 ετών αφήνει την τελευταία του πνοή ο Πωλ Ελυάρ (το πραγματικό του όνομα ήταν Eugène Émile Paul Grindel). Ενας Γάλλος συγγραφέας και ποιητής αλλά πάνω απ’ όλα φλογερός κομμουνιστής. Από τα πιο δραστήρια μέλη του Γαλλικού...

Από τα 91 στα 217 εκατομμύρια ευρώ! Ο δηλωμένος πλούτος των βουλευτών της ΝΔ

Ένα ενδιαφέρον εύρημα προκύπτει από την επεξεργασία των δηλώσεων «πόθεν έσχες» των βουλευτών της Νέας Δημοκρατίας, που παρουσιάζει το Vouliwatch. Το 2019 ο συνολικός δηλωμένος πλούτος των «γαλάζιων» βουλευτών ανερχόταν σε περίπου 91 εκατομμύρια ευρώ. Το 2024 είχε...

Δέκα χρόνια φυλακή στην καθαρίστρια για ένα πλαστό απολυτήριο. 373.000 ευρώ έγιναν 10.000 για τον μπάτσο με το πλαστό πτυχίο!

Δύο υποθέσεις, δύο άνθρωποι, δύο εντελώς διαφορετικές κοινωνικές διαδρομές. Και μια σύγκριση που θέτει ενοχλητικά ερωτήματα για την ταξική λειτουργία της Δικαιοσύνης. Θυμάστε την καθαρίστρια από τον Βόλο; Εκείνη τη γυναίκα που είχε παραποιήσει το απολυτήριο της Ε΄...

Υποκλοπές: Το μεγαλύτερο σκάνδαλο δεν είναι μόνο οι παρακολουθήσεις. Είναι η συγκάλυψή τους!

«Το δεύτερο και πιο συγκλονιστικό σκάνδαλο, με τα μεγαλύτερα αδικήματα, είναι η συγκάλυψη». Η φράση του δικηγόρου Ζαχαρία Κεσσέ, που εκπροσωπεί θύματα του Predator, στη σημερινή του συνέντευξη στο MEGA News 104,6, συμπυκνώνει μια πολιτική διάσταση του σκανδάλου των...

Όταν η «θεσμική ευαισθησία» επιλέγει πότε θα μιλήσει και πότε θα σωπάσει

Του Γιώργη Γιαννακέλλη Με αφορμή τα ερωτήματα του Γιώργου Παπαχρήστου για τις καταγγελίες Γιαννακόπουλου, επανέρχεται το ζήτημα των «δύο μέτρων και δύο σταθμών» στις αντιδράσεις των δικαστικών και συνδικαλιστικών οργάνων. Είχαμε την εντύπωση ότι, μετά το χθεσινό...

Μαθητές και ποντίκια! Όταν η σχολική εγκατάλειψη αποκτά αποκρουστική μυρωδιά…

Τριτοκοσμικές εικόνες στις Αχαρνές: Ψόφια ποντίκια μέσα στις σωληνώσεις σχολικού συγκροτήματος, με την αποπνικτική δυσοσμία να κάνει αφόρητη την παραμονή μαθητών και εκπαιδευτικών! Αν κάποιος αναζητούσε μια ακόμη αποκαλυπτική εικόνα της κατάστασης στην οποία έχει...

Νοεμβριανά 1916: Αίμα, τρομοκρατία και τα παζάρια των μεγάλων δυνάμεων

Του Γιώργου Κ. Καββαδία Τα Νοεμβριανά του 1916 αποτέλεσαν μία από τις πιο αιματηρές κορυφώσεις του Εθνικού Διχασμού. Η απόβαση των δυνάμεων της Αντάντ στον Πειραιά και οι συγκρούσεις με τον ελληνικό στρατό και τους βασιλικούς επιστράτους ακολουθήθηκαν από ένα κύμα...

«Ράδιο Αρβύλα»: Όταν η πολιτική σάτιρα γίνεται ενοχλητική για την εξουσία και μέρος του μιντιακού παιχνιδιού

Οι «Ράδιο Αρβύλα» έχουν διανύσει μια μακρά και πολυκύμαντη διαδρομή στα ελληνικά τηλεοπτικά πράγματα. Ασφαλώς και δεν ήταν όλα ρόδινα, ούτε όλες οι επιλογές τους έμειναν έξω από το πεδίο της κριτικής. Από την υπόθεση Στάθη μέχρι τις περιπτώσεις όπου η εκπομπή...

Η κρατική καταστολή σε δράση: Χτες, τα «παλικάρια» της ένστολης αλητείας ξαναχτύπησαν! (Βίντεο)

Αυτό που πρέπει να τονίσουμε αρχικά είναι αυτό που τονίσαμε και σε περασμένη ανάρτησή μας. Οτι κατέρρευσαν με πάταγο οι απαγορεύσεις χουντικής έμπνευσης κυβέρνησης και πρύτανη Χατζηγεωργίου. Θα πάθαιναν, όμως, στερητικό σύνδρομο τα «παλικάρια» της ένστολης αλητείας,...

Επιλεγμένα Video