Σαν σήμερα, στις 6 Σεπτέμβρη 1955, γράφτηκε μια από τις πιο μαύρες και αιματηρές σελίδες στην ιστορία των μειονοτήτων της Εγγύς Ανατολής.

Το Πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης (τα γνωστά «Σεπτεμβριανά») δεν ήταν ένα αυθόρμητο ξέσπασμα του όχλου, όπως επιχείρησε τότε να το παρουσιάσει η τουρκική κυβέρνηση του Αντνάν Μεντερές. Ήταν ένα προμελετημένο, κρατικά οργανωμένο έγκλημα που εκτελέστηκε με τη συνδρομή του βαθέος κράτους, των μυστικών υπηρεσιών και του εθνικιστικού παρακράτους.

Για την αριστερή, ταξική και διεθνιστική ματιά, η επέτειος αυτή δεν αποτελεί απλώς μια αφορμή για εθνική αναπόληση ή στείρα πατριδοκαπηλία. Είναι ένα κορυφαίο μάθημα για το πώς η αστική τάξη, ο ιμπεριαλισμός και ο σοβινισμός χρησιμοποιούν το κοινωνικό περιθώριο και την εθνικιστική υστερία για να εξυπηρετήσουν τα γεωπολιτικά τους συμφέροντα, τσακίζοντας τις ζωές απλών ανθρώπων του μόχθου.

Το Χρονικό της Κρατικής Προβοκάτσιας

Το πρόσχημα δόθηκε το μεσημέρι της 6ης Σεπτεμβρίου, με μια κατευθυνόμενη και ψευδή είδηση που δημοσίευσε η τουρκική εφημερίδα İstanbul Ekspres, ότι δήθεν «Έλληνες τρομοκράτες» είχαν τοποθετήσει βόμβα και είχαν καταστρέψει το σπίτι όπου γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη.

Όπως αποδείχθηκε αργότερα (και στις δίκες που ακολούθησαν στην Τουρκία το 1960-1961), η βόμβα είχε τοποθετηθεί από Τούρκο πράκτορα, σε πλήρη συνεννόηση με τις αρχές της Άγκυρας.

Μέσα σε ελάχιστες ώρες, το σχέδιο μπήκε σε εφαρμογή. Οργανωμένα στίφη, που είχαν μεταφερθεί με λεωφορεία και τρένα από την Ανατολία, εφοδιασμένα με λοστούς, τσεκούρια και λίστες με τις διευθύνσεις των ελληνικών σπιτιών και καταστημάτων, εξαπολύθηκαν στις ελληνικές συνοικίες του Πέραν, του Γαλατά, του Κουρτουλούς και της Χαλκηδόνας.

Επί 9 ώρες, η Κωνσταντινούπολη παραδόθηκε στο σκοτάδι, στη λεηλασία και στον τρόμο.

➤ Πάνω από 4.500 ελληνικά καταστήματα λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν ολοσχερώς.

➤ Περισσότερα από 1.000 σπίτια παραδόθηκαν στις φλόγες ή βανδαλίστηκαν.

➤ 73 εκκλησίες, σχολεία και νεκροταφεία βεβηλώθηκαν άγρια, με τους τάφους να ανοίγονται και τα οστά των νεκρών να σκορπίζονται στους δρόμους.

➤ Δεκάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους (επίσημα καταγράφηκαν τουλάχιστον 16 νεκροί, αλλά ο πραγματικός αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος), ενώ εκατοντάδες γυναίκες και άνδρες υπέστησαν τον εξευτελισμό του βιασμού και του ξυλοδαρμού.

Η αστυνομία και ο στρατός παρέμειναν απαθείς θεατές, επεμβαίνοντας μόνο όταν το έργο της καταστροφής είχε πλέον ολοκληρωθεί.

Η Συνένοχη Σιωπή των «Συμμάχων» και η Υποτέλεια της Αθήνας

Το Πογκρόμ του 1955 δεν μπορεί να αποκοπεί από το ιστορικό του πλαίσιο. Βρισκόμαστε στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου, με τον αντιαποικιακό αγώνα της ΕΟΚΑ στην Κύπρο κατά των Βρετανών να βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Η Βρετανική Αυτοκρατορία, θέλοντας να διατηρήσει τον έλεγχο του νησιού, εφάρμοσε την κλασική συνταγή του «διαίρει και βασίλευε», εμπλέκοντας ενεργά την Τουρκία ως αντίβαρο στις ελληνικές διεκδικήσεις.

Σε αυτό το γεωπολιτικό παιχνίδι, η στάση του ΝΑΤΟ και των ιμπεριαλιστικών μηχανισμών της εποχής υπήρξε μνημείο κυνισμού. Οι δυτικοί «σύμμαχοι» κυριολεκτικά έκαναν πως δεν βλέπουν, καθώς τα μακροπρόθεσμα συμφέροντά τους στην περιοχή εξυπηρετούνταν από την ένταση, τον τρόμο και τη διατήρηση των λαών σε κατάσταση εθνικιστικής περιχαράκωσης.

Ο τότε Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, Λόρδος Ισμέι, έστειλε επιστολές και στις δύο κυβερνήσεις συνιστώντας απλώς «σύνεση» και «συμφιλίωση», εξισώνοντας προκλητικά τους θύτες με τα θύματα στον βωμό της «συνοχής της νοτιοανατολικής πτέρυγας της Συμμαχίας». Για τον ιμπεριαλισμό, το αίμα των μειονοτήτων ήταν πάντα ένα φτηνό αναλώσιμο υλικό στις γεωπολιτικές του σκακιέρες.

Την ίδια ακριβώς στιγμή, αποκαλυπτική υπήρξε και η στάση της ελληνικής άρχουσας τάξης. Η αντίδραση της δεξιάς κυβέρνησης του Ελληνικού Συναγερμού στα γεγονότα της 6ης–7ης Σεπτεμβρίου υπήρξε από χλιαρή έως ανύπαρκτη. Με τον Πρωθυπουργό Αλέξανδρο Παπάγο να βρίσκεται στο κρεβάτι του θανάτου βαριά άρρωστο, η εξουσία είχε ουσιαστικά μεταβιβαστεί στους δύο Αντιπροέδρους, τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο (Υπουργό Εθνικής Αμύνης) και τον Στέφανο Στεφανόπουλο (Υπουργό Εξωτερικών), οι οποίοι εγκλωβισμένοι στην τυφλή υποτέλειά τους προς το αμερικανοκίνητο μπλοκ και τις οδηγίες του Αμερικανού πρέσβη Κάνφιλντ, προτίμησαν να κρατήσουν χαμηλούς τόνους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Στεφανόπουλος βρισκόταν εκείνες τις ημέρες στην Τριμερή Διάσκεψη του Λονδίνου –την οποία είχαν παγιδεύσει οι Βρετανοί– αποδεχόμενος ουσιαστικά την εμπλοκή της Άγκυρας στο Κυπριακό. Όταν ξέσπασε η σφαγή, η Αθήνα «κατάπιε» το έγκλημα για να μην διαταραχθεί η νατοϊκή ενότητα, ενώ ο νεαρός τότε Υπουργός Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνος Καραμανλής –που λίγες εβδομάδες μετά θα λάμβανε το χρίσμα της πρωθυπουργίας από το Παλάτι και τους ξένους παράγοντες– παρακολουθούσε τη θυσία του ελληνισμού της Πόλης χωρίς καμία ουσιαστική διαφοροποίηση.

Το μετεμφυλιακό κράτος της υποτέλειας είχε επιλέξει στρατόπεδο: οι νατοϊκοί σχεδιασμοί της Ουάσιγκτον ήταν πάνω από τις ζωές των ανθρώπων.

Η Φωνή της Αριστεράς

Η Καταγγελία της ΕΔΑ και το Αντικομμουνιστικό Προπέτασμα Καπνού

Μέσα σε αυτό το κλίμα της υποταγής και της εθνικής σιωπής, η μόνη πολιτική δύναμη που όρθωσε ανάστημα και ανέδειξε τις πραγματικές ρίζες του εγκλήματος ήταν η αριστερή αντιπολίτευση, εκφρασμένη μέσα από την Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ).

Η ΕΔΑ, με επίσημες ανακοινώσεις της και παρεμβάσεις των στελεχών της, κατήγγειλε άμεσα ότι το Πογκρόμ ήταν προϊόν των νατοϊκών μηχανορραφιών και της βρετανικής αποικιοκρατικής πολιτικής, που στόχο είχε να τορπιλίσει το δικαίωμα αυτοδιάθεσης της Κύπρου. Η Αριστερά αποκάλυψε το βρώμικο παιχνίδι της κυβέρνησης Μεντερές, αλλά ταυτόχρονα άσκησε δριμεία κριτική στην ελληνική κυβέρνηση για την εγκληματική της παθητικότητα. Όπως τόνιζε η ΕΔΑ, η εξάρτηση της Αθήνας από τον αμερικανικό παράγοντα την καθιστούσε ανίκανη να προστατεύσει ακόμα και τα στοιχειώδη δικαιώματα των μειονοτήτων.

Για να αντιμετωπίσουν αυτή την αποκάλυψη, οι κυβερνήσεις σε Άγκυρα και Αθήνα επιστράτευσαν το προσφιλές τους όπλο: τον αντικομμουνισμό. Η τουρκική κυβέρνηση Μεντερές, σε μια μνημειώδη προσπάθεια παραπληροφόρησης, επιχείρησε αρχικά να φορτώσει τις λεηλασίες σε… «κομμουνιστικό δάκτυλο» και προχώρησε σε μαζικές συλλήψεις Τούρκων αριστερών διανοουμένων και προοδευτικών πολιτών (ανάμεσά τους και ο σπουδαίος συγγραφέας Αζίζ Νεσίν).

Στην Ελλάδα, το μετεμφυλιακό κράτος χρησιμοποίησε την ίδια ρητορική για να φιμώσει την ΕΔΑ. Οι αστικές δυνάμεις κατηγόρησαν την Αριστερά ότι «εκμεταλλεύεται εθνικά ζητήματα» και ότι προσπαθεί να διασαλεύσει τις σχέσεις της χώρας με τους δυτικούς συμμάχους. Η ιστορία όμως απέδειξε ότι η ανάλυση της ΕΔΑ ήταν η μόνη ακριβής: το Πογκρόμ δεν ήταν έργο «κομμουνιστών προβοκατόρων», αλλά του ίδιου του νατοϊκού βαθέος κράτους.

Η Ταξική Διάσταση του Διωγμού

Υπάρχει μια πτυχή που η αστική ιστοριογραφία συχνά αποσιωπά: το Πογκρόμ είχε και έντονα ταξικά χαρακτηριστικά. Η ελληνική μειονότητα της Πόλης ήλεγχε ένα σημαντικό κομμάτι του εμπορίου, της βιοτεχνίας και της οικονομικής ζωής. Η καταστροφή των περιουσιών τους και ο μετέπειτα βίαιος εκπατρισμός τους (που κορυφώθηκε με τις απελάσεις του 1964) λειτούργησε ως ο μοχλός για τη βίαιη «τουρκοποίηση» της οικονομίας.

Οι περιουσίες που αρπάχθηκαν ή αγοράστηκαν για ένα κομμάτι ψωμί πέρασαν στα χέρια της αναδυόμενης τουρκικής εθνικής αστικής τάξης. Για άλλη μια φορά επιβεβαιώθηκε ότι πίσω από τις σημαίες και τα εθνικιστικά λάβαρα κρύβεται η ωμή αναδιανομή του πλούτου και η καπιταλιστική κερδοφορία.

Τα Διδάγματα για το Σήμερα

Εβδομήντα ένα χρόνια μετά, η μνήμη των Σεπτεμβριανών του 1955 παραμένει ζωντανή και επίκαιρη. Μας θυμίζει ότι ο φασισμός και ο σοβινισμός δεν γεννιούνται στο κενό. Καλλιεργούνται στα υπόγεια των κρατικών μηχανισμών και εργαλειοποιούνται όταν το σύστημα χρειάζεται να αποπροσανατολίσει τους λαούς από τα πραγματικά τους προβλήματα.

Σήμερα, που οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί στην περιοχή μας οξύνονται ξανά, που το προσφυγικό ζήτημα εργαλειοποιείται και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου και που ο εθνικιστικός λόγος κερδίζει έδαφος, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε ο ελληνικός ούτε ο τουρκικός εθνικισμός.

Η μόνη δικαίωση για τα θύματα του 1955 είναι ο διαρκής, κοινός αγώνας των λαών της Ελλάδας, της Τουρκίας και όλης της Μεσογείου ενάντια στον πόλεμο, τον εθνικισμό, το ΝΑΤΟ και το σύστημα που γεννά τη βαρβαρότητα.

Ποτέ ξανά φασισμός, ποτέ ξανά πογκρόμ.