Σαν σήμερα, πριν από 99 χρόνια, στις 15 Δεκέμβρη 1926, γεννιέται ο Νίκος Κούνδουρος, μια από τις πιο φωτεινές και μαχητικές φιγούρες της ελληνικής τέχνης και του κινηματογράφου.

Γιος κρητικής μεγαλοαστικής οικογένειας – ο πατέρας του Ιωσήφ Κούνδουρος ήταν δικηγόρος και υπουργός Δικαιοσύνης στην κυβέρνηση Βενιζέλου – ο Νίκος μεγαλώνει με την περηφάνια της κρητικής καταγωγής, που οι γονείς του φρόντισαν να μην χαθεί, μεταφέροντάς τον βρέφος ακόμα από την Αθήνα στον Άγιο Νικόλαο για να γραφτεί στα δημοτολόγια της Κρήτης.

Αλλά ο Κούνδουρος δεν έμεινε ποτέ στα όρια της τάξης του. Σπούδασε ζωγραφική και γλυπτική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, αποφοιτώντας το 1948. Οι αριστερές του ιδέες, όμως, τον οδήγησαν γρήγορα στην εξορία: Κατά τον Εμφύλιο, βρέθηκε πολιτικός κρατούμενος στη Μακρόνησο, εκεί όπου η αστική τάξη και το μεταπολεμικό κράτος προσπάθησαν να σπάσουν το φρόνημα χιλιάδων αγωνιστών της Αριστεράς. Εκεί, ανάμεσα στα βασανιστήρια και την αντίσταση, σφυρηλατήθηκε ο επαναστάτης καλλιτέχνης που θα σημάδευε τον ελληνικό κινηματογράφο.

Το 1954, σε ηλικία μόλις 28 ετών, κάνει το ντεμπούτο του με την «Μαγική Πόλη», μια ταινία εμπνευσμένη από τον ιταλικό νεορεαλισμό, που απεικονίζει την φτώχεια και την κοινωνική αδικία της μεταπολεμικής Αθήνας.

Δύο χρόνια αργότερα, το 1956, έρχεται «Ο Δράκος», αριστούργημα που θεωρείται από τις κορυφαίες ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου όλων των εποχών. Με τον Θανάση Βέγγο σε έναν ρόλο-σταθμό, ο Κούνδουρος σατιρίζει την κοινωνία του φόβου, την ταυτότητα του «μικρού ανθρώπου» και την καταπίεση της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η ταινία, που αρχικά δεν γνώρισε εμπορική επιτυχία, σήμερα αναγνωρίζεται παγκόσμια ως έργο-ορόσημο.

Ακολουθούν έργα όπως οι «Μικρές Αφροδίτες» (1963, Αργυρή Άρκτος στο Φεστιβάλ Βερολίνου), το «Βορtex ή το πρόσωπο της Μέδουσας» (1967), η «1922» (1978) – μια τολμηρή καταγραφή της Μικρασιατικής Καταστροφής που παρέμεινε απαγορευμένη για χρόνια λόγω πολιτικών λόγων – και πολλά άλλα, μέχρι την τελευταία του ταινία «Ένα πλοίο για την Παλαιστίνη» (2012).

Ο Κούνδουρος δεν ήταν μόνο σκηνοθέτης. Ήταν αγωνιστής. Στάθηκε πάντα στο πλευρό των καταπιεσμένων, κατήγγειλε την χούντα, υπερασπίστηκε την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Το έργο του είναι βαθιά πολιτικό, ριζωμένο στην αριστερή αντίληψη για την τέχνη ως όπλο αντίστασης και αφύπνισης.

Ο Νίκος Κούνδουρος έφυγε από τη ζωή στις 22 Φλεβάρη 2017, και σε ανακοίνωσή του, το Γραφείο Τύπου της ΚΕ του ΚΚΕ σημείωνε:

«Αποχαιρετούμε με θλίψη τον Νίκο Κούνδουρο, έναν από τους κορυφαίους Ελληνες σκηνοθέτες, που εξέφρασε με βαθιά ανθρωπιά, διεισδυτικά και χωρίς εξιδανικεύσεις τις αγωνίες και τον καθημερινό αγώνα των λαϊκών ανθρώπων.

Ο Νίκος Κούνδουρος έβλεπε στην κινηματογραφική δημιουργία ένα κοινωνικό ρόλο, δεν έκανε τέχνη για την τέχνη. Οπως ο ίδιος έλεγε: “Δεν κάνω κινηματογράφο για την αφεντιά μου. Οι άλλοι με νοιάζουν. Των άλλων τα ντέρτια, οι καημοί, οι δυστυχίες, οι έρωτες, οι θάνατοι”.

Τα έργα του ξεχωρίζουν για την ποιητικότητα και την εξαιρετική εικαστική απόδοση της ατμόσφαιρας, στοιχεία οφειλόμενα στις πολύπλευρες γνώσεις του και την ιδιαίτερη καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του.

Εχοντας ο ίδιος βιώσει τις διώξεις των αγωνιστών της ΕΑΜικής Αντίστασης και την εξορία στη Μακρόνησο, συμπαραστάθηκε έμπρακτα σε πολλούς αποκλεισμένους από το δικαίωμα της εργασίας συγκρατούμενους – συναγωνιστές του, προσλαμβάνοντάς τους στο κινηματογραφικό συνεργείο του».