Πηγή: Σεμίνα Διγενή – Ριζοσπάστης

Υπάρχουν ηθοποιοί που κατακτούν μια θέση στην Ιστορία μέσα από τους ρόλους τους. Υπάρχουν και εκείνοι που κατακτούν μια θέση στην Ιστορία μέσα από τη ζωή τους. Ο Δήμος Σταρένιος ανήκει και στις δύο κατηγορίες.

Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Ελληνες ηθοποιούς του θεάτρου, του κινηματογράφου και της τηλεόρασης, ένας σπουδαίος καλλιτέχνης που σημάδεψε γενιές θεατών. Ταυτόχρονα όμως υπήρξε ένας άνθρωπος βαθιά δεμένος με τους αγώνες του λαού, ένας κομμουνιστής, ένας ΕΑΜίτης καλλιτέχνης που δεν διαχώρισε ποτέ την Τέχνη από την κοινωνική ευθύνη, που τίμησε τον λαό και τον πολιτισμό.

Ο Δήμος Σταρένιος ανήκε στη γενιά που δεν είδε ποτέ την Τέχνη σαν διακόσμηση σαλονιών, ούτε σαν ουδέτερο επάγγελμα, μακριά από τη φωτιά της Ιστορίας. Την είδε όπως την έζησε, ως υπόθεση του λαού, ως όπλο μνήμης, αξιοπρέπειας και αντίστασης.

Γεννημένος το 1909 στο Κάιρο από Αιγυπτιώτες γονείς, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον σχετικής ευμάρειας, αλλά όταν εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα και ακολούθησε τον δρόμο της υποκριτικής, βρέθηκε αντιμέτωπος με τις πιο σκληρές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας.

Στα χρόνια της ναζιστικής κατοχής γνώρισε την πείνα, τις στερήσεις και την καταπίεση, όπως χιλιάδες άλλοι.

Στην Κατοχή, ο άνθρωπος που αργότερα θα έμενε στη λαϊκή μνήμη ως τοκογλύφος, καταδότης ή «γερο-Λαδάς», πείνασε όπως πείνασε ο λαός.

Χαρακτηριστικό είναι ένα περιστατικό που έμεινε στην Ιστορία του ελληνικού θεάτρου. Παίζοντας στην παράσταση «Απόψε θα γελάσουμε», κατέρρευσε πάνω στη σκηνή από την εξάντληση και την ασιτία. Στην πραγματικότητα, ο ηθοποιός είχε λυγίσει από την πείνα. Το κοινό νόμιζε πως ήταν μέρος της κωμωδίας και ξέσπασε σε χειροκροτήματα. Δεν ήταν όμως. Ηταν η Κατοχή. Ηταν η πραγματική τραγωδία πίσω από τη θεατρική αυλαία.

Την επόμενη μέρα, βρισκόταν ξανά στο σανίδι. Αυτή η εικόνα συμπυκνώνει ολόκληρη τη γενιά των καλλιτεχνών της Αντίστασης. Ηταν άνθρωποι που πεινούσαν, διώκονταν, αλλά δεν εγκατέλειπαν ούτε τον αγώνα, ούτε την Τέχνη. Αυτή η γενιά είχε μάθει να στέκεται όρθια, ακόμα κι όταν το σώμα λύγιζε.

Ενας «δοσίλογος» γενναίος και αντιστασιακός!

Για τους περισσότερους Ελληνες ο Δήμος Σταρένιος ταυτίστηκε με τους «κακούς» του ελληνικού κινηματογράφου. Υποδύθηκε τον τοκογλύφο, τον μαυραγορίτη, τον εκμεταλλευτή, τον καταδότη, τον συνεργάτη των κατακτητών. Τον φιλάργυρο «γερο-Λαδά» από το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», ο οποίος πέρασε ακόμα και στην καθημερινή γλώσσα ως σύμβολο τσιγκουνιάς. Ταυτίστηκε βέβαια και με την περιβόητη ατάκα από τη «Χαραυγή της Νίκης»: «Οι Γερμανοί είναι φίλοι μας, θέλουν το καλό μας».

Μόνο που ο Δήμος Σταρένιος δεν πίστευε ούτε συλλαβή από αυτά, αφού στην πραγματική ζωή πολεμούσε πολιτικά και ιδεολογικά τον φασισμό. Η ειρωνεία της Ιστορίας είναι ότι πίσω από έναν από τους πιο γνωστούς «δοσίλογους» του ελληνικού κινηματογράφου βρισκόταν ένας αγωνιστής που υπέφερε από τους κατακτητές και από τις συνέπειες των πολιτικών του πεποιθήσεων.

Ηταν όμως τόσο πειστικός, ώστε πολλές φορές το κοινό ταύτιζε τον άνθρωπο με τον ρόλο. Και αυτή ακριβώς είναι η απόδειξη του μεγάλου του ταλέντου.

Να παίζει τόσο αληθινά αυτό που απεχθανόταν.

Να δίνει μορφή στον εκμεταλλευτή, στον χαφιέ, στον υποταγμένο, ώστε ο λαός να τον αναγνωρίζει και να τον μισεί στην οθόνη.

Η υποκριτική του δεινότητα αποδείχθηκε ακριβώς μέσα από αυτήν την αντίφαση. Μόνο ένας σπουδαίος ηθοποιός μπορούσε να ενσαρκώσει έτσι τον καταδότη, τον γερμανοτσολιά ή τον εκμεταλλευτή, ώστε οι χαρακτήρες αυτοί να μείνουν ανεξίτηλοι στη λαϊκή μνήμη. Μόνο ένας μεγάλος καλλιτέχνης μπορούσε να μετατρέψει τον γερο-Λαδά σε διαχρονικό σύμβολο της φιλαργυρίας. Ακόμα και σήμερα, δεκαετίες μετά τον θάνατό του, η φράση «είναι γερο-Λαδάς» παραμένει μέρος του καθημερινού ελληνικού λεξιλογίου.

Στην πραγματική ζωή ο Σταρένιος ήταν κομμουνιστής, μέλος του ΕΑΜ. Αντιστάθηκε στον φασισμό, στάθηκε με τον λαό, πλήρωσε το τίμημα των ιδεών του και η συμβολή του δεν περιορίζεται μόνο στην προσωπική του διαδρομή.

Ανήκοντας στη μεγάλη οικογένεια των ΕΑΜιτών καλλιτεχνών, εκείνων που στα χρόνια της Κατοχής και της Αντίστασης έδωσαν μάχη στα βουνά, στις πόλεις και στο μέτωπο του πολιτισμού, συμμετείχε σε θιάσους που κράτησαν ζωντανό τον λαϊκό πολιτισμό μέσα στο κλίμα διώξεων και τρομοκρατίας. Αντιμετώπιζε καθημερινά επιθέσεις «εθνικοφρόνων» και παρακρατικών εγκληματικών συμμοριών, επειδή αγωνιζόταν να κρατήσει ζωντανό έναν λαϊκό, προοδευτικό και δημοκρατικό πολιτισμό.

Οι «Ενωμένοι Καλλιτέχνες» δεν ήταν απλώς ένας θίασος, ήταν η συνέχεια της Αντίστασης με άλλα μέσα, γι’ αυτό και η αντίδραση ήξερε πολύ καλά τον λόγο που τους φοβόταν.

Τη γενική διεύθυνση είχαν ο Γιώργος Σεβαστίκογλου και ο Γιαννούλης Σαραντίδης. Μεταξύ άλλων συμμετείχαν ο Αιμίλιος Βεάκης, ο Θόδωρος Μορίδης, ο Νάσος Κεδράκας, η Ασπασία Παπαθανασίου, η Αλέκα Παΐζη, ο Λυκούργος Καλλέργης, ο Τίτος Βανδής, ο Αλέξης Δαμιανός, η Μιράντα Μυράτ, ο Αντώνης Γιαννίδης, ο Γιώργος Γληνός και βέβαια ο Δήμος Σταρένιος.

Ποιος φοβάται τον κομμουνισμό;

Σε μια παράσταση του έργου «Ιούλιος Καίσαρας», 100 ένοπλοι Χίτες εισέβαλαν στο θέατρο. Οι ηθοποιοί αμύνθηκαν με τα κοντάρια και τα σπαθιά της παράστασης.

Ο Βεάκης, ο Γιαννίδης και η Μυράτ τραυματίστηκαν. Αυτή η εικόνα αποτυπώνει καλύτερα από κάθε θεωρητική ανάλυση τι σήμαινε να είσαι ΕΑΜίτης καλλιτέχνης εκείνη την εποχή.

Να λοιπόν ποιος φοβόταν τον πολιτισμό. Οχι οι κομμουνιστές, αλλά εκείνοι που μπούκαραν στα θέατρα για να χτυπήσουν ηθοποιούς και θεατές.

Και όταν αργότερα ο Σταρένιος, ο Βανδής και η Παΐζη προχώρησαν στη δημιουργία δικού τους θιάσου, συνεχίζοντας μια πορεία που συνέδεε την Τέχνη με την κοινωνική στράτευση, αυτό δεν συγχωρήθηκε ποτέ από το μετεμφυλιακό κράτος.

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας ο Δήμος Σταρένιος βρέθηκε στο περιθώριο. Η χούντα φρόντισε να θυμίσει πως το αστικό κράτος έχει μνήμη, όταν πρόκειται να τιμωρήσει αγωνιστές. Ο Σταρένιος αποκλείστηκε από κρατικές παραγωγές και από το Εθνικό Θέατρο.

Ηταν τόσο «σημαδεμένος» από τις αριστερές του ιδέες, ώστε ακόμα και η αναφορά του ονόματός του ήταν απαγορευμένη, ανεπιθύμητη. Οχι επειδή δεν είχε ταλέντο. Είχε περίσσευμα. Οχι επειδή δεν αγαπούσε τον πολιτισμό. Τον υπηρετούσε με όλο του το είναι. Αλλά επειδή δεν προσκύνησε.

Η χούντα γνώριζε καλά ότι ο πολιτισμός αποτελεί δύναμη. Και φοβόταν εκείνους που μπορούσαν να τη χρησιμοποιήσουν για να αφυπνίσουν συνειδήσεις.

Παρά τις διώξεις, ο Σταρένιος δεν λύγισε. Συνέχισε να δημιουργεί, να παίζει, να μορφώνει και να ψυχαγωγεί τον λαό. Η παρουσία του στο θέατρο, στον κινηματογράφο και αργότερα στην τηλεόραση άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα. Δεν ήταν μόνο ένας ηθοποιός με τεράστιο ταλέντο, ήταν ένας άνθρωπος με καλλιέργεια, ήθος, διεθνή παιδεία και βαθιά ανθρωπιά. Οσοι τον γνώρισαν μιλούν για έναν ευγενικό και σεμνό άνθρωπο, εντελώς διαφορετικό από τους απεχθείς χαρακτήρες που υποδυόταν.

Η πορεία του αποδεικνύει και κάτι ακόμη. Οτι ο ελληνικός πολιτισμός του 20ού αιώνα δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς τη συμβολή των κομμουνιστών, των ΕΑΜιτών και των αριστερών καλλιτεχνών. Από τον Βεάκη, τον Κατράκη και τον Βάρναλη μέχρι τον Ρίτσο, τον Θεοδωράκη, την Παΐζη, τον Βανδή και τον Σταρένιο, οι μεγαλύτερες στιγμές της νεότερης πολιτιστικής μας Ιστορίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με ανθρώπους που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή των λαϊκών αγώνων.

Η Τέχνη ως αισθητική δημιουργία, κοινωνική προσφορά και πράξη αντίστασης

Γι’ αυτό και προκαλούν θλίψη αλλά και αγανάκτηση οι πρόσφατες δηλώσεις του υφυπουργού Πολιτισμού Φωτήλα, σύμφωνα με τις οποίες το ΚΚΕ δήθεν «δεν θέλει τον πολιτισμό».

Αν υπάρχει κάτι που αποδεικνύει η ζωή ενός και μόνο ηθοποιού, του Δήμου Σταρένιου, είναι ακριβώς το αντίθετο. Το ΚΚΕ, το ΕΑΜ και το λαϊκό κίνημα ανέδειξαν γενιές καλλιτεχνών που όχι μόνο υπηρέτησαν τον πολιτισμό, αλλά τον υπερασπίστηκαν με προσωπικό κόστος, με διώξεις, εξορίες, φυλακίσεις και αποκλεισμούς.

Και αυτό γιατί ο πολιτισμός γι’ αυτούς δεν ήταν οι δημόσιες σχέσεις των υπουργείων, ούτε φυσικά οι ανόητες υπουργικές δηλώσεις. Αυτοί οι άνθρωποι κράτησαν αναμμένο το φως στις πιο σκοτεινές εποχές. Είναι εκείνοι που ανέβηκαν στη σκηνή πεινασμένοι. Εκείνοι που δέχτηκαν επιθέσεις επειδή ανέβαζαν Σαίξπηρ. Εκείνοι που αποκλείστηκαν από το κράτος επειδή δεν απαρνήθηκαν τις ιδέες τους.

Ο Δήμος Σταρένιος υπήρξε ένας απ’ αυτούς, γι’ αυτό και η μνήμη του παραμένει ζωντανή. Οχι μόνο ως ο σπουδαίος ηθοποιός που χάρισε αλησμόνητους ρόλους στον ελληνικό λαό, αλλά ως ένας άνθρωπος που απέδειξε ότι η Τέχνη μπορεί να είναι ταυτόχρονα αισθητική δημιουργία, κοινωνική προσφορά και πράξη αντίστασης. Αυτή είναι η πραγματική του κληρονομιά. Και αυτή η κληρονομιά δεν μπορεί να διαγραφεί από καμία ιστορική παραχάραξη, από καμία ανιστόρητη πολιτική δήλωση.

Αυτή είναι η μόνη αλήθεια που διαγράφει τις χυδαίες δηλώσεις κάθε ανεκδιήγητου πολιτικάντη. Αν δεν ήταν θλιβερό, θα ήταν απλώς γελοίο. Γιατί ο ελληνικός πολιτισμός του 20ού αιώνα είναι γεμάτος από κομμουνιστές, ΕΑΜίτες, εξόριστους, κυνηγημένους δημιουργούς.

Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ δεν φοβήθηκαν τον πολιτισμό. Τον πήγαν στον λαό. Στις συνοικίες, στα βουνά, στις φυλακές, στις εξορίες, στα θέατρα όπου δέχονταν επιθέσεις, στις παραστάσεις όπου οι ηθοποιοί έπαιζαν πεινασμένοι. Εκεί γεννήθηκε ο πολιτισμός της αξιοπρέπειας.

Ο Δήμος Σταρένιος είναι μια απάντηση από μόνος του. Με το έργο του, με τη στάση του, με τη ζωή του. Ενας μεγάλος ηθοποιός. Ενας κομμουνιστής καλλιτέχνης. Ενας άνθρωπος που απέδειξε πως η Τέχνη, όταν στέκεται με τον λαό, γίνεται μνήμη, αντίσταση και φως.

Και αυτό το φως δεν σβήνει με υπουργικές ανοησίες.