Nίκος Γαζέπης, Έκθεση πραγμάτων και πεπραγμένων ζωγραφικής και λόγου

gazepisΤης Σοφίας Τσούρτη

Δεν συνηθίζω να’μαι ’δώ
«να πάλι λείπει αυτός» θα πείτε,
Συχνάζω εγώ κοντά στην έξοδο
Εκεί εμένα θα με βρείτε [1]

Ο Νίκος Γαζέπης αρχιτέκτονας και εικαστικός, με ικανή θητεία στον ποιητικό λόγο, παρουσίασε την τέταρτη ατομική του έκθεση «Έκθεση πραγμάτων και πεπραγμένων ζωγραφικής και λόγου» στον Πολυχώρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Πολιτισμού της Ανοιχτής Πόλης από τις 20 Μαΐου 2013.

Η εικαστική του παραγωγή περιλαμβάνει τη συχνή επεξεργασία ενός προσφιλούς του θέματος, αυτού της σωματικής πάλης. Παρατηρούμε την ανάπτυξή του είτε στην περίπτωση των σκηνών της «μάχης» νέων ανδρών στις γειτονιές των Μικρασιατών προσφύγων της Νέας Ιωνίας, γενέθλιου τόπου του δημιουργού, είτε στην περίπτωση εκείνη κατά την οποία το κείμενο που εντίθεται στον πίνακα μάς δίνει την πληροφορία μιας πιο οργανωμένης πολεμικής συνθήκης, ενδεχομένως πέρα από το γυμνό πρόσωπο και τα γυμνά χέρια των συμμετεχόντων.

Η Νέα Ιωνία των προσφύγων, τα κατεστραμμένα πλέον χαμάμ, οι σκηνές της εφηβικής ή της ανδρικής πάλης, τα τοπία των ταξιδιών, (η Γερμανία, το Μεξικό, το σπίτι της Ρόζας Λούξεμπουργκ) το στρατόπεδο της Κοζάνης και οι σκοπιές της δεκαετίας του 60, συνιστούν μια βασική όψη της εικονοποιίας του Νίκου Γαζέπη. Με αφετηρία τις εικόνες του και μέσα από μια γραφή εξαιρετικά πυκνή διαμορφώνεται η αφήγηση μιας ιστορίας όπου το βλέμμα περιπλανιέται στις περιπέτειες του σώματος, ενώ το δεύτερο βρίσκεται σε μια μόνιμη περιδίνηση με σπάνιες στάσεις  πολυτέλειες ανάπαυσης. Μάχεται οργανωμένα, χορεύει, μπλέκει σε καβγάδες, αγαπά, παραδίνεται και ασθενεί.

Σε κάθε περίπτωση, το επίκεντρο του ενδιαφέροντος είναι ένα σώμα που μαθαίνει, αφομοιώνει πληροφορία και αλλάζει. Τα τοπία του Νίκου Γαζέπη, ακόμα κι όταν είναι αποστερημένα από κάθε ανθρώπινη παρουσία, κουβαλούν τη μνήμη του απόντος σώματος, γίνονται «σωματοτοπία» (bodyscapes), πράγμα που ο δημιουργός δεν το ε­πι­τυγ­χά­νει μόνο με τη συχνή επανάληψη του εν λόγω θέματος αλλά κυρίως μέσα από την ίδια του τη στάση, στάση επιμονής στη δράση των χεριών, έμφασης στη χειρωνακτική εργασία, στα παραδοσιακά υλικά, όπως τα παστέλ, στην επιλογή κατασκευής «χειροποίητων» γραμματοσειρών για τα εντιθέμενα κείμενα, για τις λέξεις και τους τίτλους των δημιουργιών του.

Αναμέτρηση με την ποίηση

Οι ζωγράφοι, μαθαίνουμε από τον Μορίς Μερλό  Ποντί χάρη σε μια επισήμανση του Πολ Βαλερί, είναι εκείνοι που «φέρνουν μαζί τους το σώμα τους», αυτοί που «δανείζουν το σώμα τους στον κόσμο» προκειμένου να τον μετατρέψουν σε εικόνα [2]. Όμοια με τους συγγραφείς, οι ζωγράφοι υπήρξαν για δεκαετίες τα σώματα που κρατούν τη γραφίδα [3].

gazepis-2Η γραφίδα του Νί­κου Γαζέπη τον οδήγησε –παράλληλα με την περιπέτειά του στο χώρο των αρχιτεκτονικών μελετών και της εικαστικής παραγωγής– στην αναμέτρησή του με την ποίηση, περιπέτεια απ’ όπου προέκυψαν τρεις εκδόσεις κι ένας ακόμα «χειροποίητος», αυτοσχέδιος εκδοτικός οίκος: Το Παρατικετέρι –λέξη που εντασσόταν στη διάλεκτο των Μικρασιατών της Νέας Ιωνίας και παραπέμπει στον παρατηρητή της ζωής των άλλων, αυτόν που κρύβεται προκειμένου να ακούσει ή να δει αποσπάσματα της αλλότριας καθημερινότητας–, είναι ο εκδοτικός οίκος με τη σφραγίδα του οποίου κυκλοφόρησαν οι συλλογές: Λόγος να γίνεται (2000), Το σώμα είναι το κερί που φωτίζει τις σχέσεις (2006) και τα Τρία Δελτία Καιρού (2013).

Τόσο στις ποιητικές συλλογές όσο και στις εικαστικές δημιουργίες παρατηρούμε την πυκνή εικόνα να μπλέκεται με ένα αντίστοιχα πυκνογραμμένο κείμενο. Συχνά, το κείμενο τεί­νει να είναι τίτλος, άλλοτε συγκροτεί αυτόνομο εικαστικό στοιχείο, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις η τοποθέτησή του διαμορφώνει ένα είδος επεξηγηματικής φράσης. Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι τις περισσότερες φορές έχουμε να κάνουμε με αυτό το είδος του «εικονοκειμένου», που μας σύστησε ο Ουίλιαμ Τ.Τ. Μίτσελ, αφού πρώτα μας «υποχρέωσε» να αντιμετωπίσουμε τις εικόνες ως ζωντανά όντα (pictures as living things) και αφού αποσαφήνισε ότι η εν λόγω κατασκευή, μας δίνει την ευκαιρία να σχετιστούμε με μια ρήξη που λαμβάνει χώρα στο πεδίο της αναπαράστασης. Έτσι, κατά τον Μίτσελ, επ’ αφορμή του «εικονοκειμένου», καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε τη σχέση ανάμεσα στο οπτικό και το ρηματοποιημένο [4].

Η ένταση ανάμεσα στην οπτική πληροφορία και στο νόημα του λόγου μάς οδηγεί ξανά στην περιδιάβασή μας στα τοπία του Ν. Γαζέπη και στην ανάγκη της εκ νέου θεώρησης των στάσεών του, μέσω των οποίων διαμορφώνεται η αφήγηση του υπό μελέτη εκθεσιακού εγχειρήματος: Νέα Ιωνία, Στρατόπεδο Κοζάνης, Γερμανία και Μεξικό, Β. Ελλάδα. Τα ανωτέρω σημεία, δεν σηματοδοτούν μόνο τις μετακινήσεις του δημιουργού, αλλά την ταλάντωση ανάμεσα στη χειρονομία της σχεδίασης/της εικαστικής δράσης και της γραφής, του ποιητικού λόγου όλα αυ­τά τα χρόνια. Οι τόποι έχουν οριστεί από το σώμα που παρακολουθεί, από το σώμα που παρίσταται, πασχίζοντας να διασώσει τη μνήμη. Οι τόποι είναι αφορμές, σημεία εκκίνησης προκειμένου να διανυθεί μια πορεία και ακολούθως να εκφραστεί η εμπειρία αυτής. Είναι το σκηνικό της ζωής μας, που ακόμα κι αν δεν αλλάζει από το χρόνο, αλλάζει από το παρεισφρέον κείμενο.

Το ερωτικό γεγονός

Η δεύτερη όψη της εικονοποιίας του Ν. Γαζέπη είναι η διερεύνηση του ερωτικού γεγονότος: είτε υιοθετώντας μια προσέγγιση με επιρροές από την ανατολίτικη κουλτούρα είτε αποδοσμένο με μια λιτή γραφή σκληρών γραμμών, ενίοτε σχηματικών, το ερωτικό γεγονός δεν επιτρέπει στους δύο συμμετέχοντες να παραμείνουν διακριτοί και ακέραιοι. Τα πρόσωπα χάνονται το ένα στο άλλο και πέρα από οποιαδήποτε συμβολική φόρτιση, ο θεατής αντιλαμβάνεται την απώλεια εαυτού μέσα στο γεγονός. Το σώμα, που στην πρώτη όψη της εικονοποιίας βρίσκεται ενσυνείδητα στο «εδώ» του έργου και παρατηρεί ή παίζει, στην περίπτωση αυτής της σειράς των ερωτικών σκηνών, έχοντας απολέσει την αυτοκυριαρχία του οδηγείται στη διάλυσή του. Η διάλυση επισημαίνεται με τη σταδιακή αλλοίωση των χαρακτηριστικών του προσώπου, ενώ οι δύο συμμετέχοντες βυθίζονται σε ένα σχεδόν ανθρωποφαγικό, παροξυσμικό σύμπλεγμα. Η κόπωση του να μεταφέρει κανείς τη γραφίδα, να είναι «το κορμί που κρατά την πέννα», γίνεται αντικείμενο διαχείρισης με την ανάληψη ευθύνης αυτού του νέου ρόλου: Ο δημιουργός καλείται να περιγράψει την κατάφαση στην ακραία εμπειρία, στην απώλεια προσώπου, χαρακτήρα και προσωπικότητας.

Ωστόσο, η αίσθηση που αποκομίζει κανείς –ειδικά μετά την ανάγνωση των Τριών Δελτίων Καιρού– για τον αφηγητή δεν είναι αυτή της αποτελεσματικής διαχείρισης του προαναφερόμενου αισθήματος μέσα από την περιγραφική ή ερμηνευτική εργασία της εμπειρίας του ακραίου, αλλά εκείνη της εμμενούς, συνεχούς και απολύτως συνεπούς κατανάλωσης ενέργειας που πραγματοποιείται μέσα από τη συστηματική μετακίνηση από την εικόνα στο λόγο και τανάπαλιν.

Είτε από το μέτωπο της ποιητικής έκφρασης είτε από το πεδίο μάχης με τα παστέλ, ο Ν. Γαζέπης δεν έχει διστάσει να ομολογήσει τι θα ήθελε να του χαριστεί μετά από μια κοπιαστική διαδικασία: (…) Έτσι λοιπόν, αν με ρωτούσες τώρα εγώ/ τ’ ήθελα να’χα/ δες τι θα σου’λεγα: «Μια ώρα σκοπιάς, στης σιωπής τα σύνορα/ θέλω μονάχα». (…)[5]

Κι είναι αυτό το αίτημα, το αίτημα για τη σκοπιά της μιας ώρας, που μας κάνει να συμπάσχουμε ακόμα περισσότερο με τον αφηγητή/δημιουργό καθώς εκθέτει την εναγώνια αναζήτηση μιας στοχαστικής ησυχίας σε έναν κόσμο ταχύτατων ρυθμών και υψηλών εντάσεων, στον κόσμο του ασύμπτωτου και του ασυνεννόητου, σ’ έναν αρκούντως παράλογο κόσμο όπου οι άνθρωποι ζουν σε καθεστώς διαρκούς μετατόπισης από τους εαυτούς τους, τις αξίες και όσα αγαπούν… Σε έναν κόσμο που για να είναι κανείς ειλικρινής «λέει ψέματα» και «λέει ψέματα, για να είναι ειλικρινής».[6]

* Η έκθεση πραγματοποιήθηκε στον Πολυχώρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Πολιτισμού «Ανοιχτή Πόλη», τον Μάιο και τον Ιούνιο του 2013.

Σημειώσεις

1. «Παρών» στο Ν. Γαζέπης, Λόγος να γίνεται, εκδόσεις Παρατικετέρι, Νέα Ιωνία 2000, σελ. 162

2. Maurice Merleau Ponty, L’oeil et l’ esprit, Paris, Gallimard, 1985, μτφρ. στα ελληνικά Αλέκα Μουρίκη, Η αμφιβολία του ΣεζάνΤο μάτι και το πνεύμα, εκδόσεις Νεφέλη, Αθή­να, 1991 σελ. 66 (…) Ο ζωγράφος, «φέρνει μαζί του το σώμα του» έλεγε ο Βαλερί. Και πράγματι δε θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε ένα Πνεύμα να ζωγραφίζει. Μόνο με το να δανείζει το σώμα του στον κόσμο, ο ζωγράφος κατορθώνει να αλλάζει τον κόσμο σε ζωγραφιά. (…)

3. Barthes RolanMaurice Nadeau, Sur la literature, Grenoble, Presses Universitaires de Grenoble, 1980, μετάφραση στα ελληνικά Γιάννης Εμίρης, Για τη Λογοτεχνία, εκδόσεις Ερατώ 1982, σελ. 25 «…Θα έλεγα μάλλον ότι υπήρξε ένα κορμί που κράτησε την πέννα» (ανφ. στον Balzac).

4. W.J.T. Mitchell, Picture TheoryEssays on Verbal and Visual Representation, University of Chicago Press, (1994), (…) Το «εικονο-κείμενο» ιδωμένο ως ένα προβληματικό κενό, ρήγμα, ή ρήξη στην αναπαράσταση. Ο όρος «εικονο-κείμενο» προσδιορίζει σύνθετα, περίπλοκα έργα (ή έννοιες) που συνδυάζουν την εικόνα και το κείμενο. «Εικονο-κείμενο», με παύλα διαχωρισμού, προσδιορίζει σχέσεις του οπτικού και του ρηματοποιημένου. (…)

5. «Μια ώρα σκοπιά» στο Ν. Γαζέπης, Λόγος να γίνεται, εκδόσεις Παρατικετέρι, Νέα Ιωνία 2000, σελ. 200.

6. «Καρκινικό» στο Ν. Γαζέπης, Λόγος να γίνεται, εκδόσεις Παρατικετέρι, Νέα Ιωνία 2000, σελ. 125 «Για να’μαι ειλικρινής, έλεγα ψέματα.//Κι έλεγα ψέματα, για να’μαι ειλικρινής».

Πηγή: Η εποχή

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Current ye@r *