Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Έκανα μια περατζάδα στις ενημερωτικές ιστοσελίδες και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Και, εντάξει, γνωρίζουμε πολύ καλά πώς τα καθεστωτικά ΜΜΕ ιεραρχούν την επικαιρότητα, ποιες ειδήσεις επιλέγουν να αναδεικνύουν και ποιες σπρώχνουν στο περιθώριο. Αυτό που μου προκάλεσε, όμως, μεγαλύτερο προβληματισμό ήταν κάτι διαφορετικό: ο τρόπος με τον οποίο οι ίδιοι οι χρήστες του διαδικτύου επιλέγουν να τοποθετηθούν απέναντι στα γεγονότα, τι θεωρούν άξιο σχολιασμού και τι αφήνουν να περάσει σχεδόν απαρατήρητο.

Ας πάρουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι ανούσιες τοποθετήσεις γύρω από το θέμα με την Άννα Βίσση και τον Νίκο Καρβέλα (και δευτερευόντως τα σχόλια για τον απατεώνα αρχηγό του ΛΑ.Ο.Σ  Καμπούρη) καταλαμβάνουν δυσανάλογα μεγάλο χώρο στη δημόσια συζήτηση, συγκεντρώνουν σχόλια, αντιδράσεις και αδιάφορες τοποθετήσεις.

Την ίδια ώρα, δύο εργάτες έχασαν τη ζωή τους μετά από ένα εργοδοτικό έγκλημα στις εγκαταστάσεις της Motor Oil, στους Αγίους Θεοδώρους.

Δύο άνθρωποι πήγαν στη δουλειά τους για το μεροκάματο και δεν επέστρεψαν ποτέ στις οικογένειές τους. Δύο εργαζόμενοι έγιναν θύματα μιας τραγωδίας που απαιτεί απαντήσεις για τις συνθήκες εργασίας, τα μέτρα ασφαλείας και τις ευθύνες που πρέπει να διερευνηθούν. Κι όμως, η δημόσια συζήτηση μοιάζει συχνά να διαθέτει απεριόριστο χρόνο για το τηλεοπτικό κουτσομπολιό, αλλά ελάχιστη διάθεση να σταθεί μπροστά σε ζητήματα που αφορούν την ίδια τη ζωή της εργατικής τάξης.

Και αυτό είναι πραγματικά λυπηρό.

Γιατί το πρόβλημα δεν βρίσκεται απλώς στο ότι προβάλλονται θέματα ευτελούς περιεχομένου. Βρίσκεται στο ότι, μέσα από τη συνεχή επανάληψή τους, διαμορφώνεται μια συγκεκριμένη κουλτούρα δημόσιας συζήτησης. Μια κουλτούρα που μας εκπαιδεύει να αντιδρούμε σε κάθε κατασκευασμένη «κόντρα», να καταναλώνουμε ασταμάτητα τηλεοπτικό θόρυβο και να εξαντλούμε την κοινωνική μας ευαισθησία σε ζητήματα που έχουν σχεδιαστεί για να προκαλούν πρόσκαιρο ενδιαφέρον.

Έτσι, ο θάνατος δύο εργατών κινδυνεύει να γίνει ακόμη μία είδηση που θα ξεχαστεί μόλις εμφανιστεί το επόμενο τηλεοπτικό θέαμα.

Και κάπου εδώ αξίζει να θυμηθούμε το κοινωνικό-φιλοσοφικό ντοκιμαντέρ The Social Dilemma, που αναδεικνύει τους μηχανισμούς με τους οποίους οι ψηφιακές πλατφόρμες επηρεάζουν την προσοχή, τη συμπεριφορά και τις επιλογές μας. “Μας στέρησαν την δυνατότητα να σκεπτόμαστε, μας απαγόρευσαν να κάνουμε τις δικές μας επιλογές”, είναι το κεντρικό μήνυμα του.

Το ζήτημα δεν είναι να θεωρήσουμε ότι οι άνθρωποι έχουν πάψει να σκέφτονται ή ότι κάθε χρήστης του διαδικτύου χειραγωγείται με τον ίδιο τρόπο. Είναι να καταλάβουμε πως η πληροφορία που φτάνει μπροστά μας, η σειρά με την οποία εμφανίζεται και η προβολή που της δίνεται δεν είναι ποτέ ουδέτερες διαδικασίες. Τα τηλεοπτικά μέσα ανταγωνίζονται για την τηλεθέαση. Η καθεστωτική προπαγάνδα επιχειρεί να επιβάλει τις δικές της προτεραιότητες. Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κριτική σκέψη κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στην ευκολία της άμεσης αντίδρασης, του θυμού της στιγμής και της αδιάκοπης κατανάλωσης πληροφοριών.

Η χειραγώγηση δεν λειτουργεί πάντοτε με απαγορεύσεις και λογοκρισία. Μπορεί να λειτουργεί και με την υπερπληροφόρηση, την επιλεκτική προβολή, την κατασκευή θεμάτων και τη διαρκή απόσπαση της προσοχής μας από όσα πραγματικά καθορίζουν τη ζωή μας.

Ασφαλώς, η ευθύνη δεν βαραίνει αποκλειστικά τους χρήστες που σχολιάζουν μια τηλεοπτική αντιπαράθεση. Βαραίνει και ένα ολόκληρο σύστημα ενημέρωσης που μετατρέπει την προσοχή μας σε εμπορεύσιμο προϊόν. Ωστόσο, δεν μπορούμε να αγνοούμε και τη δική μας ευθύνη: να αμφισβητούμε την ιεράρχηση των ειδήσεων, να αναζητούμε όσα αποσιωπώνται και να αρνούμαστε να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα αποκλειστικά μέσα από τα φίλτρα που μας προσφέρονται.

Και κάτι τελευταίο: Πού βρίσκεται η Ζωή Κωνσταντοπούλου και η Πλεύση Ελευθερίας; Γιατί, τουλάχιστον στις δημόσιες παρεμβάσεις που μπορέσαμε να εντοπίσουμε, δεν βρήκαμε κάποια τοποθέτηση για την τραγωδία στη Motor Oil, που στοίχισε τη ζωή σε δύο εργαζόμενους. Αυτή η επιλογή γεννά ένα εύλογο πολιτικό ερώτημα: Είναι τόσο ασήμαντο το ζήτημα της ασφάλειας των εργαζομένων ώστε να μη βρίσκει χώρο στη δημόσια παρέμβαση ενός κόμματος που διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο στην πολιτική ζωή;