Η Ευρώπη βρισκόταν ήδη δύο χρόνια βυθισμένη στην κόλαση του Μεγάλου Πολέμου. Εκατομμύρια νέοι είχαν σφαχτεί στα χαρακώματα του Δυτικού και Ανατολικού Μετώπου, ενώ στις πόλεις η πείνα, η φτώχεια και η πολεμική οικονομία έπνιγαν τον κόσμο της εργασίας.

Στη Γερμανία του Κάιζερ Γουλιέλμου Β΄, η Σοσιαλδημοκρατική Κόμμα (SPD) είχε υπερψηφίσει τις πολεμικές πιστώσεις το 1914, υιοθετώντας την πολιτική του «εμφυλίου ειρηνικού» (Burgfrieden) – δηλαδή της «εθνικής ενότητας» πίσω από τον πόλεμο.

Μέσα σε αυτό το κλίμα καταστολής και προδοσίας της επίσημης Αριστεράς, μια μικρή αλλά αποφασισμένη ομάδα αντιπολεμικών σοσιαλιστών, γνωστή ως Ομάδα Σπάρτακος (Spartakusbund) – με κύριους εκπροσώπους τον Karl Liebknecht, τη Rosa Luxemburg, τον Franz Mehring και άλλους – αρνήθηκε να σιωπήσει.

Ο Liebknecht, γιος του ιδρυτή του SPD Wilhelm Liebknecht, ήταν ο μόνος βουλευτής του Ράιχσταγκ που είχε ψηφίσει «όχι» στις πολεμικές πιστώσεις ήδη από τον Δεκέμβριο του 1914. Το σύνθημά του «Ο κύριος εχθρός βρίσκεται στη χώρα μας» (Der Hauptfeind steht im eigenen Land) έγινε σημαία για όσους έβλεπαν τον πόλεμο ως ιμπεριαλιστική σφαγή προς όφελος του κεφαλαίου.

Η παράνομη συγκέντρωση στην Potsdamer Platz

Για την Πρωτομαγιά του 1916, η Ομάδα Σπάρτακος κάλεσε παράνομα τους εργάτες, τις γυναίκες και τους νέους του Βερολίνου να συγκεντρωθούν στην Potsdamer Platz, μία από τις πιο κεντρικές και πολυσύχναστες πλατείες της γερμανικής πρωτεύουσας.

Τα φυλλάδια που μοιράστηκαν έγραφαν:«Εργάτες! Σύντροφοι! Γυναίκες του λαού! Πόσο ακόμα θα ανέχεστε τα φρικτά εγκλήματα του ιμπεριαλιστικού πολέμου; Πείνα και θάνατος βασιλεύουν. Στις 1η Μάη, ας υψώσουμε τη φωνή μας: Κάτω ο πόλεμος!»Παρά την απαγόρευση συγκεντρώσεων λόγω πολεμικού νόμου, περίπου 10.000 άνθρωποι – κυρίως μεταλλεργάτες, νέοι σοσιαλιστές και γυναίκες – βρέθηκαν το απόγευμα στην πλατεία. Η ατμόσφαιρα ήταν τεταμένη. Η αστυνομία και ο στρατός παρακολουθούσαν στενά.

Ο Karl Liebknecht, ντυμένος με τη στολή του στρατιώτη (είχε επιστρατευτεί ως εργάτης σε εργοστάσιο πολεμικού υλικού), ανέβηκε σε πρόχειρο βήμα. Με δυνατή φωνή, που ακούστηκε πάνω από το πλήθος, φώναξε τα ιστορικά λόγια:«Κάτω ο πόλεμος! Κάτω η κυβέρνηση!» («Nieder mit dem Krieg! Nieder mit der Regierung!»)

Η αντίδραση ήταν άμεση. Αστυνομικοί όρμησαν και τον συνέλαβαν επιτόπου. Η συγκέντρωση διαλύθηκε με επεισόδια, αλλά η πράξη του Liebknecht είχε ήδη σπάσει τη σιωπή του πολεμικού Βερολίνου. Ήταν η πρώτη σημαντική δημόσια αντιπολεμική διαδήλωση στη Γερμανία από την αρχή του πολέμου.

Δίκη και αντίκτυπος

Ο Liebknecht κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία. Στη δίκη του εξήγησε ότι το σύνθημα «Κάτω η κυβέρνηση» σήμαινε την καταδίκη ολόκληρης της πολεμικής πολιτικής που οδηγούσε τις λαϊκές μάζες στην καταστροφή, και ότι κάθε σοσιαλιστής είχε καθήκον να διεξάγει αδιάλλακτο ταξικό αγώνα. Αρχικά καταδικάστηκε σε δυόμιση χρόνια φυλάκιση (αργότερα η ποινή έφτασε τα τέσσερα χρόνια και έναν μήνα). Τον στέρησαν και από το βουλευτικό του αξίωμα.Η είδηση της σύλληψής του και της καταδίκης του προκάλεσε οργή.
Στις 28 Ιουνίου 1916, περίπου 55.000 μεταλλεργάτες του Βερολίνου πραγματοποίησαν απεργία διαμαρτυρίας – μία από τις πρώτες μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις κατά του πολέμου στη Γερμανία.

Ιστορική σημασία

Η Πρωτομαγιά του 1916 στο Βερολίνο δεν ήταν μια μαζική επανάσταση, αλλά μια τολμηρή ρωγμή στο τείχος της πολεμικής συναίνεσης. Σήμανε την άνοδο του ριζοσπαστικού αντιπολεμικού ρεύματος που θα οδηγούσε αργότερα στη Γερμανική Επανάσταση του 1918-1919, στην ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας και στις μεγάλες μάχες του Νοέμβρη του 1918.

Ο Liebknecht και η Luxemburg πλήρωσαν με τη ζωή τους την αφοσίωσή τους στην ιδέα ότι ο πόλεμος των ιμπεριαλιστών πρέπει να μετατραπεί σε εμφύλιο πόλεμο των τάξεων. Δολοφονήθηκαν τον Ιανουάριο του 1919 από ακροδεξιούς φονείς με την ανοχή των σοσιαλδημοκρατών που είχαν πάρει την εξουσία.

Σήμερα, πάνω από έναν αιώνα μετά, τα λόγια «Κάτω η κυβέρνηση! Κάτω ο πόλεμος» θυμίζουν ότι ακόμα και μέσα στην πιο σκοτεινή περίοδο, όταν η πλειοψηφία σιωπά ή υποκύπτει, η φωνή μιας μειοψηφίας που αρνείται να συναινέσει στην σφαγή μπορεί να γίνει σπόρος για μεγαλύτερες αλλαγές. Η Πρωτομαγιά του 1916 παραμένει σύμβολο της διεθνιστικής, αντιπολεμικής και ταξικής αλληλεγγύης