Σαν σήμερα, 27 Ιουνίου 1944, η κατοχική Αθήνα γνώρισε ακόμη ένα από τα πιο αιματηρά εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής. Οι γερμανικές δυνάμεις, με τη συνεργασία των ντόπιων συνεργατών τους, των διαβόητων Ταγμάτων Ασφαλείας, περικύκλωσαν την περιοχή του Ζωγράφου και εξαπέλυσαν ένα οργανωμένο πογκρόμ εναντίον του άμαχου πληθυσμού και των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης.

Το Μπλόκο του Ζωγράφου δεν ήταν μια απλή «εκκαθαριστική επιχείρηση», όπως το παρουσίαζαν οι κατακτητές. Ήταν μια πράξη ωμής τρομοκρατίας, σχεδιασμένη να κάμψει το ηθικό ενός λαού που συνέχιζε να αντιστέκεται και να τιμωρήσει συνοικίες όπου το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ είχαν ισχυρή παρουσία.

Από τα ξημερώματα, γερμανικά στρατεύματα και ταγματασφαλίτες απέκλεισαν κάθε δίοδο διαφυγής. Οι κάτοικοι διατάχθηκαν να συγκεντρωθούν στις πλατείες και στους δρόμους με τα χέρια ψηλά. Ακολούθησαν εξευτελισμοί, ξυλοδαρμοί, βασανιστήρια και έλεγχοι ταυτοτήτων. Οι γνωστοί κουκουλοφόροι χαφιέδες υπεδείκνυαν αγωνιστές της Αντίστασης, οδηγώντας πολλούς στο εκτελεστικό απόσπασμα ή στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Ανάμεσα στις πιο συγκλονιστικές στιγμές εκείνης της ημέρας ξεχωρίζει η στάση του νεαρού αγωνιστή Άγγελου Ευαγγελάτου. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, πίσω από τους Γερμανούς και τον διαβόητο αρχιταγματασφαλίτη Πλυτζανόπουλο εμφανίστηκε ο χαφιές Παναγιώτης Κλήμης, αποστάτης και προδότης της Αντίστασης, ο οποίος τον υπέδειξε φωνάζοντας: «Αυτός είναι ο Άγγελος Ευαγγελάτος, ΟΠΛΑτζής!»

Αμέσως έπεσαν πάνω του, τον χτυπούσαν και τον  έβριζαν.Ο διερμηνέας των Γερμανών τον διέταξε:

«Πες, ρε, τι κάνει η ΟΠΛΑ! Πες το φωναχτά να ακούσουν όλοι!»

Η απάντηση του Ευαγγελάτου έμελλε να περάσει στην ιστορία ως μία από τις πιο θαρραλέες στιγμές της Αντίστασης:

«Σκοτώνει προδότες σαν εσένα!»

Ήταν μια απάντηση που ειπώθηκε μπροστά στους βασανιστές του, με πλήρη επίγνωση των συνεπειών. Συμπύκνωνε το μίσος ενός λαού απέναντι στους συνεργάτες των κατακτητών και το αλύγιστο φρόνημα των ανθρώπων που προτίμησαν να σταθούν όρθιοι παρά να προδώσουν τους συντρόφους τους.

Οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν επιτόπου, ενώ δεκάδες ακόμη συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου και από εκεί στα ναζιστικά κάτεργα της Γερμανίας. Ολόκληρη η συνοικία βυθίστηκε στο πένθος, προσθέτοντας το όνομά της στον μακρύ κατάλογο των μαρτυρικών περιοχών της Κατοχής, δίπλα στην Κοκκινιά, την Καισαριανή, το Δουργούτι και τόσες ακόμη συνοικίες που πλήρωσαν βαρύ φόρο αίματος.

Το Μπλόκο του Ζωγράφου αποτελεί μία ακόμη απόδειξη ότι η ναζιστική θηριωδία δεν θα μπορούσε να επιβληθεί χωρίς τη συνεργασία των εγχώριων δωσίλογων. Τα Τάγματα Ασφαλείας, που συγκροτήθηκαν για να πολεμήσουν το αντιστασιακό κίνημα, λειτούργησαν ως ο πιο πρόθυμος μηχανισμός καταστολής του ίδιου του ελληνικού λαού.

Ακόμη πιο προκλητικό είναι το γεγονός ότι μετά την Απελευθέρωση πολλοί από τους πρωταγωνιστές αυτών των εγκλημάτων όχι μόνο δεν τιμωρήθηκαν, αλλά αξιοποιήθηκαν από το μεταπολεμικό κράτος. Ο αρχιταγματασφαλίτης Πλυτζανόπουλος, που είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στα αιματοβαμμένα μπλόκα της Αθήνας, προήχθη σε υποστράτηγο του Ελληνικού Στρατού, ενώ ο ανιψιός του διετέλεσε δήμαρχος Κοκκινιάς κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας (1967–1974). Η μεταπολεμική αυτή εξέλιξη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνέχειας που γνώρισαν στελέχη του δοσιλογισμού μέσα στους κρατικούς μηχανισμούς της εποχής.

Ο Ζωγράφος δεν λύγισε. Παρά τις απώλειες, η Αντίσταση συνέχισε τη δράση της μέχρι την Απελευθέρωση, αποδεικνύοντας ότι η βία και η τρομοκρατία δεν μπορούν να συντρίψουν έναν λαό που αγωνίζεται για την ελευθερία του.

Ογδόντα δύο χρόνια μετά, η μνήμη του Μπλόκου του Ζωγράφου παραμένει ζωντανή. Δεν αποτελεί μόνο φόρο τιμής στους εκτελεσμένους και στους διωκόμενους, αλλά και υπενθύμιση του πραγματικού προσώπου του ναζισμού, του δοσιλογισμού και της συνεργασίας με τον κατακτητή. Η διατήρηση της ιστορικής μνήμης είναι αναγκαία απέναντι σε κάθε προσπάθεια παραχάραξης της ιστορίας και εξίσωσης των θυτών με τα θύματα.

Η μνήμη των θυμάτων του Μπλόκου του Ζωγράφου αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αντιφασιστικής κληρονομιάς του λαού μας. Η θυσία τους θυμίζει ότι η ελευθερία και η αξιοπρέπεια δεν χαρίζονται· κατακτώνται με αγώνες και διαφυλάσσονται με ιστορική μνήμη.