1909 – Η «επανάσταση» στου Γουδή
Σαν σήμερα, αξιωματικοί του «Στρατιωτικού Συνδέσμου» βγάζουν τον στρατό στους δρόμους της Αθήνας, απαιτώντας «εκσυγχρονισμό» και περιορισμό της βασιλικής αυλής. Δεν ήταν λαϊκή εξέγερση· ήταν ένα πραξικόπημα από τα πάνω, που άνοιξε τον δρόμο στον Βενιζέλο και στη νέα αστική κυριαρχία. Ο εκσυγχρονισμός τους σήμαινε στρατιωτικοποίηση, φοροληστεία και ετοιμασία για πολέμους – όχι ανακούφιση για τον λαό.

Ηταν 15 Αυγούστου 1909, όταν ξέσπασε στην Αθήνα η λεγόμενη «επανάσταση στου Γουδή», που οργάνωσε ο «Στρατιωτικός Σύνδεσμος». Ένα γεγονός που συχνά παρουσιάζεται ως «αφετηρία του εκσυγχρονισμού» του ελληνικού κράτους, αλλά στην ουσία ήταν μια κίνηση εσωτερικής αναδιάταξης της εξουσίας υπέρ της ανερχόμενης αστικής τάξης και των ξένων ιμπεριαλιστικών συμφερόντων.

Η Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα έβγαινε από την ταπείνωση του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, βυθισμένη σε οικονομική επιτήρηση από τις «Μεγάλες Δυνάμεις» και με ένα κράτος βουτηγμένο στη διαφθορά και την ανικανότητα. Ο στρατός –ταπεινωμένος και κακοεξοπλισμένος– αποτέλεσε πρόσφορο έδαφος για τη συγκρότηση μυστικών αξιωματικών λεσχών που απαιτούσαν αλλαγές.

Ο «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» δεν ήταν λαϊκό κίνημα ούτε επαναστατική οργάνωση με στόχο κοινωνικές ανατροπές. Ήταν μια συσπείρωση μεσαίων και κατώτερων αξιωματικών που ήθελαν να εκκαθαρίσουν τις δομές εξουσίας από τα «τζάκια» και να ενισχύσουν τον στρατό. Επικεντρώθηκαν σε αιτήματα για εκσυγχρονισμό του στρατεύματος, περιορισμό της αυλής και των βασιλικών παρεμβάσεων, και ενίσχυση της εθνικής πολιτικής ισχύος.

Στις 15 Αυγούστου 1909, τα στρατεύματα του Συνδέσμου κατέλαβαν καίρια σημεία της Αθήνας και παρέταξαν δυνάμεις στου Γουδή. Δεν υπήρξαν αιματηρές συγκρούσεις – η βασιλική εξουσία δεν είχε την πολιτική και κοινωνική δύναμη να τους αντιμετωπίσει μετωπικά. Όμως, η κίνηση δεν επιδίωξε την κινητοποίηση των λαϊκών στρωμάτων. Ήταν ένα πραξικόπημα αξιωματικών, όχι λαϊκή εξέγερση.

Η πολιτική αστάθεια που ακολούθησε άνοιξε τον δρόμο για την έλευση του Ελευθερίου Βενιζέλου από την Κρήτη. Ο Βενιζέλος αξιοποίησε το κενό εξουσίας για να οικοδομήσει το νέο αστικό κράτος, ευθυγραμμισμένο με τα συμφέροντα της ελληνικής αστικής τάξης και των δυτικών δυνάμεων. Το «πνεύμα του Γουδή» μετατράπηκε έτσι σε εργαλείο για την αναβάθμιση της ελληνικής συμμετοχής στο ιμπεριαλιστικό παιχνίδι των Βαλκανίων.

Η «επανάσταση» οδήγησε σε μια δεκαετία «εθνικής αναγέννησης» που κορυφώθηκε με τους Βαλκανικούς Πολέμους και την εδαφική επέκταση της χώρας. Όμως, αυτός ο εκσυγχρονισμός δεν στόχευσε στη βελτίωση της ζωής των εργαζομένων· αντίθετα, στήθηκε πάνω στη στρατιωτικοποίηση, στην ενίσχυση του κράτους-φοροεισπράκτορα και στην εξυπηρέτηση του ελληνικού κεφαλαίου.

Η επανάσταση στου Γουδή δείχνει πως οι αλλαγές «από τα πάνω», όταν δεν στηρίζονται στην ενεργή συμμετοχή του λαού και δεν αμφισβητούν τα θεμέλια της εκμετάλλευσης, καταλήγουν να αναπαράγουν το ίδιο σύστημα με νέα πρόσωπα. Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος έμεινε στην ιστορία όχι ως επαναστατική δύναμη, αλλά ως μηχανισμός που άνοιξε τον δρόμο για την ανασυγκρότηση της αστικής κυριαρχίας στην Ελλάδα.