Στις 24 Απρίλη 1918, στο Βερολίνο της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, πέθανε από νεφρική ανεπάρκεια ο Έβνο Φισέλεβιτς Άζεφ (1869-1918), ένας από τους πιο αμφιλεγόμενους και μισητούς χαρακτήρες της ρωσικής επαναστατικής ιστορίας.

Γνωστός ως «ο Μαύρος» ή απλώς ως ο απόλυτος προβοκάτορας, ο Άζεφ κατάφερε να ηγείται της τρομοκρατικής Οργάνωσης Μάχης του Κόμματος των Σοσιαλεπαναστατών (Εσέρων), ενώ ταυτόχρονα ήταν επί σειρά ετών ο πιο ακριβοπληρωμένος πληροφοριοδότης της Οχράνα, της μυστικής αστυνομίας του Τσάρου.

Η ζωή του είναι ένα αριστούργημα προδοσίας, όπου η επανάσταση και η τσαρική καταστολή υπηρέτησαν το ίδιο πρόσωπο – και μόνο το ίδιο του το συμφέρον.

Γεννημένος το 1869 στο χωριό Λίσκαβα (σημερινή περιοχή Μπρεστ της Λευκορωσίας) από φτωχή εβραϊκή οικογένεια ράφτη, ο Άζεφ μεγάλωσε στη Ροστόφ-ον-Ντον. Στα νεανικά του χρόνια εργάστηκε ως δημοσιογράφος και πλανόδιος πωλητής.

Το 1892, αντιμέτωπος με την απειλή σύλληψης για διανομή επαναστατικής προπαγάνδας, έκλεψε 800 ρούβλια και κατέφυγε στη Γερμανία. Εκεί σπούδασε ηλεκτρολόγος μηχανικός στο Πολυτεχνείο της Καρλσρούης και στη Ντάρμσταντ. Μέσα σε λίγους μήνες, τον Απρίλιο του 1893, έγραψε επιστολή στην Οχράνα προσφέροντας τις υπηρεσίες του ως πληροφοριοδότης για τους Ρώσους φοιτητές εξόριστους. Η στρατολόγησή του από τον Σεργκέι Ζουμπάτοφ σηματοδότησε την αρχή μιας καριέρας που θα διήρκεσε σχεδόν δύο δεκαετίες.

Το 1899 επέστρεψε στη Ρωσία ως μηχανικός και διείσδυσε βαθιά στο επαναστατικό κίνημα. Έγινε μέλος της Βόρειας Ένωσης Σοσιαλεπαναστατών υπό τον Αντρέι Αργκούνωφ και αργότερα βοήθησε στην ίδρυση του ίδιου του Κόμματος των Σοσιαλεπαναστατών το 1902. Το 1903, μετά τη σύλληψη του Γκριγκόρι Γκερσούνι (τον οποίο ο ίδιος είχε προδώσει), ανέλαβε την ηγεσία της Οργάνωσης Μάχης – του τρομοκρατικού βραχίονα των Εσέρων – με βοηθό τον Μπόρις Σαβίνκοφ. Η θέση του αυτή τον μετέτρεψε σε έναν από τους πιο ισχυρούς ανθρώπους του επαναστατικού υπόκοσμου.

Κάτω από την ηγεσία του, η Οργάνωση Μάχης πραγματοποίησε μερικές από τις πιο θεαματικές δολοφονίες της εποχής: τον Αύγουστο του 1904 δολοφονήθηκε ο υπουργός Εσωτερικών Βιατσεσλάβ Πλέβε, ο ίδιος άνθρωπος που είχε εγκρίνει την εισχώρηση του Άζεφ στην Οχράνα. Τον Φεβρουάριο του 1905 έπεσε νεκρός ο Μεγάλος Δούκας Σέργιος Αλεξάντροβιτς, θείος του Νικολάου Β΄ και στρατιωτικός διοικητής της Μόσχας.

Ο Άζεφ οργάνωνε αυτές τις επιχειρήσεις με μαεστρία, ενώ ταυτόχρονα παρέδιδε στην Οχράνα ονόματα, διευθύνσεις και σχέδια δεκάδων συντρόφων του. Μόνο το 1905 κατέδωσε 17 μέλη της Οργάνωσης Μάχης. Η αμοιβή του έφτανε τα 1.000 ρούβλια τον μήνα – αστρονομικό ποσό για την εποχή.

Η διπλή του ζωή κράτησε μέχρι το 1908. Ο Βλαντιμίρ Μπούρτσεφ, γνωστός «κυνηγός προβοκατόρων», άρχισε να συλλέγει στοιχεία μετά από πληροφορίες ενός αποστάτη της Οχράνα, του Μιχαήλ Μπακάι. Το 1908, σε μια ιστορική συνάντηση σε βαγόνι τρένου στην Κολωνία, ο πρώην διευθυντής της Οχράνα Αλεξέι Λοπούκιν επιβεβαίωσε στον Μπούρτσεφ ότι ο Άζεφ ήταν πράκτορας.

Το Κεντρικό Συμβούλιο των Εσέρων συγκρότησε «Δικαστήριο Τιμής» στο Παρίσι (με μέλη τη Βέρα Φίγκνερ, τον Γερμανό Λοπάτιν και τον Πρίγκιπα Κροπότκιν). Ο Άζεφ, που είχε προλάβει να διαφύγει, δεν εμφανίστηκε. Η ενοχή του αποδείχθηκε αδιαμφισβήτητα.Ο Άζεφ κατέφυγε στη Γερμανία, όπου ζούσε υπό ψεύτικο όνομα ως πωλητής κορσέδων και κερδοσκόπος στο χρηματιστήριο.

Η σύζυγός του, Λιούμπα Μανκίν, που αγνοούσε την αληθινή του ταυτότητα, τον χώρισε και μετανάστευσε στις ΗΠΑ. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1915-1917) φυλακίστηκε ως «εχθρικός αλλοδαπός». Οι τελευταίες του μέρες ήταν ταπεινωτικές: άρρωστος, μόνος και κυνηγημένος από φαντάσματα του παρελθόντος. Πέθανε στις 24 Απριλίου 1918 στο Βερολίνο, σε ηλικία 48-49 ετών, και τάφηκε σε ανώνυμο τάφο στο κοιμητήριο Βίλμερσντορφ.

Ο Έβνο Άζεφ δεν ήταν απλώς ένας προβοκάτορας. Ήταν η ενσάρκωση της ηθικής κατάρρευσης μιας εποχής όπου η βία, η προδοσία και η ιδεολογία διαπλέκονταν με τρόπο που κανείς δεν μπορούσε να ξεχωρίσει τον επαναστάτη από τον πράκτορα.

Οι Εσέροι, που τον εμπιστεύτηκαν απόλυτα, είδαν την οργάνωσή τους να διαλύεται. Η Οχράνα, που τον πλήρωνε αδρά, έχασε την αξιοπιστία της όταν αποκαλύφθηκε ότι ο «δικός της» άνθρωπος δολοφονούσε υπουργούς της.

Σήμερα, 106 χρόνια μετά τον θάνατό του, η ιστορία του Άζεφ παραμένει ένα αιώνιο μάθημα για την επικινδυνότητα των διπλών παιγνίων στην πολιτική και την επανάσταση. Όπως έγραψε κάποτε ένας Ρώσος ιστορικός, «ο Άζεφ δεν πίστευε ούτε στους Τσάρους ούτε στους επαναστάτες – πίστευε μόνο στον εαυτό του». Και αυτό ακριβώς τον έκανε τον πιο επικίνδυνο άνθρωπο της εποχής του.