Υπάρχουν στιγμές που η ίδια η πραγματικότητα γίνεται τόσο πιεστική, ώστε ακόμη και οι πιο πιστοί υπηρέτες του κυρίαρχου αφηγήματος αναγκάζονται να την αναγνωρίσουν. Κάπως έτσι διαβάζει κανείς τις σημερινές επισημάνσεις του διευθυντή της «Καθημερινής», Αλέξη Παπαχελά, ο οποίος περιγράφει ένα πολιτικό και διοικητικό σύστημα που λειτουργεί μέσα από πελατειακές σχέσεις, αδιαφάνεια και διαμεσολαβήσεις.

«…Το πολιτικό μας σύστημα, με τη συνδρομή του βαθέος κράτους και ενίοτε της Δικαιοσύνης, έχει καταφέρει να φτιάξει ένα σκοτεινό λαβύρινθο από τον οποίο χρειάζεται τη βοήθεια ενός πολιτικού ή κάποιου άλλου “ειδικού” για να βγεις αλώβητος. Αν είσαι τυχερός, μπορεί η σχετική βοήθεια να είναι δωρεάν ή με αντάλλαγμα την ψήφο σου. Αν όχι, «κοστίζει», όπως συχνά μου υπενθυμίζει ένας κύκλος φίλων που εμπνέει ότι μερικά πράγματα δεν έχουν αλλάξει σε αυτόν τον τόπο με την τρόικα ούτε με τη μη οριζόντια κυβέρνηση.

Επιμένει, μάλιστα, ότι παρά τη μεγάλη πρόοδο στην ψηφιοποίηση του κράτους, οι “γκρίζες” γωνιές που επιτρέπουν, ή μάλλον καλλιεργούν, την ανομία και τα νταραβέρια παραμένουν πολλές», αναφέρει χαρακτηριστικά στο κείμενο του ο Α. Παπαχαλάς.

Δεν πρόκειται για κάποια «αριστερή καταγγελία», ούτε για διαπίστωση που προέρχεται από πολιτικούς αντιπάλους της εκάστοτε κυβέρνησης. Αντίθετα, προέρχεται από έναν από τους πιο προβεβλημένους εκπροσώπους του συστημικού Τύπου. Και ακριβώς γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Ο Παπαχελάς περιγράφει ένα κράτος-λαβύρινθο, όπου ο πολίτης συχνά δεν μπορεί να εξυπηρετηθεί χωρίς τη μεσολάβηση κάποιου «ειδικού», κάποιου πολιτικού παράγοντα ή ενός προσώπου με κατάλληλες διασυνδέσεις. Ενα σύστημα στο οποίο η πρόσβαση στα αυτονόητα μετατρέπεται σε προνόμιο και η ισονομία σε σύνθημα χωρίς πρακτικό αντίκρισμα.

Η ουσία, όμως, βρίσκεται αλλού. Στην παραδοχή ότι αυτή η κατάσταση δεν είναι συγκυριακή ούτε αποτέλεσμα κάποιας συγκεκριμένης διακυβέρνησης. Είναι ένα βαθιά ριζωμένο μοντέλο άσκησης εξουσίας που επιβιώνει ανεξάρτητα από τις κυβερνητικές εναλλαγές. Αλλάζουν τα πρόσωπα, αλλά οι μηχανισμοί παραμένουν. Αλλάζουν οι πολιτικές βιτρίνες, αλλά οι πελατειακές δομές συνεχίζουν να λειτουργούν.

Για δεκαετίες ο ελληνικός λαός ακούει υποσχέσεις περί «εκσυγχρονισμού», «μεταρρυθμίσεων», «ψηφιακού κράτους» και «πάταξης της γραφειοκρατίας». Αναμφίβολα έχουν γίνει βήματα σε ορισμένους τομείς. Ομως, όπως παραδέχεται και ο ίδιος ο αρθρογράφος, οι «γκρίζες ζώνες» όχι μόνο εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά συχνά αναπαράγουν την ανομία, τις εξαρτήσεις και τα γνωστά «νταραβέρια».

Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό. Δεν λύνεται απλώς με περισσότερες ηλεκτρονικές πλατφόρμες ή με νέα ψηφιακά εργαλεία. Είναι βαθιά πολιτικό. Οσο η κρατική λειτουργία οργανώνεται με κριτήριο την εξυπηρέτηση οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων, όσο η αξιοκρατία υποχωρεί μπροστά στις προσωπικές διασυνδέσεις και όσο η εξουσία αναπαράγει δίκτυα εξάρτησης, το πελατειακό κράτος θα ανανεώνεται και θα προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες.

Η σημασία των συγκεκριμένων διαπιστώσεων βρίσκεται ακριβώς στο ότι προέρχονται από μια φωνή που δύσκολα μπορεί να κατηγορηθεί για «αντισυστημισμό». Οταν ακόμη και οι εκφραστές του κυρίαρχου πολιτικού και δημοσιογραφικού χώρου αναγνωρίζουν δημόσια την ύπαρξη αυτού του μηχανισμού, τότε καταρρέει το επιχείρημα ότι πρόκειται για υπερβολές ή ιδεολογικές εμμονές όσων τον καταγγέλλουν.

Το ερώτημα, βέβαια, παραμένει ανοιχτό: αρκεί η περιγραφή του προβλήματος ή απαιτείται και η αναζήτηση των πραγματικών αιτιών που το γεννούν και το συντηρούν; Γιατί η αναγνώριση της ασθένειας είναι μόνο το πρώτο βήμα. Το δύσκολο είναι να μιλήσει κανείς για τη θεραπεία της. Και εκεί συνήθως αρχίζουν οι σιωπές.