Κάθε χρόνο, οι εικόνες από τις σιιτικές κοινότητες που αυτομαστιγώνονται για τη γιορτή της Ασούρα, αλλά και από τους Αναστενάρηδες στη Βόρεια Ελλάδα που χορεύουν ξυπόλητοι πάνω στα αναμμένα κάρβουνα, προκαλούν το ίδιο δέος και τις ίδιες απορίες.

Πώς γίνεται άνθρωποι από σάρκα και οστά να μην ουρλιάζουν από τον πόνο; Υπάρχει κάποιο «θαύμα» ή μήπως μια βαθιά, συλλογική ψυχοβιολογική διεργασία που οι κυρίαρχες θρησκευτικές αφηγήσεις προσπαθούν να καπηλευτούν;

Αν απογυμνώσουμε αυτές τις πρακτικές από τα μεταφυσικά τους περιτυλίγματα, η επιστήμη, η ανθρωπολογία και η νευροβιολογία μάς αποκαλύπτουν έναν κοινό, απόλυτα γήινο μηχανισμό: τη δύναμη της αυθυποβολής, της συλλογικής έκστασης και των χημικών αμυνών του ίδιου μας του οργανισμού.

1. Ο εγκέφαλος ως το απόλυτο παυσίπονο (Ενδορφίνες). Όταν το ανθρώπινο σώμα δέχεται ένα έντονο φυσικό ερέθισμα ή έναν τραυματισμό, ο εγκέφαλος δεν μένει απαθής. Ενεργοποιεί αμέσως ένα εσωτερικό σύστημα επιβίωσης, εκκρίνοντας ενδορφίνες και φυσικά οπιοειδή. Αυτές οι χημικές ουσίες πλημμυρίζουν το νευρικό σύστημα και λειτουργούν ως πανίσχυρα παυσίπονα. Προκαλούν μια κατάσταση «ευφορίας» που μειώνει δραστικά την ένταση του πόνου την ώρα της πράξης.

Οι πιστοί στην Ασούρα ή στα Αναστενάρια αισθάνονται τα ερεθίσματα, αλλά ο εγκέφαλός τους έχει ήδη χαμηλώσει την «ένταση» του πόνου.

2. Η «Συλλογική Αναβράζουσα Ενέργεια». Κανένα από αυτά τα τελετουργικά δεν γίνεται στην απομόνωση. Η παρουσία του πλήθους, ο ρυθμός των τυμπάνων (ή της θρακιώτικης λύρας και του νταουλιού), οι κοινοί ψαλμοί και η απόλυτη προσήλωση σε έναν ιερό σκοπό δημιουργούν αυτό που ο κοινωνιολόγος Εμίλ Ντιρκέμ ονόμασε «συλλογική αναβράζουσα ενέργεια».

Ο πιστός αποσπάται από την ατομικότητά του και γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου όλου. Αυτή η ακραία πνευματική και συναισθηματική έξαρση λειτουργεί ως ένας πανίσχυρος ψυχολογικός αντιπερισπασμός. Ο εγκέφαλος, επικεντρωμένος στην έκσταση, «μπλοκάρει» τα σήματα του πόνου που στέλνουν οι νευρικές απολήξεις από το δέρμα ή τα πέλματα.

3. Αναστενάρια: Όταν η πίστη συναντά τους νόμους της Φυσικής. Υπάρχει όμως μια ειδοποιός διαφορά: Στην Ασούρα η πληγή είναι ορατή και επιδιωκόμενη (τραυματισμός χωρίς έντονο πόνο). Στα Αναστενάρια, αντίθετα, οι πιστοί χορεύουν στα κάρβουνα χωρίς να παθαίνουν εγκαύματα.

Πρόκειται για θαύμα του Αγίου Κωνσταντίνου; Η επιστήμη της Φυσικής απαντά ξεκάθαρα πως όχι, καθώς εδώ συντρέχουν τρεις πολύ συγκεκριμένοι παράγοντες: Κακή αγωγιμότητα: Τα ξυλοκάρβουνα είναι εξαιρετικά κακοί αγωγοί της θερμότητας. Παρόλο που έχουν υψηλή θερμοκρασία, μεταφέρουν τη ζέστη στο δέρμα πολύ αργά. Συνεχής, ρυθμική κίνηση: Οι Αναστενάρηδες δεν στέκονται ακίνητοι. Χορεύουν με γρήγορα βήματα, πράγμα που σημαίνει ότι η επαφή του πέλματος με το κάρβουνο διαρκεί ελάχιστα κλάσματα του δευτερολέπτου — χρόνος ανεπαρκής για να προκληθεί έγκαυμα.

Φαινόμενο Leidenfrost: Λόγω της τεράστιας ψυχικής έντασης, τα πόδια των χορευτών ιδρώνουν ακαριαία. Αυτό το λεπτό στρώμα υγρασίας (ιδρώτα) δημιουργεί ένα προστατευτικό «μαξιλάρι» ατμού, που καθυστερεί την άμεση επαφή του δέρματος με τα κάρβουνα.

Αντί επιλόγου: Η κοινωνική διάσταση της κάθαρσης. Είτε μιλάμε για το σιιτικό Ισλάμ είτε για τις λαϊκές παραδόσεις της Μακεδονίας και της Θράκης, αυτά τα τελετουργικά αποτελούν βαθιές εκφράσεις της ανάγκης του ανθρώπου για συλλογική κάθαρση, εξιλέωση και ψυχική θεραπεία. Δεν πρόκειται για «μαγεία» ούτε για «υπερφυσικές ιδιότητες». Πρόκειται για την απίστευτη ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να αυθυποβάλλεται και να μεταβάλλει τη βιολογία του σώματος, όταν εντάσσεται μέσα σε μια συμπαγή, οργανωμένη κοινότητα. Η επιστήμη δεν μειώνει το δέος αυτών των εκδηλώσεων· αντίθετα, μας δείχνει ότι το πραγματικό «θαύμα» κρύβεται στις ανεξερεύνητες δυνατότητες του ίδιου του ανθρώπου.