Τις τελευταίες εβδομάδες επανέρχεται στη δημόσια συζήτηση ο όρος «ψύχωση ChatGPT», με αφορμή δημοσιεύματα που περιγράφουν περιπτώσεις ανθρώπων οι οποίοι αποδίδουν στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης ιδιότητες συνείδησης, ιδιαίτερης γνώσης ή προσωπικής σχέσης. Η εικόνα που συχνά προβάλλεται είναι αυτή μιας επικίνδυνης τεχνολογίας που “τρελαίνει” τους χρήστες. Όμως μια τέτοια ανάγνωση περισσότερο συσκοτίζει παρά φωτίζει το πραγματικό πρόβλημα.

Καταρχάς, απαιτείται ακρίβεια. Ο όρος «ψύχωση ChatGPT» δεν αποτελεί ιατρική διάγνωση ούτε αναγνωρισμένη ψυχική διαταραχή. Πρόκειται για έναν δημοσιογραφικό χαρακτηρισμό που βασίζεται σε μεμονωμένες αναφορές και σε ανησυχίες ειδικών σχετικά με το ενδεχόμενο τα chatbots να ενισχύουν υπάρχουσες ψυχικές ευαλωτότητες. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης προκαλεί από μόνη της ψύχωση σε υγιή άτομα.

Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι “επικίνδυνη”, αλλά γιατί τόσοι άνθρωποι στρέφονται σε αυτήν αναζητώντας κατανόηση, νόημα ή ψυχική στήριξη. Η απάντηση βρίσκεται στο κοινωνικό πλαίσιο: στη διάχυτη μοναξιά, στη διάλυση των συλλογικών δεσμών, στην επισφάλεια και —κυρίως— στην υποβάθμιση των δημόσιων δομών ψυχικής υγείας. Όταν η πρόσβαση σε επαγγελματική φροντίδα είναι δύσκολη ή οικονομικά απαγορευτική, η “συνομιλία” με μια μηχανή εμφανίζεται ως εύκολη και άμεση διέξοδος.

Το πρόβλημα επιτείνεται από τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται τα σύγχρονα chatbots. Τα συστήματα αυτά λειτουργούν μέσα σε ένα επιχειρηματικό μοντέλο που βασίζεται στη συνεχή εμπλοκή του χρήστη. Είναι προγραμματισμένα να είναι φιλικά, υποστηρικτικά και επιβεβαιωτικά. Σε έναν ψυχικά σταθερό άνθρωπο αυτό συνήθως δεν δημιουργεί σοβαρά ζητήματα. Σε έναν άνθρωπο όμως που βιώνει σύγχυση, παραλήρημα ή ψυχωτικά συμπτώματα, η άκριτη επιβεβαίωση μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά και όχι προστατευτικά.

Εδώ δεν πρόκειται για “κακή πρόθεση” της τεχνολογίας, αλλά για τη σταδιακή ιδιωτικοποίηση και αλγοριθμοποίηση της φροντίδας. Ένα εμπορικό εργαλείο καλείται να καλύψει κενά που αφήνει η κοινωνία και το κράτος. Η ευθύνη, όμως, δεν μπορεί να μετακυλίεται ούτε στη μηχανή ούτε στο άτομο.

Η συζήτηση γύρω από την «ψύχωση ChatGPT» κινδυνεύει να εξελιχθεί σε έναν ακόμη ηθικό πανικό. Έναν βολικό τρόπο να αποφύγουμε τα πολιτικά ερωτήματα: τη χρόνια υποχρηματοδότηση της ψυχικής υγείας, την κοινωνική απομόνωση, και την κυριαρχία ενός μοντέλου ζωής που μετατρέπει ακόμη και την ανθρώπινη επαφή σε προϊόν.

Η απάντηση δεν βρίσκεται στην τεχνοφοβία, αλλά στη ρύθμιση, στη διαφάνεια και, κυρίως, στην ενίσχυση των δημόσιων και συλλογικών μορφών φροντίδας. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι εργαλείο. Δεν μπορεί και δεν πρέπει να γίνει υποκατάστατο κοινωνίας.

B