Πηγή: Κώστας Βαξεβάνης – Documento

Υπάρχουν σήμερα ηγέτες στον κόσμο; Υπάρχουν προσωπικότητες που μπορούν να οδηγήσουν τις κοινωνίες προς το προσωπικό τους όραμα αφού μπολιάσουν με αυτό τις μάζες; Τα ερωτήματα μοιάζουν κάπως μεταφυσικά. Οι αναφορές στην έλλειψη ηγετών μοιάζουν κάπως με τις νοσταλγικές διηγήσεις συνταξιούχων που αναπολούν το παρελθόν, στο οποίο έχουν αποδώσει στοιχεία εξιδανίκευσης. Από την άλλη πλευρά, όλοι συμφωνούν ότι είναι δύσκολο να διακρίνεις στο παγκόσμιο στερέωμα, τους σύγχρονους Ντε Γκωλ, Μιτεράν, Κολ, Μπερλινγκουέρ, Ιντιρα Γκάντι, Παπανδρέου ή Ούλοφ Πάλμε. Στη θέση τους ο Τραμπ κάνει τον γελωτοποιό, ο Μητσοτάκης τον πρωθυπουργό και προσωπικότητες όπως ο Βρετανός πρώην πρωθυπουργός Μπόρις Τζόνσον έχουν περάσει στην Ιστορία ως οι στιγμές διακωμώδησής της. Για να μη μιλήσουμε για δολοφόνους όπως ο Νετανιάχου.

Την ώρα που ακόμη ένας πόλεμος είναι σε εξέλιξη, φλερτάροντας μάλιστα με την πιθανότητα να εξελιχθεί σε Γ ́ Παγκόσμιο ή έστω μια ανεξέλεγκτη μορφή πολέμου, δεν υπάρχουν ηγέτες που να λειτουργήσουν αποτρεπτικά και να ενεργοποιήσουν διεθνείς κανόνες και την κοινή γνώμη.

Η Ευρώπη, ως γηραιά κοιτίδα της δημοκρατίας και του ∆ιαφωτισμού, όχι μόνο δεν έχει να επιδείξει μια χαρισματική ηγετική μορφή, αλλά εμφανίζεται και ως μια ομογενοποιημένα ανίκανη και φοβική πολιτικοκοινωνική πραγματικότητα. «Ανθ’ ημών Γουλιμής», που θα έλεγε και ο Χαρίλαος Τρικούπης. Στη θέση του Ντε Γκωλ ή του Μιτεράν σήμερα βρίσκεται ο Μακρόν.

∆εν υπάρχει κανένας βιολογικός λόγος που δημιουργεί το έλλειμμα ηγετών. Μανάδες και πατεράδες σε όλο τον κόσμο συνεχίζουν να φέρνουν στον κόσμο παιδιά, των οποίων μάλιστα η μόρφωση και τα ερεθίσματα είναι πιο ποιοτικά από αυτά του παρελθόντος. Ποιο είναι το πρόβλημα λοιπόν; Οι ηγέτες διαμορφώνονται μέσα και εξαιτίας των κοινωνικών συνθηκών. Είναι τέκνα της εποχής τους και εκφράζουν αυτό που υπάρχει ως κοινωνικό υπόβαθρο. Αφού αναδειχτούν με αυτό τον τρόπο, αναλαμβάνουν (έτσι τουλάχιστον πρέπει να κάνουν) να οδηγήσουν την κοινωνία που τους διαμόρφωσε λίγο παραπέρα.

Για κάποιο λόγο αυτή η διαδικασία παράγει πλέον προβληματικές καταστάσεις. Οι ηγέτες μοιάζουν κατώτεροι των περιστάσεων, ενώ η πολιτική που τους συνοδεύει ή παράγουν οι ίδιοι δεν έχει τίποτα το σπουδαίο. ∆εν λύνει προβλήματα, δεν έχει ως ζητούμενο να εξομαλύνει τις τεράστιες κοινωνικές αντιθέσεις.

Οι σύγχρονοι ηγέτες (οι πολιτικοί σε μια γενικότερη θεώρηση) δεν έχουν δημιουργηθεί μέσα από ιστορικές συνθήκες που τις καθόριζαν οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και οι απαιτήσεις για κάποιο κοινό καλό. Οι μεγάλοι ηγέτες των προηγούμενων δεκαετιών έζησαν την αντιπαράθεση που σχετιζόταν με τα ιδεολογικοπολιτικά συστήματα. ∆εν υπερασπίζονταν υπερδυνάμεις με την κυνική αποδοχή της ισχύος, αλλά προτάσεις, σοσιαλιστικές ή καπιταλιστικές, για έναν καλύτερο κόσμο.

Υπήρξαν παιδιά του Μάη του ’68, των αντιπολεμικών κινημάτων, του βαθέος προβληματισμού, της ιδεολογικής μάχης και της πολιτικής αντιπαράθεσης πάνω σε θέσεις. Ενιωθαν ότι είχαν την ευθύνη για την πορεία του κόσμου. Κλήθηκαν να διαχειριστούν τον μεταπολεμικό κόσμο, την αμφισβήτηση πάγιων αρχών, το ίδιο το μοίρασμα της υφηλίου σε στρατόπεδα. ∆ημιουργήθηκαν και εξελίχθηκαν μέσα σε αυτές τις συνθήκες, θεωρώντας ότι έχουν ευθύνη. Γι’ αυτό άλλωστε είχαν αποδεχτεί τον ρόλο του ηγέτη. Φυσικά σε όλο αυτό το πλαίσιο που μοιάζει εξιδανικευμένο υπήρχαν και διαφθορά και προσωπικά συμφέροντα και αναιρέσεις του πραγματικού ρόλου του πολιτικού. Τα αρνητικά όμως αυτά στοιχεία δεν ακύρωναν το ποιος είναι ο ιδεατός ρόλος του πολιτικού.

Τι είναι αυτό που συμβαίνει σήμερα; Οι ηγέτες μοιάζουν με λογιστές που πρέπει να διαχειριστούν πρωτόκολλα και κανόνες λογιστηρίου. ∆ιαφημίζουν τα μεγάλα πανεπιστήμια από τα οποία προέρχονται, που δεν τους δίνουν κοινωνικές δεξιότητες και ευαισθησίες, αλλά τους φορούν το κοστούμι του τεχνοκράτη. Το κοινό καλό, που κάποτε ήταν το ζητούμενο έστω και προσχηματικά, δεν έχει θέση στο πολιτικό πλαίσιο που καλούνται να υπηρετήσουν. Οι γιάπηδες ηγέτες του σήμερα μοιάζουν περισσότερο με τους παλιούς Σοβιετικούς γραφειοκράτες που προσπαθούσαν να πιάσουν τα πλάνα τους και λιγότερο με πολιτικά όντα που αλληλεπιδρούν με την κοινωνία.

Κάτω από τα γραφεία τους δεν υπάρχουν ιδεολογικά ευαγγέλια αλλά manual χρηματιστηρίου, κέρδους και κριτήρια βελτίωσης, που δεν έχει όμως ως αποδέκτη την κοινωνία. Φροντίζουν για την ευημερία των αριθμών σε βάρος των ανθρώπων. ∆εν έχουν κοινωνική προέλευση αλλά αποτελούν υβρίδια του ασυναισθηματικού τεχνοκράτη χωρίς ουσιαστική μόρφωση. Εχουν την εξειδίκευση της διεκπεραίωσης μέσα από αλγόριθμους και χρήση πληροφοριών που στην πραγματικότητα δεν κατέχουν. Η κοινωνία αποτελεί γι’ αυτούς πεδίο πειραματισμών για κάποιο οικονομικό μοντέλο. ∆εν υπηρετούν πραγματικές πολιτικές αντιπαραθέσεις για χάρη της κοινωνίας. Αντιθέτως, εκπροσωπούν καρτελοποιημένα κόμματα με διαφορές σε επίπεδο λεκτικής αντιπαράθεσης και μόνο. Η πολιτική ομοιομορφία τούς επιτρέπει να παραμένουν σε θέσεις εξουσίας χωρίς να απειλούνται.

Ας πάμε όμως σε μια άλλη κατηγορία ηγετών χωρίς δημοφιλία. Ο πόλεμος εναντίον του Ιράν ενεργοποίησε επιχειρήματα περί τυραννικού καθεστώτος των μουλάδων. Οι μουλάδες είναι πράγματι τυραννικοί, αλλά αφενός δεν υπάρχουν μόνο στο Ιράν, αφετέρου δεν είναι η αιτία του πολέμου. Κατά τη διάρκεια του πολέμου το καθεστώς δείχνει να αντέχει. Οι άνθρωποι στο Ιράν, αυτήν τη στιγμή, δεν θεωρούν ως πρόβλημα τους αγιατολάχ, αλλά την ισραηλινοαμερικανική επίθεση που δέχονται. Φαίνεται ότι έχουν προετοιμαστεί επί δεκαετίες για όσα συμβαίνουν και δηλώνουν έτοιμοι να υπερασπιστούν όσα πιστεύουν.

Η εικόνα αυτή μοιάζει παράλογη για τη ∆ύση που δημιούργησε και πίστεψε σε επιπόλαιες αναγνώσεις για τους «τύραννους ηγέτες» οι οποίοι θα καταρρεύσουν. Οι τυραννικοί ηγέτες στο Ιράν και όπου αλλού διατηρούν συνδετικά στοιχεία με τις κοινωνίες τους. Μπορεί αυτά να είναι η θρησκεία, η απειλή που υπάρχει από τη ∆ύση, η ανάγκη υπεράσπισης της πατρίδας τους ή οτιδήποτε άλλο. Η σχέση ηγεσίας και λαού, ακόμη και όταν είναι προβληματική, εμπεριέχει αξιακά στοιχεία. Στο πρόσωπο του ηγέτη του ο Ιρανός, για παράδειγμα, δεν βλέπει αυτό που βλέπει ο δυτικός. ∆εν βλέπει τον τύραννο, αλλά αυτόν που με αυταπάρνηση υπηρέτησε τη χώρα του για να την κάνει υπερδύναμη. ∆εν είναι τυχαίο που στο ερώτημα «ποιον θεωρείς σήμερα ισχυρό ηγέτη;» οι περισσότεροι στην Ελλάδα απαντούν «ο Πούτιν και ο Ερντογάν». Προφανώς δεν κάνουν αποτίμηση δημοκρατικής ευαισθησίας. Οι ηγέτες αυτοί προτάσσουν (έστω και ψευδώς) ένα αξιακό πλέγμα που τους συνδέει με την κοινωνία.

Βλέπουμε εμείς το ίδιο στους ηγέτες μας, ακόμη και σε αυτούς που τους ψηφίζουμε ή είναι μια επιλογή ανάγκης; Ο σύγχρονος ψηφοφόρος καταναλώνει επικοινωνιακά στοιχεία, στέκεται απέναντι στην πολιτική με likes και όχι με πολιτικές θέσεις και απαιτήσεις και συνήθως επιλέγει ως καθοριστική πολιτική στάση την αποχή από την πολιτική. Στα μάτια του ο πολιτικός είναι (στην καλύτερη περίπτωση) το σύστημα της προσωπικής του εξυπηρέτησης ή αυτός στον οποίο έχει αναθέσει από απόγνωση τη ζωή του. Σε κάθε περίπτωση δεν πιστεύει στον ηγέτη. Ναι, η εποχή γέννησε και διαμόρφωσε τους ηγέτες της. Τους έκανε κατ’ εικόνα και ομοίωση διαχειριστές της επιβολής που έχει το κέρδος επάνω στους ανθρώπους. Είναι οι απόφοιτοι της σχολής του κατευνασμού, της ιδιώτευσης, του καταναλωτισμού και της τεχνητής ευωχίας. Το κακό είναι ότι οι ηγέτες που έχουν διαμορφωθεί από την εποχή τους διαμορφώνουν με τη σειρά τους την εποχή. ∆ιαλεκτική τρόμου.