Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Στις μέρες μας, η γνωστή ρήση του Χέγκελ πως «η λογική γίνεται παραλογισμός» δεν αποτελεί απλώς ένα φιλοσοφικό σχήμα του παρελθόντος, αλλά την καθημερινή, ζοφερή πραγματικότητα που βιώνει η εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα.

Ζούμε στην εποχή της λεγόμενης «κοινωνίας της γνώσης», της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης και του καθολικού ψηφιακού διαδικτύου. Κι όμως, αντί η τεχνολογική και επιστημονική αυτή έκρηξη να απελευθερώσει τη λαϊκή συνείδηση από τα δεσμά των προκαταλήψεων, γινόμαστε μάρτυρες μιας πρωτοφανούς αναζωπύρωσης του πιο σκοτεινού ανορθολογισμού.

Πώς εξηγείται αυτή η βαθιά αντίφαση; Πώς γίνεται το εργαλείο που θα μπορούσε να εκδημοκρατίσει τη γνώση να μετατρέπεται σε θερμοκήπιο θεωριών συνωμοσίας, σκοταδισμού, νεοφασιστικών αφηγημάτων και μεταφυσικής;

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποια «γενική πνευματική νωθρότητα» των μαζών, όπως αρέσκονται να αναλύουν οι αστοί διανοούμενοι. Βρίσκεται στη βαθιά, δομική κρίση του ίδιου του καπιταλιστικού συστήματος.

1. Ο Αστικός Ορθολογισμός στα Όριά του

Όταν η αστική τάξη ανέβαινε στην ιστορική σκηνή με τον Διαφωτισμό, χρησιμοποίησε τον ορθό λόγο και την επιστήμη ως όπλα για να γκρεμίσει τη φεουδαρχία και τη θεοκρατία. Σήμερα, στην εποχή του ύστερου, παρακμιακού καπιταλισμού, ο ορθολογισμός της άρχουσας τάξης έχει μετατραπεί στο αντίθετό του. Η «λογική» του συστήματος είναι η λογική του μέγιστου κέρδους μέσα από την καταστροφή των παραγωγικών δυνάμεων, την εξαθλίωση των εργαζομένων, τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους και την οικολογική υποβάθμιση.

Όταν η επίσημη «λογική» επιτάσσει ότι είναι ορθολογικό να ιδιωτικοποιούνται η υγεία και η παιδεία, να πλειστηριάζονται λαϊκά σπίτια και να σφαγιάζονται λαοί για τα συμφέροντα των πολυεθνικών, τότε η κοινωνική συνείδηση εγκλωβίζεται. Ο επίσημος «ορθός λόγος» ταυτίζεται στα μάτια των μαζών με την κρατική βία και την ταξική καταπίεση.

 2. Το Διαδίκτυο ως Μηχανισμός Χειραγώγησης και Αποξένωσης

Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν λειτουργούν σε κοινωνικό κενό· ανήκουν σε μονοπωλιακούς κολοσσούς. Οι αλγόριθμοι των Big Tech δεν σχεδιάστηκαν για να μορφώνουν, αλλά για να παράγουν κέρδος μέσω της μέγιστης αλληλεπίδρασης (engagement). Και τίποτα δεν πουλάει περισσότερο από τον φόβο, την οργή και τον εντυπωσιασμό.

Ο ψηφιακός κόσμος, αντί να ενώσει, απομονώνει τους εργαζόμενους σε «ψηφιακές φούσκες». Η απώλεια της αυθεντικής συλλογικότητας, η υποχώρηση της οργανωμένης ταξικής πάλης και η αποδυνάμωση των σωματείων αφήνουν το άτομο μόνο του απέναντι στην οθόνη. Μέσα στην απελπισία της καθημερινής επιβίωσης και χωρίς ταξικό προσανατολισμό, η εύκολη, μεταφυσική ερμηνεία των δεινών (π.χ. «μας ψεκάζουν», «φταίνε οι ξένοι», «είναι σχέδιο σκοτεινών ελίτ») γίνεται το εύπεπτο υποκατάστατο της πραγματικής πολιτικής ανάλυσης.

3. Η Φανουρόπιτα της Απόγνωσης: Όταν η Επιβίωση Γίνεται Μεταφυσικό Ζήτημα

Δεν χρειάζεται, όμως, να ψάξει κανείς βαθιά στα άδυτα του διαδικτύου για να βρει τον σύγχρονο ανορθολογισμό. Αρκεί μια ματιά στις εικόνες των ημερών από τους ναούς όλης της χώρας, όπου εκατοντάδες πιστοί σχηματίζουν ουρές κουβαλώντας μια «φανουρόπιτα». Ένα παραδοσιακό έθιμο που στις μέρες μας αποκτά μια βαθιά, σχεδόν τραγική κοινωνική διάσταση.

Σε μια κοινωνία όπου η εύρεση σταθερής εργασίας με αξιοπρεπή μισθό μοιάζει με θαύμα, όπου η ακρίβεια έχει τινάξει στον αέρα τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς και η δημόσια υγεία καταρρέει, ο άνθρωπος της διπλανής πόρτας σπρώχνεται να ζητήσει βοήθεια από τον «Άγιο που φανερώνει». Ο εγκλωβισμός της λαϊκής συνείδησης στη μεταφυσική δεν είναι τυχαίος. Όταν το αστικό κράτος δηλώνει «ανίκανο» να εξασφαλίσει τα στοιχειώδη και η επίσημη πολιτική παραλογίζεται, η αναζήτηση μιας «μαγικής» λύσης γίνεται το καταφύγιο του απροστάτευτου ανθρώπου.

Το σύστημα όχι μόνο δεν πολεμά αυτόν τον σκοταδισμό, αλλά τον συντηρεί και τον ενθαρρύνει. Προτιμά έναν εργαζόμενο που, αντί να οργανωθεί στο σωματείο του και να διεκδικήσει τα δικαιώματά του, εναποθέτει τη μοίρα του στις προσευχές και στα τάματα. Η φανουρόπιτα μετατρέπεται έτσι, από ένα απλό έθιμο, σε σύμβολο μιας κοινωνίας που της έκλεψαν τη λογική και της άφησαν την ψευδίσθηση. Ο ανορθολογισμός αποστρέφει το βλέμμα από την πάλη των τάξεων και το στρέφει σε ανύπαρκτους, φανταστικούς εχθρούς, διαχέοντας την κοινωνική οργή στο κενό ή, ακόμα χειρότερα, προς τον εκφασισμό και τον κοινωνικό κανιβαλισμό.

Το Καθήκον των Κομμουνιστών

Ως μαρξιστές, ξέρουμε καλά ότι ο σκοταδισμός δεν νικιέται με ηθικολογίες ούτε με ακαδημαϊκές διαλέξεις περί «ορθότητας της επιστήμης». Νικιέται μόνο μέσα στους δρόμους, στα πανεπιστήμια και στους χώρους δουλειάς. Η απάντηση στον παραλογισμό του συστήματος δεν είναι η επιστροφή σε μια δήθεν «ουδέτερη» αστική λογική, αλλά η ανάδειξη της προλεταριακής, μαρξιστικής επιστημονικής ανάλυσης.

Πρέπει να ξαναδώσουμε στις μάζες το εργαλείο του ιστορικού υλισμού για να μπορούν να ερμηνεύσουν τον κόσμο και, κυρίως, να τον αλλάξουν. Απέναντι στο σκοτάδι που γεννά η σήψη του καπιταλισμού, προτάσσουμε την οργανωμένη, συνειδητή ταξική πάλη. Για να γίνει ξανά η λογική, το όπλο για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας.

Καθαρές κουβέντες. Δεν υποκλινόμαστε και δεν “σεβόμαστε” μεταφυσικές αντιλήψεις -αντίθετα έχουμε ανοιχτό μέτωπο μαζί τους- και δεν συμμαχούμε με κάποιους/ες θρησκόληπτους/ες απλώς και μόνο για να μας αποφέρουν κάποια ψηφαλάκια.