Η πρόσφατη πανελλαδική έρευνα της Metron Analysis για τον Κύκλος Ιδεών δεν καταγράφει απλώς μια ακόμα «αρνητική γνώμη» της κοινής γνώμης απέναντι στους θεσμούς. Αποτυπώνει κάτι πολύ βαθύτερο και πιο επικίνδυνο για το ίδιο το πολιτικό σύστημα: την κατάρρευση της κοινωνικής εμπιστοσύνης προς τη λεγόμενη «ανεξάρτητη δικαιοσύνη» και συνολικά προς τον μηχανισμό του αστικού κράτους.

Στις υποθέσεις των Τεμπών, του ΟΠΕΚΕΠΕ και των υποκλοπών, τα ποσοστά όσων πιστεύουν ότι θα υπάρξει πραγματική απόδοση δικαιοσύνης κινούνται σε εξευτελιστικά χαμηλά επίπεδα. Μόλις το 19%-23% απαντά πως «ναι, θα αποδοθούν ευθύνες», ενώ το συντριπτικό 77%-80% θεωρεί πως τελικά δεν θα γίνει τίποτα. Πρόκειται για ιστορικά πρωτοφανή ποσοστά δυσπιστίας που δεν στρέφονται μόνο απέναντι σε μια κυβέρνηση ή σε κάποιους διεφθαρμένους αξιωματούχους. Στρέφονται απέναντι στον ίδιο τον πυρήνα της αστικής εξουσίας και της «θεσμικής κανονικότητας».

Και πώς να είναι διαφορετικά;

Από το έγκλημα στα Τέμπη, όπου δεκάδες οικογένειες συνεχίζουν να περιμένουν πραγματική δικαίωση, μέχρι το σκάνδαλο των υποκλοπών και τις ατέλειωτες υποθέσεις διαφθοράς που θάβονται σε συρτάρια, ο λαός βλέπει ξανά και ξανά το ίδιο έργο: καθυστερήσεις, συγκάλυψη, αρχειοθετήσεις, πολιτικές παρεμβάσεις και τελικά ατιμωρησία για όσους διαθέτουν οικονομική και πολιτική ισχύ. Η «δικαιοσύνη» εμφανίζεται όχι ως μηχανισμός λογοδοσίας αλλά ως εργαλείο εκτόνωσης κοινωνικής οργής και διαχείρισης εντυπώσεων.

Όταν όμως οι θεσμοί χάνουν κάθε ηθικό κύρος στη συνείδηση της κοινωνικής πλειοψηφίας, τότε η ίδια η έννοια της νομιμότητας αρχίζει να αμφισβητείται.

Γι’ αυτό και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ενέργειες άμεσης δράσης βρίσκουν σήμερα πλατιά κοινωνική αποδοχή, ακόμη κι όταν κινούνται έξω από τα στενά όρια της αστικής νομιμότητας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η πρόσφατη παρέμβαση μελών του Ρουβίκωνας απέναντι σε γιατρό που καταγγελλόταν για «φακελάκια». Ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας δεν είδε εκεί «παραβατικότητα», όπως έσπευσαν να ουρλιάξουν τα συστημικά ΜΜΕ. Είδε μια πράξη που εξέφραζε το κοινό αίσθημα απέναντι σε ένα σύστημα που προστατεύει τους ισχυρούς και αφήνει τα θύματα αβοήθητα.

Αυτό είναι το ουσιαστικό πολιτικό συμπέρασμα της περιόδου: η λαϊκή νομιμοποίηση μετακινείται. Όσο το κράτος, η δικαιοσύνη και οι θεσμοί χάνουν την αξιοπιστία τους, τόσο μεγαλύτερα κομμάτια της κοινωνίας αναζητούν άλλες μορφές αντίστασης, παρέμβασης και διεκδίκησης δικαίου.

Η ιστορία άλλωστε το έχει αποδείξει αμέτρητες φορές. Σε κάθε περίοδο βαθιάς κρίσης νομιμότητας, οι κοινωνίες γεννούν μορφές αυτοπροστασίας και συλλογικής δράσης που έρχονται σε σύγκρουση με το επίσημο θεσμικό πλαίσιο. Αυτό δεν αποτελεί «εκτροπή». Αποτελεί κοινωνικό σύμπτωμα της αποσύνθεσης της κυρίαρχης ιδεολογίας.

Η αριστερά και το λαϊκό κίνημα οφείλουν να προσεγγίσουν αυτό το φαινόμενο χωρίς φοβικά σύνδρομα, χωρίς ηθικολογίες και χωρίς να υιοθετούν την ατζέντα περί «νόμου και τάξης» που επιβάλλουν τα κυρίαρχα ΜΜΕ και οι μηχανισμοί εξουσίας. Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψει η κοινωνία σε μια ψεύτικη «νομιμοφροσύνη» απέναντι σε θεσμούς που έχουν χάσει κάθε αξιοπιστία. Το ζητούμενο είναι η οργάνωση αυτής της συσσωρευμένης λαϊκής οργής σε συλλογική, συνειδητή και πολιτική κατεύθυνση.

Γιατί η πραγματική δημοκρατία και η πραγματική δικαιοσύνη δεν μπορούν να υπάρξουν μέσα σε ένα σύστημα που η ίδια η κοινωνική πλειοψηφία θεωρεί σάπιο και αναξιόπιστο.

Η ιστορία δεν γράφεται στα δικαστικά μέγαρα των ισχυρών. Γράφεται στους δρόμους, στις κινητοποιήσεις, στις κοινωνικές συγκρούσεις και στις συνειδήσεις ανθρώπων που αρνούνται να συμβιβαστούν με την ατιμωρησία και τη σαπίλα.

Και όλα δείχνουν πως αυτή η συνείδηση σήμερα όχι μόνο υπάρχει — αλλά δυναμώνει.