Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης είναι ίσως το πιο φορτισμένο ιστορικό γεγονός της συλλογικής μνήμης αυτού του τόπου. Για αιώνες διδασκόμαστε ότι στις 29 Μαΐου 1453 χάθηκε η «Βασιλεύουσα», ότι οι Οθωμανοί κατέκτησαν την Πόλη και ότι μαζί της έσβησε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Μόνο που η ιστορία δεν γράφεται με θρήνους, θρύλους και εθνικούς μύθους. Και κυρίως δεν εξηγείται αν αποκοπεί από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που γεννούν τα μεγάλα γεγονότα.

Η Κωνσταντινούπολη δεν έπεσε μέσα σε μια μέρα.

Όταν τα στρατεύματα του Μωάμεθ Β΄ έφτασαν έξω από τα τείχη της, η αυτοκρατορία βρισκόταν ήδη σε κατάσταση αποσύνθεσης. Είχαν προηγηθεί δεκαετίες οικονομικής παρακμής, εμφυλίων συγκρούσεων, πολιτικών δολοπλοκιών και λεηλασίας του δημόσιου πλούτου από τις ισχυρές οικογένειες της εποχής.

Το Βυζάντιο είχε πάψει προ πολλού να είναι η πανίσχυρη αυτοκρατορία των προηγούμενων αιώνων. Η πραγματική εξουσία βρισκόταν στα χέρια μιας στενής αριστοκρατικής ελίτ, ενώ ο λαός βυθιζόταν στη φτώχεια και στην υπερφορολόγηση. Οι ισχυροί συγκρούονταν μεταξύ τους για αξιώματα και προνόμια την ώρα που η αυτοκρατορία συρρικνωνόταν και έχανε εδάφη.

Δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που μια άρχουσα τάξη αποδεικνύεται ανίκανη να υπερασπιστεί ακόμη και το ίδιο το οικοδόμημα της εξουσίας της.

Η παρακμή είχε ξεκινήσει πολύ πριν από τα κανόνια του Ουρβανού και τις επιθέσεις των Οθωμανών. Είχε αρχίσει όταν η κοινωνία διαλύθηκε από τις ανισότητες, όταν τα συμφέροντα των λίγων τέθηκαν πάνω από τις ανάγκες των πολλών και όταν η επιβίωση του λαού έπαψε να αποτελεί προτεραιότητα.

Γι’ αυτό και η Άλωση δεν μπορεί να ερμηνευτεί μόνο ως στρατιωτική ή εθνική ήττα.

Ήταν και το αποτέλεσμα μιας βαθιάς κοινωνικής και πολιτικής κρίσης.

Σήμερα, βέβαια, οι επαγγελματίες πατριδοκάπηλοι θα ξαναστήσουν το γνωστό πανηγύρι. Θα μιλήσουν για το «ένδοξο έθνος», για «προαιώνιους εχθρούς», για «χαμένες πατρίδες» και για «εθνικές προδοσίες». Θα αποκρύψουν όμως το ουσιαστικό ερώτημα:

Ποιοι πλήρωσαν το τίμημα της κατάρρευσης;

Όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα στην ιστορία, δεν ήταν οι άρχοντες, οι αυλικοί και οι μεγιστάνες που υπέφεραν περισσότερο. Ήταν οι λαϊκές τάξεις. Οι άνθρωποι που δεν αποφάσισαν τις πολιτικές επιλογές της εποχής αλλά βρέθηκαν να πληρώνουν τις συνέπειές τους.

Αυτό είναι ίσως το πιο επίκαιρο δίδαγμα της Άλωσης.

Οι κοινωνίες δεν καταρρέουν ξαφνικά. Η παρακμή τους προετοιμάζεται αργά, μέσα από την κοινωνική αδικία, τη διαφθορά, τη συγκέντρωση πλούτου και εξουσίας στα χέρια λίγων, την απαξίωση των συλλογικών αναγκών και την αδιαφορία των ελίτ για την τύχη των πολλών.

Κάθε εποχή έχει τους δικούς της αυτοκράτορες, τους δικούς της αυλικούς και τους δικούς της μεγιστάνες.

Και κάθε φορά που οι λαϊκές τάξεις καλούνται να πληρώσουν τον λογαριασμό της παρακμής ενός συστήματος, η ιστορία της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης παύει να είναι ένα μακρινό γεγονός του 1453 και μετατρέπεται σε μια εξαιρετικά σύγχρονη πολιτική υπενθύμιση.

Γιατί οι πόλεις δεν πέφτουν μόνο από τους εξωτερικούς εχθρούς.

Πέφτουν πρώτα από εκείνους που τις κυβερνούν.