Σαν σήμερα, 8 Αυγούστου 2003, έφυγε από τη ζωή ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες πεζογράφους του 20ού αιώνα
Υπάρχουν συγγραφείς που γράφουν για την εποχή τους. Υπάρχουν και συγγραφείς που αναμετριούνται με την εποχή τους. Ο Αντώνης Σαμαράκης ανήκε στη δεύτερη κατηγορία.
Στις 8 Αυγούστου 2003, πριν από 23 χρόνια, έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 83 ετών, ένας άνθρωπος που δεν αντιμετώπισε ποτέ τη λογοτεχνία ως διακοσμητική υπόθεση. Για τον Σαμαράκη, η γραφή ήταν τρόπος να μιλήσει για τον άνθρωπο που συνθλίβεται από την εξουσία, τον φόβο, τον πόλεμο, τον αυταρχισμό, τη γραφειοκρατία, την κοινωνική αδικία.
Και ίσως γι’ αυτό τα βιβλία του εξακολουθούν να διαβάζονται.
Γιατί ο κόσμος που περιγράφει μπορεί να έχει αλλάξει μορφή, αλλά δεν έχει εξαφανιστεί.
Από την πλατεία Βάθης στη λογοτεχνία
Ο Αντώνης Σαμαράκης γεννήθηκε στην Αθήνα στις 16 Αυγούστου 1919 και μεγάλωσε στην περιοχή της πλατείας Βάθης. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και από το 1935 εργάστηκε στο υπουργείο Εργασίας, με μια διακοπή την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά.
Δεν ήταν ένας διανοούμενος αποκομμένος από την κοινωνία.
Από νεαρή ηλικία ήρθε σε επαφή με τις κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις της εποχής του. Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει μάλιστα τη συμμετοχή του στην παράνομη οργάνωση «Κοινωνική Αλληλεγγύη», που συνδεόταν με ανθρώπους του χώρου της Αριστεράς. Κατά την Κατοχή συμμετείχε στην Αντίσταση.
Αυτές οι εμπειρίες δεν έμειναν έξω από τη λογοτεχνία του.Πέρασαν μέσα στις σελίδες του.Και τις σημάδεψαν για πάντα.
«Ζητείται ελπίς»
Η λογοτεχνική του παρουσία ξεκίνησε νωρίτερα, ήδη από τη δεκαετία του 1930, με ποιήματα. Ωστόσο, το 1954 ήταν η χρονιά που ουσιαστικά καθιερώθηκε ως πεζογράφος, με τη συλλογή διηγημάτων «Ζητείται ελπίς».
Ο τίτλος από μόνος του θα μπορούσε να αποτελεί ολόκληρο πολιτικό και κοινωνικό σχόλιο.
Ζητείται ελπίς.
Σε έναν κόσμο που είχε βγει από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή και τον φασισμό, αλλά δεν είχε βρει ακόμη τον δρόμο προς την πραγματική κοινωνική ειρήνη.
Ο Σαμαράκης δεν έγραψε για τους ισχυρούς. Έγραψε για τους ανθρώπους που βρίσκονται απέναντί τους. Για τον φοβισμένο. Για τον μοναχικό. Για τον άνθρωπο που προσπαθεί να κρατήσει όρθια την αξιοπρέπειά του μέσα σε έναν μηχανισμό που τον θέλει πειθήνιο.
Και το έκανε με γλώσσα λιτή, κοφτή, χωρίς περιττά στολίδια.
«Το Λάθος»: ένα μυθιστόρημα που προηγήθηκε της εποχής του
Το 1965 κυκλοφόρησε το σημαντικότερο ίσως έργο του, «Το Λάθος». Ένα μυθιστόρημα για έναν εφιαλτικό ολοκληρωτικό μηχανισμό, όπου ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν απρόσωπο μηχανισμό εξουσίας.
Δεν χρειάζεται μεγάλη φαντασία για να αντιληφθεί κανείς γιατί το βιβλίο απέκτησε τέτοια σημασία.
Το βιβλίο κυκλοφόρησε δύο χρόνια πριν από τη δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967. Το ίδιο το υπουργείο Πολιτισμού έχει χαρακτηρίσει το έργο προφητικό, ακριβώς επειδή περιέγραφε ένα κράτος εφιάλτη υπό ολοκληρωτικό καθεστώς λίγο πριν η Ελλάδα γνωρίσει τη δική της επτάχρονη δικτατορία.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της λογοτεχνίας του Σαμαράκη:
Δεν περιέγραφε απλώς τον αυταρχισμό. Προσπαθούσε να προειδοποιήσει για την άφιξή του.
Το «Λάθος» δεν είναι μόνο ένα μυθιστόρημα. Είναι μια προειδοποίηση για το τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος παραδίδει την ελευθερία του σε έναν μηχανισμό που υποτίθεται ότι λειτουργεί «για το καλό του».
Η δικτατορία, η λογοκρισία και η άρνηση
Ο Σαμαράκης δεν ήταν άνθρωπος που μπορούσε να συμφιλιωθεί εύκολα με την εξουσία.
Η ζωή του είχε περάσει μέσα από δικτατορία, Κατοχή, Αντίσταση και πολιτικές συγκρούσεις. Η εμπειρία του αυταρχισμού δεν ήταν θεωρητική.
Ήταν βιωμένη.
Γι’ αυτό και η λογοτεχνία του έχει αυτή την επίμονη εμμονή με την ελευθερία. Δεν ενδιαφέρεται απλώς για το ποιος κυβερνά. Ενδιαφέρεται για το τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν κυβερνά ο φόβος.
Και αυτό είναι που κάνει τον Σαμαράκη να ξεφεύγει από τα όρια μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου.
«Αρνούμαι»
Το 1961 κυκλοφόρησε η συλλογή διηγημάτων «Αρνούμαι». Και η λέξη έχει ιδιαίτερο βάρος.
Αρνούμαι.
Αρνούμαι να αποδεχτώ το άδικο ως φυσιολογικό.
Αρνούμαι να θεωρήσω τον φόβο κανονικότητα.
Αρνούμαι να συμβιβαστώ με την απανθρωπιά.
Αρνούμαι να δεχτώ ότι ο άνθρωπος είναι απλώς ένας αριθμός μέσα σε έναν κρατικό ή κοινωνικό μηχανισμό.
Ίσως αυτή η λέξη να συμπυκνώνει καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη τη στάση ζωής του.
Ένας συγγραφέας με κοινωνική συνείδηση
Ο Σαμαράκης δεν περιορίστηκε ποτέ στα βιβλία του.
Υπήρξε ενεργός πολίτης και υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εργάστηκε για χρόνια στο υπουργείο Εργασίας και συμμετείχε σε διεθνείς διασκέψεις για εργασιακά και μεταναστευτικά ζητήματα. Αργότερα ανέλαβε αποστολές και για διεθνείς οργανισμούς, ενώ ως εκπρόσωπος της UNESCO ταξίδεψε στην Αιθιοπία και δραστηριοποιήθηκε για τα προβλήματα των κατοίκων της.
Ιδιαίτερη θέση στη δράση του κατείχε η υπεράσπιση των παιδιών.
Η UNESCO τον τίμησε ως Πρεσβευτή Καλής Θέλησης για τα παιδιά του Κόσμου, ενώ στην Ελλάδα υπήρξε από τους ανθρώπους που συνέβαλαν στη δημιουργία της «Βουλής των Εφήβων».
Αυτό έχει σημασία.
Γιατί ο άνθρωπος που έγραψε για ολοκληρωτικά καθεστώτα δεν επέλεξε να κλειστεί στον πύργο της λογοτεχνικής του αναγνώρισης. Έμεινε μέσα στην κοινωνία.
Ένας Έλληνας συγγραφέας που ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο
Το έργο του Σαμαράκη μεταφράστηκε σε περισσότερες από 30 γλώσσες και κυκλοφόρησε σε δεκάδες χώρες. Το 2020, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του, το υπουργείο Πολιτισμού ανακήρυξε το έτος «Έτος Αντώνη Σαμαράκη», αναγνωρίζοντας τη μεγάλη λογοτεχνική και ανθρωπιστική του προσφορά.
Το «Λάθος» γνώρισε διεθνή αναγνώριση και μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο το 1975. Για το «Αρνούμαι» τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος το 1962, ενώ το «Λάθος» τιμήθηκε με βραβεία στην Ελλάδα και στη Γαλλία.
Δεν έγινε όμως ποτέ συγγραφέας της αυτάρεσκης «ελίτ».
Ο Σαμαράκης είχε κάτι πολύ πιο δύσκολο:είχε αναγνωσιμότητα χωρίς να εγκαταλείψει την κοινωνική του ευαισθησία.
Και σήμερα;
Είκοσι τρία χρόνια μετά τον θάνατό του, η φωνή του δεν ακούγεται σαν μουσειακό κατάλοιπο. Ακούγεται σαν προειδοποίηση.
Γιατί ο κόσμος του «Λάθους» δεν έχει εξαφανιστεί.
Ο άνθρωπος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει μηχανισμούς εξουσίας που του ζητούν να υπακούσει.
Η δημοκρατία εξακολουθεί να δοκιμάζεται.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα εξακολουθούν να παραβιάζονται.
Η κοινωνική αδικία εξακολουθεί να παράγει αποκλεισμό.
Και η εξουσία εξακολουθεί να έχει την ίδια παλιά συνήθεια: να προσπαθεί να πείσει τους ανθρώπους ότι το παράλογο είναι λογικό, η υποταγή είναι ελευθερία και η σιωπή είναι υπευθυνότητα.
Γι’ αυτό και ο Σαμαράκης παραμένει επίκαιρος.
Όχι επειδή «πέρασε στην ιστορία». Αλλά επειδή η ιστορία που τον γέννησε δεν έχει τελειώσει.
«Ζητείται ελπίς» — και σήμερα
Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγαλύτερο μάθημα που μας άφησε.
Η ελπίδα δεν είναι ένα ρομαντικό συναίσθημα.
Δεν είναι αναμονή.
Δεν είναι η παθητική προσδοκία ότι κάποιος άλλος θα λύσει τα προβλήματά μας.
Η ελπίδα, στον κόσμο του Σαμαράκη, βρίσκεται στην αντίσταση του ανθρώπου απέναντι στην απανθρωπιά.
Στο «όχι» απέναντι στον φόβο.
Στην άρνηση να θεωρήσουμε φυσιολογικό αυτό που μας παρουσιάζουν ως αναπόφευκτο.
Στην υπεράσπιση της αξιοπρέπειας ακόμη κι όταν όλα μοιάζουν χαμένα.
Γι’ αυτό, σαν σήμερα, δεν χρειάζεται απλώς να θυμηθούμε τον Αντώνη Σαμαράκη.
Χρειάζεται να ξαναδιαβάσουμε τα βιβλία του.
Και κυρίως να ξανακούσουμε εκείνη τη μικρή, επίμονη κραυγή που έγραψε το 1954: «Ζητείται ελπίς».
Γιατί, τελικά, όσο υπάρχει η ανάγκη να ζητείται ελπίδα, υπάρχει και η ανάγκη να υπάρχουν άνθρωποι που αρνούνται το «Λάθος».
Κι ο Αντώνης Σαμαράκης ήταν ένας από αυτούς.
0 Comments