Στις 23 Σεπτέμβρη 1939, εξόριστος στο Λονδίνο και κυνηγημένος από τον χιτλερισμό, πεθαίνει ο Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο άνθρωπος που ξεγύμνωσε την υποκρισία της αστικής ηθικής, αποδεικνύοντας ότι ο άνθρωπος δεν είναι ο απόλυτος, «ορθολογικός» κυρίαρχος του εαυτού του, αλλά ένα πεδίο διαρκούς σύγκρουσης ανάμεσα στις βαθύτερες ορμές του και την κοινωνική καταστολή.

Για το επαναστατικό κίνημα, η επέτειος αυτή αποτελεί την ιδανική αφορμή για να αναλογιστούμε τη βαθιά, εκρηκτική και αναγκαία σχέση ανάμεσα στην ψυχανάλυση και τον Μαρξισμό.

Από πολύ νωρίς, οι πιο ανησυχείς και ριζοσπαστικές φωνές του μαρξιστικού κινήματος κατάλαβαν ότι η οικονομική ανάλυση του Καρλ Μαρξ για την αλλοτρίωση και την εκμετάλλευση χρειαζόταν ένα απαραίτητο συμπλήρωμα: την κατανόηση του πώς το καπιταλιστικό σύστημα εγγράφεται μέσα στον ίδιο τον ανθρώπινο ψυχισμό. Έτσι γεννήθηκε το ρεύμα του Φροϋδομαρξισμού, μια θεωρητική και πολιτική απόπειρα να ενωθεί η κοινωνική επανάσταση με την ψυχική απελευθέρωση.

Πρωτοπόροι αυτής της σύγκλισης, όπως ο Βίλχελμ Ράιχ, υποστήριξαν ότι η ταξική κοινωνία δεν επιβάλλεται μόνο με τα όπλα, την αστυνομία και την οικονομική βία, αλλά και με την εσωτερικευμένη καταστολή. Ο Ράιχ εξήγησε πώς η αυταρχική πατριαρχική οικογένεια, ως βασικός πυλώνας του καπιταλισμού, λειτουργεί σαν ένα εργοστάσιο παραγωγής υποταγμένων χαρακτήρων. Καταστέλλοντας τις σεξουαλικές και ζωτικές ορμές από την παιδική ηλικία, το σύστημα διαμορφώνει ανθρώπους φοβισμένους, ενοχικούς και έτοιμους να υποταχθούν στην εξουσία του εργοδότη, του κράτους και, τελικά, του φασίστα δικτάτορα.

Αργότερα, οι στοχαστές της Σχολής της Φρανκφούρτης (όπως ο Μαξ Χορκχάιμερ, ο Τέοντορ Αντόρνο και ο Έριχ Φρομ) χρησιμοποίησαν τα εργαλεία του Φρόιντ για να αναλύσουν τη μαζική ψυχολογία του φασισμού και τον αυταρχικό χαρακτήρα. Στο μνημειώδες έργο του «Έρως και Πολιτισμός», ο Χέρμπερτ Μαρκούζε προχώρησε ακόμα περισσότερο, εισάγοντας την έννοια της «πρόσθετης καταστολής». Ο Μαρκούζε απέδειξε ότι ο καπιταλισμός δεν επιβάλλει απλώς την απαραίτητη καταστολή για να υπάρξει κοινωνική συμβίωση, αλλά μια τεχνητή, υπερβολική καταστολή με μοναδικό στόχο να μετατρέψει την ανθρώπινη ύπαρξη σε ένα πειθήνιο γρανάζι της παραγωγής και της κερδοφορίας.

Η συνάντηση Μαρξ και Φρόιντ μας διδάσκει ότι η ταξική πάλη δεν διεξάγεται μόνο στους χώρους δουλειάς και στους δρόμους, αλλά και μέσα στο «σκοτεινό δωμάτιο» της ανθρώπινης συνείδησης. Το σύστημα καταφέρνει να επιβιώνει επειδή μετατρέπει την κοινωνική καταπίεση σε ατομική νεύρωση, κάνοντας τον εργαζόμενο να νιώθει ένοχος για τη δυστυχία του, αντί να στρέφει την οργή του ενάντια στους εκμεταλλευτές του.

Ο Φρόιντ είδε τα βιβλία του να παραδίδονται στην πυρά το 1933 από το ναζιστικό καθεστώς και πέθανε τις πρώτες μέρες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, παρακολουθώντας την Ευρώπη να βυθίζεται στη βαρβαρότητα.

Σήμερα, σε έναν καπιταλισμό που γεννά μαζικά κατάθλιψη, ψυχικές διαταραχές και απομόνωση, η κληρονομιά του παραμένει ένα όπλο κριτικής. Η απελευθέρωση της κοινωνίας από τα δεσμά του κεφαλαίου είναι αδύνατη χωρίς την ταυτόχρονη απελευθέρωση του ανθρώπου από τα ψυχικά δεσμά του φόβου και της χειραγώγησης. Για να αλλάξουμε τον κόσμο, πρέπει να κατανοήσουμε και να απελευθερώσουμε και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Β