Του Γιώργη Γιαννακέλλη

Με αφορμή ότι σαν χτες, 13 Οκτώβρη 1904, στη Στάτιστα της περιοχής της Καστοριάς, σε σύγκρουση με οθωμανικές δυνάμεις, σκοτώθηκε ο Παύλος Μελάς, είχαμε κάνει μια σχετική ανάρτηση.

Στην αναπαραγωγή της στον λογαριασμό μας στο f/b υπήρξαν εκατοντάδες σχόλια από τα οποία διαπιστώνεις πόσο εύκολα η ιστορική μνήμη μετατρέπεται σε πεδίο εθνικιστικής περιχαράκωσης, από ένα κόσμο που πιστεύει εθνικούς μύθους, κύρια φασίστες και ναζιστές. Μπήκα, λοιπόν στην διαδικασία να μπλοκάρω αρκετούς από αυτούς αφού στερούμενοι επιχειρημάτων για να αντικρούσουν το κείμενο μας κατέφυγαν σε βρισιές.

Ας επανέλθουμε όμως στο θέμα αφού ενοχλεί τόσο πολύ τους πατριδοκάπηλους.

Όπως συμβαίνει με την Αγία Λαύρα και το Κρυφό Σχολειό, έτσι και με τους υπόλοιπους εθνικούς μύθους. Το τελευταίο που μετράει για το αστικό κράτος είναι η σχέση τους με την ιστορική αλήθεια. Σημασία έχει να συντηρείται ο μύθος, να αναπαράγεται από γενιά σε γενιά μέσω του εκπαιδευτικού μηχανισμού και να μετατρέπεται σε ένα εθνικό αφήγημα, απρόσβλητο από κάθε αμφισβήτηση.

Μέσα από αυτή ακριβώς τη διαδικασία κατασκευάστηκε σαν εθνικός ήρωας ο Παύλος Μελάς, απογυμνωμένος από το πραγματικό, αιματηρό ιστορικό πλαίσιο της δράσης του. Στην περίπτωση του, καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η μεταγενέστερη δημοσίευση της αλληλογραφίας και της βιογραφίας του από τη σύζυγό του, Ναταλία Μελά. Σταδιακά, η προσωπική ιστορία του εντάχθηκε σε μια ευρύτερη αφήγηση εθνικής αυτοθυσίας και αγώνα.

Για τον εθνικισμό, ορισμένα ιστορικά πρόσωπα δεν είναι απλώς αντικείμενα μελέτης. Μετατρέπονται σε σύμβολα που υποτίθεται ότι συμπυκνώνουν την εθνική αρετή, την ιστορική συνέχεια και την ηθική ανωτερότητα ενός έθνους.

Όταν, λοιπόν, κάποιος εξετάζει κριτικά αυτά τα πρόσωπα, για τους πατριδοκάπηλους η συζήτηση μετατοπίζεται από τα ιστορικά τεκμήρια στις κατηγορίες περί αντεθνικής στάσης, προδοσίας ή προσβολής της πατρίδας..

Δεν υπάρχει τίποτε το προοδευτικό στην άκριτη αποδοχή κάθε εθνικού αφηγήματος. Ούτε αποτελεί απόδειξη ιστορικής γνώσης η αναπαραγωγή όσων μάθαμε στο σχολείο χωρίς να εξετάσουμε πώς και γιατί διαμορφώθηκαν οι συγκεκριμένες αφηγήσεις.

Η επίσημη ιστοριογραφία, λοιπόν, παρουσιάζει μια εξιδανικευμένη εικόνα, για τα πρόσωπα που μυθοποιεί. Σπάνια θα αναφερθεί ότι τα ελληνικά σώματα που οργανώθηκαν από το Μακεδονικό Κομιτάτο της Αθήνας δεν αντιμετώπιζαν μόνο τον οθωμανικό στρατό και τους κομιτατζήδες. Η δράση τους περιλάμβανε τη συστηματική άσκηση βίας, πιέσεων και αντιποίνων σε βάρος σλαβόφωνων χωρικών με στόχο τον εξαναγκασμό τους να προσχωρήσουν στο Πατριαρχείο και την ελληνική πλευρά.

Στα επίσημα αναγνώσματα δεν θα συναντήσει κανείς ότι κατά την τρίτη και τελευταία του περιοδεία, τον Σεπτέμβριο του 1904, ο Μελάς και το σώμα του εισέβαλαν στο χωριό Ζέλενιτς (σημερινή Σκλήθρα). Εκεί προχώρησαν σε βίαιες ανακρίσεις, ξυλοδαρμούς και εκτελέσεις ντόπιων που θεωρούνταν «σχισματικοί» (εξαρχικοί), επιβεβαιώνοντας ότι ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν ένας σκληρός εμφύλιος πόλεμος μεταξύ χριστιανικών πληθυσμών.

Κανένας δεν θα πληροφορηθεί από τα πονήματα που κυκλοφορούν ότι ο θάνατός του στη Στάτιστα (σημερινός Μελάς) στις 13 Οκτωβρίου 1904 δεν ήταν αποτέλεσμα κάποιας ηρωικής ανοιχτής μάχης. Ήταν το απότοκο επιχειρησιακού ερασιτεχνισμού, εσωτερικών αντιθέσεων μεταξύ των καπεταναίων και εσφαλμένης εκτίμησης της κατάστασης, καθώς το σώμα του περικυκλώθηκε από οθωμανικό απόσπασμα μετά από προδοσία ή λάθος πληροφόρηση. (Εδώ να συμπληρώσουμε ότι για το πως άφησε την τελευταία του πνοή ο Μελάς υπάρχουν δέκα εκδοχές, χαρακτηριστικό για τον συγχυσμένο τρόπο της ιστορικής απεικόνισης της εποχής).

Η ανάδειξη του Μελά σε κεντρικό σύμβολο εξυπηρέτησε την ανάγκη της ελληνικής άρχουσας τάξης να παρουσιάσει έναν «μάρτυρα» υψηλής κοινωνικής και στρατιωτικής τάξης (γιος του πρώην δημάρχου Αθηναίων Μιχαήλ Μελά και γαμπρός του Στέφανου Δραγούμη). Η αγιοποίησή του χρησιμοποιήθηκε για να νομιμοποιηθεί η κρατική παρέμβαση, να συγκινηθεί η κοινή γνώμη στην Αθήνα και να καλυφθεί ο βαθιά αντιδραστικός χαρακτήρας ενός εθνικιστικού πολέμου.

Η αποδόμηση αυτών των μύθων είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε πώς το σύστημα κατασκευάζει σύμβολα με σκοπό την καλλιέργεια του εθνικισμού και την υποταγή των λαϊκών στρωμάτων στα σχέδια της κυρίαρχης τάξης.

Υ.Γ: Εξυπακούεται ότι κάθε υβριστικό σχόλιο θα καταλήγει στην ηλεκτρονική πηγάδα και ο αποστολέας του θα μπλοκάρεται.