Η επιστροφή του Λούλα στην προεδρία της Βραζιλίας, με την οριακή επικράτησή του απέναντι στον ακροδεξιό μπολσοναρισμό, άνοιξε ξανά τη συζήτηση για τη στρατηγική της Αριστεράς σε διεθνές επίπεδο. Μέσα σε αυτή τη μεγάλη πολιτική σύγκρουση, η επίσημη ανάλυση του Περισσού επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά τον δογματικό της εγκλωβισμό, αδυνατώντας να σταθμίσει τα πραγματικά διακυβεύματα της ταξικής πάλης.

Το ΚΚΕ, υιοθετώντας τη γνώριμη ισοπεδωτική λογική του «όλοι ίδιοι είναι», σπεύδει να υποβαθμίσει τη νίκη του Λούλα σε μια ακόμη περίπτωση «σοσιαλδημοκρατικής διαχείρισης του καπιταλισμού». Μιλά για «φρούδες ελπίδες», παραβλέποντας ότι ο ίδιος ο βραζιλιάνικος λαός, με τις εργατικές και λαϊκές του δυνάμεις, έδωσε μια σκληρή μάχη για να ανακόψει την επιστροφή του Μπολσονάρο στην εξουσία.

Η εξίσωση της αστικής δημοκρατίας με τον αυταρχικό εκφασισμό της πολιτικής ζωής δεν αποτελεί απλώς θεωρητική αστοχία. Συνιστά σοβαρό πολιτικό λάθος. Άλλο μια κυβέρνηση με δεδομένες τις σοσιαλδημοκρατικές αντιφάσεις, τους συμβιβασμούς και τα όριά της και άλλο ένα ακροδεξιό πολιτικό ρεύμα που στρέφεται ενάντια στα εργατικά δικαιώματα, στα συνδικάτα και στις λαϊκές ελευθερίες.

Αυτή η διαπίστωση δεν συνεπάγεται εξωραϊσμό του Λούλα ούτε εγκατάλειψη της ανεξάρτητης ταξικής πολιτικής. Σημαίνει ότι η Αριστερά οφείλει να αναλύει συγκεκριμένα τους συσχετισμούς, να αναγνωρίζει τις πραγματικές αντιθέσεις και να παρεμβαίνει εκεί όπου κρίνονται οι όροι ζωής και δράσης των εργαζομένων. Όταν, όμως, η θεωρία μετατρέπεται σε άκαμπτο δόγμα, παύει να φωτίζει την πραγματικότητα και καταλήγει να την παραμορφώνει.

Η λενινιστική παράδοση είναι σαφής: η στρατηγική ανεξαρτησία της εργατικής τάξης δεν ταυτίζεται με την άρνηση κάθε τακτικής κίνησης, κάθε συμβιβασμού ή κάθε επιμέρους συμφωνίας.

Στο εμβληματικό έργο του «Αριστερισμός», παιδική αρρώστια του κομμουνισμού, ο Λένιν αντιπαρατίθεται με τις αντιλήψεις εκείνων των κομμουνιστικών ρευμάτων που αντιμετώπιζαν κάθε συμβιβασμό με άλλες πολιτικές δυνάμεις ως προδοσία των επαναστατικών αρχών. Ασκεί κριτική στην πολιτική της απόλυτης άρνησης, εξηγώντας ότι η επαναστατική τακτική δεν μπορεί να καθορίζεται από αφηρημένες συνταγές, ανεξάρτητα από τον πραγματικό συσχετισμό δυνάμεων και τις συγκεκριμένες συνθήκες της ταξικής πάλης.

Για τον Λένιν, το ζήτημα δεν ήταν αν οι κομμουνιστές έπρεπε να εγκαταλείψουν την πολιτική και οργανωτική τους αυτοτέλεια. Το αντίθετο: έπρεπε να τη διαφυλάσσουν, γνωρίζοντας παράλληλα πότε, πώς και για ποιον σκοπό θα αξιοποιούσαν τις αναγκαίες τακτικές συμφωνίες.

Η απόρριψη κάθε συμβιβασμού ως αρχή δεν αποτελούσε επαναστατική συνέπεια. Μπορούσε να μετατραπεί σε πολιτική αδυναμία, εφόσον οδηγούσε στην αδυναμία παρέμβασης στις πραγματικές συγκρούσεις και στην εγκατάλειψη των μαζών στις επιρροές των αντίπαλων δυνάμεων.

Η ουσία της λενινιστικής προσέγγισης βρίσκεται ακριβώς εδώ: άλλο η στρατηγική ανεξαρτησία της εργατικής τάξης και άλλο η άρνηση κάθε τακτικής κίνησης που μπορεί να υπηρετήσει τους άμεσους και μακροπρόθεσμους στόχους της. Ο επαναστάτης δεν κρίνεται από το πόσο αμόλυντος παραμένει μέσα στην πολιτική του απομόνωση, αλλά από την ικανότητά του να παρεμβαίνει αποτελεσματικά στην πραγματική ταξική σύγκρουση, χωρίς να χάνει τον στρατηγικό του προσανατολισμό.

Το ίδιο δίδαγμα αναδεικνύεται με ακόμη πιο δραματικό τρόπο στα γεγονότα του 1917 στη Ρωσία.

Στο πιο εμβληματικό έργο για τη στρατηγική και την τακτική, “«Αριστερισμός», η παιδική ασθένεια του Κομμουνισμού” ο Λένιν επιτίθεται με σφοδρότητα στους «αριστερούς» κομμουνιστές (όπως η Σίλβια Πάνκχερστ στη Βρετανία ή ο Βίλι Γκάλαχερ), οι οποίοι αρνούνταν οποιονδήποτε συμβιβασμό με τη σοσιαλδημοκρατία και το Εργατικό Κόμμα, θεωρώντας τους προδότες.

«Το να αρνείσαι τους συμβιβασμούς […] είναι παιδαριώδες, που είναι δύσκολο ακόμα και να το πάρει κανείς στα σοβαρά... Σκοπός είναι να ξέρεις να εφαρμόσεις αυτή την τακτική για να ανεβάσεις και όχι να χαμηλώσεις το γενικό επίπεδο της προλεταριακής συνειδητότητας», έγραφε ο Λένιν υποστηρίζοντας ότι μέσα από την ίδια τους την πείρα με μια ρεφορμιστική κυβέρνηση στην εξουσία, οι μάζες θα κατανοήσουν τα όρια της σοσιαλδημοκρατίας. Αν οι κομμουνιστές απέχουν ή εξισώνουν τους πάντες, απομονώνονται από τις μάζες που ακόμα έχουν αυταπάτες.

Επίσης, όταν ο στρατηγός Κορνίλοφ επιχείρησε να κινηθεί στρατιωτικά εναντίον της επαναστατικής διαδικασίας, οι Μπολσεβίκοι δεν αντιμετώπισαν την απειλή με τη λογική ότι η Προσωρινή Κυβέρνηση του Κερένσκι και οι δυνάμεις του πραξικοπήματος ήταν απλώς δύο εκδοχές της ίδιας εξουσίας και, επομένως, δεν υπήρχε λόγος να παρέμβουν.

Παρά το γεγονός ότι η κυβέρνηση του Κερένσκι είχε στραφεί εναντίον τους, είχε συλλάβει στελέχη τους και είχε αναγκάσει τον Λένιν να περάσει στην παρανομία, οι Μπολσεβίκοι πρωτοστάτησαν στην κινητοποίηση εργατών και στρατιωτών για την απόκρουση της κορνιλοφικής απειλής.

Δεν έδωσαν πολιτική λευκή επιταγή στον Κερένσκι. Δεν εγκατέλειψαν την αντιπολίτευσή τους στην αστική Προσωρινή Κυβέρνηση. Αντίθετα, διατήρησαν την πολιτική τους αυτοτέλεια, ενώ ταυτόχρονα συμμετείχαν ενεργά στην κοινή πάλη ενάντια στο πραξικόπημα.

Η τακτική αυτή δεν ακύρωσε τη στρατηγική τους. Τους επέτρεψε να υπερασπιστούν τις επαναστατικές κατακτήσεις, να ενισχύσουν την επιρροή τους στους εργαζομένους και στους στρατιώτες και να παρέμβουν αποφασιστικά στην εξέλιξη της επαναστατικής κρίσης.

Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα του Λένιν: ούτε πολιτική υποταγή στη σοσιαλδημοκρατία ούτε αδιαφορία απέναντι στον κίνδυνο της αντίδρασης. Πολιτική αυτοτέλεια, συγκεκριμένη ανάλυση των συσχετισμών και τακτική ευελιξία στην υπηρεσία μιας ανεξάρτητης επαναστατικής στρατηγικής.

Και εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη μαρξιστική ανάλυση ως ζωντανό εργαλείο επαναστατικής πολιτικής και στη μετατροπή της σε άκαμπτο δόγμα.

Και σωστά αντέδρασαν τα δυο κομμουνιστικό κόμματα της Βραζιλίας στον δεύτερο γύρο των εκλογών υποστηρίζοντας τον Λουίζ Ινάσιο Λούλα απέναντι στον ακροδεξιό Φλάβιο Μπολσονάρο, αλλά με διαφορετικό τρόπο το καθένα:

• PCdoB (Κομμουνιστικό Κόμμα της Βραζιλίας): Συνέχισε την πλήρη και ενεργή υποστήριξή του ως επίσημο μέλος του κυβερνητικού αριστερού συνασπισμού, συμμετέχοντας ενεργά στην εκστρατεία για την επανεκλογή του Λούλα.

• PCB (Βραζιλιάνικο Κομμουνιστικό Κόμμα): Μετά την αυτόνομη κάθοδό του στον πρώτο γύρο, παρείχε «κριτική υποστήριξη» (apoio crítico) στον Λούλα. Το PCB κάλεσε σε υπερψήφιση του Λούλα με αποκλειστικό σκοπό να ηττηθεί η ακροδεξιά, ξεκαθαρίζοντας όμως ότι διατηρεί τις ιδεολογικές του διαφορές και δεν θα συμμετάσχει στην επόμενη κυβέρνηση.

Η επιλογή αυτή εξέφραζε την αναγνώριση της συγκεκριμένης πολιτικής συγκυρίας και της ανάγκης να ανακοπεί η επιστροφή του Μπολσονάρο στην εξουσία, χωρίς αυτό να σημαίνει ταύτιση με τη σοσιαλδημοκρατία.

Η ήττα του Μπολσονάρο δεν σήμαινε ήττα του καπιταλισμού. Ούτε η εκλογή του Λούλα ισοδυναμούσε με κοινωνική απελευθέρωση. Αποτελούσε, όμως, μια συγκεκριμένη πολιτική εξέλιξη με πραγματικές συνέπειες για τον συσχετισμό δυνάμεων, τις λαϊκές ελευθερίες και τις δυνατότητες δράσης του εργατικού κινήματος.

Η κριτική στον Λούλα για τους συμβιβασμούς του με το κεφάλαιο, για τα όρια της πολιτικής του και για την αδυναμία μιας σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης να ανατρέψει τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής είναι απολύτως θεμιτή και αναγκαία από τη σκοπιά της επαναστατικής Αριστεράς. Εκείνο που δεν στέκει είναι να μετατρέπεται αυτή η κριτική σε επιχείρημα για την υποβάθμιση της σημασίας της ήττας της ακροδεξιάς.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Αριστερά πρέπει να εξωραΐζει τη σοσιαλδημοκρατία. Είναι αν μπορεί να διακρίνει τις αντιφάσεις της πραγματικότητας και να παρεμβαίνει μέσα σε αυτές, με κριτήριο την ενίσχυση της εργατικής τάξης και όχι την αυτάρεσκη επιβεβαίωση της ιδεολογικής της καθαρότητας.

Η ταξική πάλη δεν διεξάγεται σε εργαστήρια ιδεολογικής καθαρότητας, αλλά στο πραγματικό πεδίο των κοινωνικών και πολιτικών συσχετισμών. Οι τακτικές επιλογές, οι επιμέρους συμφωνίες και οι πολιτικές συμμαχίες δεν κρίνονται αφηρημένα, αποκομμένες από τις συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώνονται. Κρίνονται με βάση το περιεχόμενό τους, τις συνέπειές τους και το κατά πόσο συμβάλλουν στην ενίσχυση της αυτοτελούς δράσης των εργαζομένων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εκλογική αναμέτρηση αποτελεί ιστορική καμπή ούτε ότι κάθε ήττα της ακροδεξιάς δημιουργεί αυτομάτως ευνοϊκότερους όρους για την επαναστατική πάλη. Σημαίνει, όμως, ότι η Αριστερά οφείλει να εξετάζει κάθε φορά τα συγκεκριμένα δεδομένα, να σταθμίζει τους κινδύνους και τις δυνατότητες και να αποφεύγει τις εύκολες εξισώσεις που ακυρώνουν εκ των προτέρων κάθε πολιτική διαφοροποίηση.

Η επαναστατική συνέπεια δεν μετριέται με την απόσταση που κρατά κανείς από τις αντιφάσεις της πολιτικής ζωής, αλλά με την ικανότητά του να τις κατανοεί και να παρεμβαίνει σε αυτές χωρίς να εγκαταλείπει τον στρατηγικό του στόχο.

Όταν η προσήλωση στη θεωρητική ορθότητα αποσυνδέεται από τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνικής πάλης, ο κίνδυνος είναι η πολιτική απομόνωση και η μετατροπή της επαναστατικής θεωρίας σε αυτάρεσκη αυτοεπιβεβαίωση. Και τότε, αντί η Αριστερά να συμβάλλει στην αλλαγή των συσχετισμών, κινδυνεύει να περιορίζεται στον ρόλο του σχολιαστή των εξελίξεων.

Το ζητούμενο δεν είναι να δικαιώνεται κανείς στις αναλύσεις του εκ των υστέρων ούτε να διατηρεί αλώβητη τη θεωρητική του καθαρότητα. Είναι να συμβάλλει, μέσα στις πραγματικές αντιφάσεις της ταξικής πάλης, ώστε οι εργαζόμενοι και οι λαϊκές δυνάμεις να μπορούν να πετυχαίνουν νίκες, να αποκτούν αυτοπεποίθηση και να ανοίγουν δρόμους για βαθύτερες κοινωνικές ανατροπές.

Γιατί η Αριστερά δεν μπορεί να αρκείται στο να διακηρύσσει ότι ο καπιταλισμός δεν ανατρέπεται με εκλογές. Οφείλει να εξηγεί πώς οικοδομούνται οι κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις για την ανατροπή του, μέσα από τους πραγματικούς αγώνες, τις αντιφάσεις, τις υποχωρήσεις και τις νίκες του εργατικού κινήματος.

Και εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη μαρξιστική ανάλυση ως ζωντανό εργαλείο επαναστατικής πολιτικής και στη μετατροπή της σε άκαμπτο δόγμα.

Η ιστορία δεν περιμένει την Αριστερά να εξασφαλίσει τις ιδανικές συνθήκες για να παρέμβει. Την υποχρεώνει να παίρνει θέση μέσα στις πραγματικές συγκρούσεις. Και εκεί κρίνεται αν η θεωρία αποτελεί όπλο για την αλλαγή του κόσμου ή άλλοθι για την πολιτική αδράνεια.

Β.

Υ.Γ.: Την ώρα που ο Περισσός αναλώνεται σε αφηρημένες θεωρητικές καθαρότητες, η ίδια η πραγματικότητα της ταξικής και γεωπολιτικής σύγκρουσης στη Λατινική Αμερική τον προσπερνά πανηγυρικά. Αρκεί μια ματιά στις αναλύσεις ακόμη και του διεθνούς αστικού τύπου (όπως το πρόσφατο ρεπορτάζ του BBC) για να καταλάβει κανείς τι πραγματικά παιζόταν σε αυτή την αναμέτρηση.

Η εκλογή του Λούλα δεν ήταν μια ακίνδυνη «εναλλαγή διαχειριστών». Αποτέλεσε ένα άμεσο και ισχυρό πλήγμα στα ιμπεριαλιστικά σχέδια της Ουάσιγκτον και στις φιλοδοξίες του Τραμπ να μετατρέψει ολόκληρη την περιοχή σε μια ελεγχόμενη ζώνη μέσω της στρατηγικής του «Shield of Americas» και του δόγματος περί αμερικανικής κυριαρχίας στο δυτικό ημισφαίριο. Όταν το αμερικανικό κεφάλαιο έβλεπε στην επικράτηση της ακροδεξιάς το «μεγάλο έπαθλο» για την προνομιακή πρόσβαση στις σπάνιες γαίες και τον πλούτο της Βραζιλίας, η ισοπεδωτική άρνηση του ΚΚΕ να ζυγίσει τη σημασία αυτής της ανατροπής αγγίζει τα όρια του πολιτικού στρουθοκαμηλισμού.

Αν για την ηγεσία του ΚΚΕ η γεωπολιτική ήττα των σχεδίων των ΗΠΑ και η ανάσχεση της φασιστικής δεξιάς είναι απλώς «φρούδες ελπίδες», τότε προφανώς εθελοτυφλεί. Οι λαοί όμως παλεύουν στο σήμερα, μέσα στις υπαρκτές αντιθέσεις, και ξέρουν πολύ καλά να ξεχωρίζουν πότε ένα αποτέλεσμα τους επιτρέπει να κρατήσουν τις θέσεις τους και να οργανώσουν την εργατική αντεπίθεση.